पागल, विद्वान र दार्शनिक: मानव चेतनाको फराकिलो आयाम !

प्रमोद भण्डारी

पागल भन्नाले सामान्यतया मानसिक सन्तुलन गुमाएको वा परम्परागत सोचाइ र व्यवहारभन्दा पृथक किसिमले व्यवहार गर्ने व्यक्तिलाई जनाइन्छ। तर दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा पागल प्राय यथार्थका भित्री तहहरूमा पुग्न खोज्ने, समाजका स्थापित मान्यताहरूलाई अस्वीकार गर्ने र अनौपचारिक तरिकाले नयाँ दृष्टिकोण ल्याउने पात्र पनि हुन सक्छ। इतिहासमा थुप्रै ‘पागल’ मानिएका मानिसहरूले पछि महत्वपूर्ण क्रान्ति वा परिवर्तनको बीउ रोपेका पाइन्छ। यहाँ पागलपन केवल रोग होइन, कहिलेकाहीं गहिरो अन्तरदृष्टिको संकेत पनि हुन सक्छ।

विद्वान भन्नाले कुनै विशिष्ट विषय वा ज्ञानको क्षेत्रमा गहिरो अध्ययन, अनुसन्धान र अन्वेषण गरेका व्यक्ति बुझिन्छन्। उनीहरू ज्ञानका संरक्षक तथा संवाहक हुन्, जसले पुरानो ज्ञानलाई सुरक्षित राख्ने मात्र होइन, नयाँ विचार विकास गरी समाजलाई प्रगतिपथमा अघि बढाउन मद्दत गर्छन्। विद्वानहरू तथ्यमा आधारित भएर चिन्तन गर्छन् र उनीहरूको कार्यले बौद्धिक जगतमा स्थायित्व र विस्तार ल्याउँछ।

दार्शनिक भन्नाले अस्तित्व, ज्ञान, मूल्य, चेतना र भाषा जस्ता आधारभूत प्रश्नहरूबारे गहिरो र आलोचनात्मक सोच गर्ने व्यक्तिलाई जनाइन्छ। दार्शनिकहरूले केवल उत्तर खोज्दैनन्, उनीहरू प्रश्नहरूलाई अझ तीव्र र गहिरो बनाउँछन्। उनीहरू मानव अस्तित्वको उद्देश्य, सत्यताको स्वरूप र नैतिकताको सिद्धान्तहरूबारे सोच्ने गर्दछन्। प्राचीन समयदेखि नै दार्शनिकहरूले समाजको नैतिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक ढाँचामा गहिरो प्रभाव पारेका छन्।

मानिसको बौद्धिक यात्रा फरक किसिमले अगाडि बढ्न पुग्छ। कतै समाजले ‘पागल’ को रूपमा चिन्ने ती व्यक्ति नै कहिलेकाहीं यथार्थको गहिराइमा पुग्छन्। कतै ‘विद्वान’ ले ज्ञानको उज्यालो फैलाउँछन्; अनि कतै ‘दार्शनिक’ ले प्रश्नहरूको अग्निपथमा यात्रा गर्छन्। यिनै तीन पात्र – पागल, विद्वान र दार्शनिक; मानव चेतनाको अनौठा तर घनिष्ठ अनुहार हुन्। पागललाई प्रायः समाजले गम्भीरतापूर्वक नलिने गर्दछ। तर पागलपन कहिले काँही त्यो स्वतन्त्रता हो, जसले पारम्परिक बन्धनहरू भत्काउँछ। सामाजिक, नैतिक र बौद्धिक सीमाहरूलाई बेवास्ता गरेर पागलले यथार्थलाई यस्तो कोणबाट हेर्छ, जसलाई सामान्य चेतनाले समाउन सक्दैन। उनमा तर्कको सुदृढ श्रृंखला नभए पनि अनुभूतिका तीव्रता हुन्छ; परम्परागत ज्ञान नमान्ने साहस हुन्। विद्वानहरू ज्ञानको संरचनागत विकासका कर्ता हुन्। उनीहरूले अध्ययन, अनुसन्धान र विश्लेषणद्वारा नयाँ तथ्यहरू उजागर गर्छन्। विद्वान अनुशासित हुन्छन्; तर्क, प्रमाण र सिद्धान्तहरूमा आधारित भएर काम गर्छन्। उनीहरूको प्रयत्नले ज्ञानको धरोहर सुरक्षित रहन्छ, पुस्ता दर पुस्ता मानव सभ्यताको गहिराइ बढ्छ। विद्वान ज्ञानका बोटबिरुवा हुर्काउने मालीजस्तै हुन्। दार्शनिकहरू तिनीहरू हुन्, जो ज्ञानको भुमरीलाई केवल संकलन गर्दैनन्, त्यसमा गहिरो प्रश्न उठाउँछन्। ‘के हो सत्य ?’, ‘किन अस्तित्व छ ?’ जस्ता गहिरा प्रश्नहरू उनीहरूको यात्रा हुन्। दार्शनिकहरूका लागि ज्ञान एउटा निष्कर्ष होइन, निरन्तर खोज हो। उनीहरू न त केवल परम्परागत ज्ञानलाई स्वीकार्छन्, न त केवल नविनताको पछि लाग्छन्; बरु, जिज्ञासाको दीप जलाएर हर बिन्दुमा सत्यताको खोजी गर्छन्। पागल, विद्वान र दार्शनिकलाई छुट्टाछुट्टै पहिचान दिन सकिए तापनि, तिनीहरूबीच गहिरो अन्तर्क्रिया हुन्छ। कहिलेकाहीं पागलको स्वतन्त्रता विद्वानको ज्ञानमा नयाँ आयाम थप्छ। कहिले विद्वानकै अध्ययन दार्शनिकलाई नयाँ प्रश्नहरूतर्फ डोर्‍याउँछ भने कतिपय अवस्थामा दार्शनिकको गहिरो चिन्तन नै पागलपनको झल्को दिन्छ। तीनै धाराले मानव चेतनालाई फरक तर महत्वपूर्ण दिशामा अग्रसर गराउँछन्।

पागल कहलिने व्यक्ति सामान्यतः परम्परागत व्यवहार र सोचाइका सीमाहरू भङ्ग गर्ने गर्दछ। यस्ता मानिसहरू कहिले काँही त्यस्ता यथार्थ देख्छन्, जुन आम मानिसहरूलाई देखिँदैन। उदाहरणस्वरूप, प्रसिद्ध चित्रकार भिन्सेन्ट भ्यानलाई जीवनभरि पागलको दृष्टिले हेरिएको थियो। तर आज उनको कलाले कला-जगतमा क्रान्ति ल्याएको छ। त्यस्तै नित्शे, जसलाई जीवनको उत्तरार्धमा मानसिक रोगले सताएको थियो, उनले भने नैतिकता, शक्ति र अस्तित्वका गहिरा प्रश्नहरू उठाए; जसले पछि पूरा दर्शनशास्त्रलाई नयाँ मोड दियो। पागलपन कहिले काँही त्यस्तो सर्जनशील आगो हुन्छ, जसले स्थापित साँचोलाई जलाएर नयाँ चेतनाको जन्म गराउँछ। विद्वान भनेका तिनै हुन्, जसले मानव सभ्यताको ज्ञान सम्पदा सुरक्षित राख्न र अगाडि बढाउन निष्ठापूर्वक काम गर्छन्। अध्ययन, अनुसन्धान र तर्कमा आधारित भएर, विद्वानहरूले सत्यलाई बुझेको दाबी गर्दैनन्; बरु, सत्यको निकट पुग्ने प्रयास गर्दछन्। उदाहरणका लागि, आइज्याक न्युटनले विज्ञानका क्षेत्रमा अन्वेषण गरी गुरुत्वाकर्षण जस्ता सिद्धान्त प्रतिपादन गरे, जसले प्राकृतिक विज्ञानको आधार निर्माण गर्‍यो। पाणिनि, संस्कृत भाषाशास्त्रका महान् विद्वान, जसले “अष्टाध्यायी” जस्तो अद्वितीय व्याकरणिक संरचना दिएका थिए, आजसम्म भाषा-विज्ञानका आधार स्तम्भ हुन्। विद्वानहरू समयका सेतु हुन्; अतीतका ज्ञानलाई भविष्यमा पुल बनाएर जोड्ने। दार्शनिकहरू यस्ता यात्री हुन्, जो अस्तित्व, चेतना, नैतिकता र सत्यताका आधारभूत प्रश्नहरूका पछाडि अनवरत यात्रा गर्छन्। उनीहरूका लागि सत्य एकपल्ट भेटिने वस्तु हैन, निरन्तर खोजीको प्रक्रिया हो। सुकरात प्राचीन ग्रीसका महान् दार्शनिक, जसले ‘म आफूलाई केही पनि जान्दिन’ भन्ने घोषणा गर्दै अनन्त सोक्रेटिक मेथडको विकास गरे। उनको सत्यप्रतिको खोजीले उनलाई मृत्युदण्डसमेत दिलायो, तर इतिहासले उनलाई साँचो दार्शनिकको रूपमा अमर बनायो।
त्यस्तै, गौतम बुद्धले पनि ‘दुःख के हो?’, ‘दुःखको अन्त्य कसरी सम्भव छ?’ भन्ने गहिरा प्रश्नहरू सोध्दै जीवनलाई नै नयाँ दृष्टिले परिभाषित गरे। पागलपनले कहिले काँही विद्वता जन्माउँछ; विद्वताले दार्शनिक चिन्तनका ढोका खोल्छ; अनि दार्शनिक खोजले कहिलेकाँही स्थापित ज्ञानमाथि विद्रोह गरिदिन्छ।