आणविक जोखिमको घेरामा दक्षिण एसिया: भारत र पाकिस्तानको तनावपूर्ण सम्बन्ध

भारत र पाकिस्तान दुई आणविक शक्ति सम्पन्न राष्ट्र इतिहासको गहिरो घाउ र अविश्वासको भारी बोकेर हिँडिरहेका छन्। कश्मीर मुद्दा, सीमा विवाद र सीमापार आतंकवाद जस्ता ज्वलन्त विषयहरूले यी दुई छिमेकीलाई बारम्बार द्वन्द्वको खतरनाक छेउमा पुर्‍याएका छन्।

आणविक हतियारको उपस्थितिले कुनै पनि ठूलो सैन्य टकरावलाई दक्षिण एसिया मात्र नभई सम्पूर्ण विश्वका लागि भयावह बनाउन सक्छ। हालै पहलगाममा भएको बर्बर आतंकवादी हमला र त्यसको प्रतिक्रिया स्वरूप भारतले गरेको ‘सिन्दूर’ अपरेशनले यस क्षेत्रको भूराजनीतिक परिदृश्यलाई थप जटिल र संवेदनशील बनाएको छ। यद्यपि वर्तमान परिस्थितिको विश्लेषण गर्दा तत्कालै आणविक युद्धको कालो बादल मडारिरहेको नदेखिए पनि, खतराको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन। दुवै देशले संयमताको मार्ग त्यागे र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले प्रभावकारी मध्यस्थता गर्न नसके आणविक युद्धको दुःस्वप्न साकार हुन सक्छ।

पछिल्लो समयमा भारत र पाकिस्तानबीचको सम्बन्धलाई थप विषाक्त बनाउने धेरै महत्त्वपूर्ण घटनाहरू घटेका छन्। यी घटनाक्रमहरूले दुवै देशबीच अविश्वास र शत्रुताको गहिरो खाडल खनेका छन्, जसले कूटनीतिक माध्यमबाट समस्या समाधान गर्ने प्रयासहरूलाई थप चुनौतीपूर्ण बनाएको छ। भारत प्रशासित कश्मीरको सुन्दर पर्यटकीय स्थल पहलगाममा भएको हृदयविदारक आतंकवादी हमलाले दुवै देशबीचको सम्बन्धलाई थप तिक्ततापूर्ण बनाएको छ। यस क्रूर हमलामा निर्दोष भारतीय सुरक्षाकर्मी र पर्यटकहरूसँगै एकजना नेपाली पर्यटकले पनि ज्यान गुमाए। भारतले तुरुन्तै यस जघन्य कार्यको लागि पाकिस्तानमा रहेका आतंकवादी समूहहरूलाई जिम्मेवार ठहरायो र पाकिस्तानलाई कठोर जवाफ दिने चेतावनी दियो। पाकिस्तानले भने यस हमलामा आफ्नो संलग्नता नरहेको दाबी गर्दै भारतको आरोपलाई आधारहीन र कपोलकल्पित बताएको छ। यस दर्दनाक घटनाले भारतमा तीव्र आक्रोश फैलाएको छ र सरकारलाई पाकिस्तान विरुद्ध निर्णायक कदम चाल्नको लागि चौतर्फी दबाब बढेको छ।

पहलगाम हमलाको प्रतिक्रिया स्वरूप, भारतीय सुरक्षा बलले मे ६, २०२५ मा नियन्त्रण रेखा (LoC) नजिक ‘सिन्दूर’ नामक विशेष सैन्य अपरेशन गरेको छ। भारतीय पक्षले LoC पार गरी पाकिस्तान प्रशासित कश्मीरमा रहेका केही आतंकवादी प्रशिक्षण शिविरहरू ध्वस्त पारेको र केही आतंकवादी मारेको दाबी गरेको छ। भारतीय सञ्चार माध्यमहरूले यस अपरेशनलाई पहलगाम हमलाको कडा जवाफको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्, जसले देशभक्ति र बदलाको भावनालाई थप उत्तेजित गरेको छ। पाकिस्तानले भारतको यस कदमलाई क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरता भंग गर्ने गम्भीर र गैरजिम्मेवार प्रयासको रूपमा लिएको छ र कडा जवाफ दिने चेतावनी दिएको छ। यस अपरेशनले सीमा क्षेत्रमा सैन्य गतिविधि बढाएको छ र दुवै देशका सेनाहरूलाई उच्च सतर्क अवस्थामा राखिएको छ, जसले तनाव थप बढाएको छ।

यी दुई गम्भीर घटनाक्रम बाहेक, सीमा क्षेत्रमा नियमित झडप, गुप्तचर गतिविधि र राजनीतिक आरोप-प्रत्यारोपले पनि दुवै देशबीचको सम्बन्धलाई निरन्तर बिगारेको छ। सामाजिक सञ्जाल र सञ्चार माध्यमहरूमा दुवै देशका नागरिकहरूबीच हुने उत्तेजित र कटु टिप्पणीहरूले अविश्वासको वातावरणलाई मलजल गरिरहेको छ। हालै सामाजिक सञ्जाल र केही अप्रमाणित समाचार स्रोतहरूमा पाकिस्तानले भारतीय वायुसेनाका पाँच लडाकु विमान खसालेको निराधार हल्ला फैलिएको छ। तर, यस दाबीको आधिकारिक पुष्टि भएको छैन। भारतीय रक्षा मन्त्रालयले यसलाई अस्वीकार गरेको छ र यो केवल दुई देशबीचको तनावपूर्ण माहोलमा भ्रम सिर्जना गर्ने उद्देश्यले फैलाइएको अफवाह भएको बताएको छ। यस्ता अप्रमाणित समाचारहरूले दुवै देशका नागरिकहरूमा त्रास र उत्तेजना पैदा गर्न सक्छन्, जसले समग्र स्थिति झनै नाजुक बनाउन सक्छ। सत्यताको पुष्टि नगरी यस्ता संवेदनशील सूचनाहरू फैलाउनु गैरजिम्मेवार कार्य हो।

वर्तमान जटिल परिदृश्यमा भारत र पाकिस्तानबीच तत्काल आणविक युद्धको सम्भावना कम आँकलन गर्न सकिन्छ, तर यसलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु आत्मघाती हुन सक्छ। आणविक हतियारको प्रयोगको जोखिमलाई कम गर्ने धेरै महत्त्वपूर्ण कारकहरू विद्यमान छन्, जसले दुवै देशलाई संयमित रहन बाध्य पारेका छन्। दुवै देशका राजनीतिक र सैन्य नेतृत्वले आणविक हतियारको भयावह र विनाशकारी क्षमता बुझेका छन् भन्ने आशा गर्न सकिन्छ। आणविक युद्धको परिणाम दुवै देशको अस्तित्वका लागि मात्र नभई सम्पूर्ण दक्षिण एसिया क्षेत्रको लागि एक अकल्पनीय दुःस्वप्न हुने कुरामा उनीहरू सचेत हुनुपर्छ। जिम्मेवार सरकारहरूले यस्तो जोखिमपूर्ण र आत्मघाती कदम चाल्नुअघि गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नेछन्। आणविक हतियारको प्रयोगले कसैलाई पनि फाइदा नपुग्ने कटु सत्यलाई दुवै देशका रणनीतिकारहरूले आत्मसात गरेका छन्।
विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरू, संयुक्त राष्ट्र संघ र अन्य प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले भारत र पाकिस्तानलाई तत्काल तनाव कम गर्न र वार्ताको माध्यमबाट आपसी समस्याहरूको शान्तिपूर्ण समाधान खोज्न आह्वान गरिरहेका छन्। आणविक युद्धको विनाशकारी खतरालाई मध्यनजर गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यसलाई रोक्न हरसम्भव कूटनीतिक प्रयास गर्नेछ। आर्थिक प्रतिबन्ध, राजनीतिक बहिष्कार र अन्य दबाबका कारण दुवै देश आणविक युद्ध जस्तो चरम र आत्मघाती कदम चाल्न हिचकिचाउन सक्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको सामूहिक र निरन्तर दबाबले दुवै देशलाई संयमित रहन र वार्ताको टेबलमा बस्न बाध्य पार्न सक्छ।

हालसम्मका तनावपूर्ण घटनाक्रमहरू सीमा क्षेत्रमा भएका झडप र हवाई कारबाहीहरूमा नै सीमित रहेका छन्। दुवै देशले एकअर्काको मुख्य भूमिमा ठूलो स्तरको सैन्य आक्रमण सुरु गरेका छैनन्। यदि स्थिति अप्रत्याशित रूपमा बढेर लामो र व्यापक युद्धमा परिणत भएमा आणविक हतियार प्रयोग हुने जोखिम अवश्य नै बढ्न सक्छ। तर, अहिलेको परिस्थितिलाई हेर्दा दुवै पक्ष अपेक्षाकृत रूपमा संयमित देखिन्छन् र ठूलो स्तरको सैन्य द्वन्द्वबाट जोगिन खोजिरहेका छन्। परम्परागत युद्धको बढ्दो मानवीय र आर्थिक लागत र त्यसबाट सिर्जना हुने सम्भावित क्षतिले पनि दुवै देशलाई संयमित रहन मनोवैज्ञानिक रूपमा बाध्य पारेको छ।

दुवै देशबीच औपचारिक सञ्चार बन्द भए पनि, उच्च सैन्य र कूटनीतिक अधिकारीहरूबीच अनौपचारिक सञ्चार माध्यम खुला रहन सक्छन्। यसले तनावपूर्ण अवस्थामा गलत बुझाइ वा अप्रत्याशित दुर्घटनाबाट हुने गम्भीर जोखिम कम गर्न मद्दत गर्दछ। हटलाइन र गोप्य सञ्चार च्यानलहरूले उच्च स्तरमा संवाद कायम राख्न र गलतफहमीहरू हटाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। विश्वास निर्माणका उपायहरूले अविश्वासको वातावरण कम गर्न र शान्तिको पहल गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्। आणविक युद्धको आर्थिक र सामाजिक लागत डरलाग्दो छ। यसले दुवै देशको अर्थतन्त्र ध्वस्त पार्नेछ र लाखौं निर्दोष मानिसहरूको ज्यान लिनेछ। कुनै पनि जिम्मेवार सरकारले यस्तो विनाशकारी परिणाम चाहँदैन। विकासका लागि गरिएको लगानी र वर्षौंका प्रयासहरू क्षणभरमै खरानीमा परिणत हुनेछन्। आणविक युद्धले सिर्जना गर्ने अभूतपूर्व मानवीय संकट र वातावरणीय क्षतिले दुवै देशलाई दशकौँ पछाडि धकेल्नेछ।
यद्यपि तत्काल आणविक युद्धको सम्भावना कम देखिए पनि, भविष्यमा स्थिति बिग्रन सक्ने गम्भीर कारणहरू छन्। यदि पाकिस्तानमा रहेका आतंकवादी समूहहरूले भारतमा ठूला र घातक हमलाहरू गर्न निरन्तरता दिए भने, भारतको प्रतिक्रिया थप कठोर, आक्रामक र अप्रत्याशित हुन सक्छ। यसले दुवै देशलाई प्रत्यक्ष सैन्य द्वन्द्वको खतरनाक नजिक पुर्‍याउन सक्छ, जहाँ आणविक हतियार प्रयोग गर्ने चरम दबाब सिर्जना हुन सक्छ। दुवै देशमा राजनीतिक अस्थिरता बढ्दै गएमा, नेताहरूले आफ्नो कमजोर घरेलु समर्थन जुटाउन वा जनताको ध्यान अन्य महत्त्वपूर्ण मुद्दाहरूबाट मोड्न कठोर र राष्ट्रवादी नीतिहरू अपनाउन सक्छन्। यसले दुवै देशबीचको विद्यमान तनावलाई थप बढावा दिन सक्छ र शान्तिपूर्ण संवादको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा बन्द गर्न सक्छ। युद्धको चरम समयमा गलत सूचनाको प्रवाह, प्राविधिक खराबी वा अप्रत्याशित सैन्य दुर्घटनाहरूले स्थितिलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण बाहिर लैजान सक्छ।

यदि कुनै एक पक्षले अर्को पक्षको सामान्य गतिविधिहरूलाई पनि गलत तरिकाले बुझ्यो वा कुनै अप्रत्याशित र दुर्भाग्यपूर्ण घटना घट्यो भने, त्यसले ठूलो र विनाशकारी द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ, जसको अन्तिम र भयावह परिणाम आणविक युद्ध पनि हुन सक्छ। यदि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले दुवै देशलाई शान्ति वार्ताको टेबलमा ल्याउन प्रभावकारी र निर्णायक भूमिका खेल्न सकेन भने, दुई देशबीचको तनाव लम्बिन सक्छ र भविष्यमा अप्रिय द्वन्द्वको जोखिम थप बढ्न सक्छ। निष्क्रिय र कमजोर अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले दुवै देशलाई थप कठोर र गैरजिम्मेवार कदम चाल्न मनोवैज्ञानिक रूपमा प्रोत्साहन गर्न सक्छ।

विश्वका महान शक्तिहरूले भारत र पाकिस्तानबीचको तनावलाई बढाउन वा कम गर्न जटिल भूमिका खेल्न सक्छन्। चीन पाकिस्तानको महत्त्वपूर्ण सहयोगी हो र यस क्षेत्रमा उसको भूराजनीतिक स्वार्थ छ। चीनको भूमिका तनाव कम गर्न वा बढाउन निर्णायक हुन सक्छ। यदि चीनले पाकिस्तानलाई संयमित रहन र भारतसँग वार्तामा आउन प्रोत्साहित गर्‍यो भने सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ। तर, यदि चीनले पाकिस्तानलाई निरन्तर समर्थन गरिरह्यो भने, भारत थप आक्रामक हुन सक्छ। चीनको भारतसँग पनि आर्थिक सम्बन्ध रहेकोले उसले सन्तुलित भूमिका खेल्नुपर्छ।

अमेरिका भारतसँग रणनीतिक साझेदारीमा छ, तर पाकिस्तानसँग पनि सम्बन्ध कायम राखेको छ। अमेरिकाले दुवै देशलाई तनाव कम गर्न र वार्तामा बस्न आह्वान गरिरहेको छ। अमेरिकाको भूमिका निष्पक्ष मध्यस्थकर्ताको रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। रूसको दुवै देशसँग राम्रो सम्बन्ध छ र शान्तिपूर्ण समाधानको लागि आह्वान गरेको छ। रूसको सन्तुलित भूमिकाले दुवै देशलाई स्वीकार्य समाधान खोज्न मद्दत गर्न सक्छ। फ्रान्स, बेलायत र जर्मनी जस्ता शक्तिहरूले पनि कूटनीतिक माध्यमबाट तनाव कम गर्न र शान्ति स्थापना गर्न प्रभाव प्रयोग गर्न सक्छन्। उनीहरूले संयुक्त राष्ट्र संघ जस्ता मञ्चहरूमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ। महान शक्तिहरूले हतियार आपूर्ति र राजनीतिक समर्थनबाट द्वन्द्व बढाउन सक्ने जोखिम पनि छ। त्यसैले, उनीहरूले जिम्मेवार र रचनात्मक भूमिका खेल्नुपर्छ।

अहिलेको जटिल परिस्थितिलाई विश्लेषण गर्दा भारत र पाकिस्तानबीच तत्काल आणविक युद्धको सम्भावना कम छ। दुवै देशका जिम्मेवार नेतृत्व, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको दबाब र आणविक द्वन्द्वको विनाशकारी परिणामको चेतनाले आणविक हतियारको प्रयोग रोक्ने बलियो कारणहरू हुन्। तथापि, यस क्षेत्रको दीर्घकालीन अस्थिरता, सीमापार आतंकवादको खतरा र दुवै देशबीचको अविश्वासले सानो भुल वा गलत अनुमानले पनि स्थिति भयावह बन्न सक्ने जोखिम कायमै राखेको छ। भविष्यमा तनाव बढ्दै गयो, ठूला र घातक आतंकवादी हमलाहरू भए, दुवै देशमा राजनीतिक अस्थिरता बढ्यो वा अप्रत्याशित घटना घट्यो भने स्थिति नाजुक हुन सक्छ। दुवै देशले संयमता त्यागेमा आणविक युद्धको दुःस्वप्नलाई नकार्न सकिँदैन। त्यसैले, दुवै देशले तत्काल तनाव कम गर्न, विश्वासको वातावरण निर्माण गर्न र कूटनीतिक माध्यमबाट समस्या समाधान खोज्न गम्भीरतापूर्वक कदम चाल्नुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि यस दिशामा रचनात्मक भूमिका खेल्नुपर्छ। दक्षिण एसियामा दिगो शान्ति र स्थिरताको लागि संवाद, सहकार्य र आपसी समझदारी नै उत्तम विकल्प हो। दक्षिण एसियाको उज्ज्वल भविष्य आणविक युद्धको कालो छायाँबाट मुक्त हुन आवश्यक छ, र यसका लागि सबै सम्बन्धित पक्षहरूले जिम्मेवारीपूर्वक कार्य गर्नुपर्छ।

• नेपाली सेनाका (अ.प्रा) सेनानी अम्गाई समसामयिक तथा राजनितीक विषयवस्तुमा कलम चलाउँछन्।

प्रकाशित मिति: २५ बैशाख २०८२, बिहिबार