हालका दिनहरूमा सामाजिक सञ्जालमा चर्चाको शिखरमा रहेका बुर्किना फासोका संक्रमणकालीन राष्ट्रपति क्याप्टेन इब्राहिम ट्राओरे एक यस्ता सैनिक नेता हुन् जसले अफ्रिकी महाद्वीपमा नयाँ बहस र आशाको किरण जगाएका छन्। उनको उदय र उनका नीतिहरूले विश्वभर, विशेषगरी विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा गम्भीर चासो उत्पन्न गरेको छ। उनको पृष्ठभूमि, उद्देश्य, कूटनीतिक रणनीति र यसबाट सिक्नुपर्ने पाठबारे विस्तृत चर्चा गरौं। क्याप्टेन ट्राओरे एक युवा सैनिक अधिकारी हुन् जसले बुर्किना फासोमा सैन्य ‘कू’ मार्फत सत्ता सम्हालेका थिए। उनको यो कदम देशमा बढ्दो सुरक्षा चुनौती, विशेषगरी जिहादी समूहहरूको आक्रमण र पूर्व सरकारको अक्षमताका कारण आएको थियो। बुर्किना फासोको ३५% भन्दा बढी भूभाग जिहादी समूहको नियन्त्रणमा रहेको र लाखौं मानिस विस्थापित भएकाले सुरक्षाको चरम अभाव थियो। ट्राओरेले सत्तामा आउँदा देशको सुरक्षा अवस्था सुधार्ने र जनतालाई न्याय दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका थिए।
उद्देश्य र अभियान: सार्वभौमिकता र आत्मनिर्भरताको खोजी
क्याप्टेन ट्राओरेको मुख्य उद्देश्य बुर्किना फासोलाई बाह्य हस्तक्षेपबाट मुक्त गराई पूर्ण सार्वभौम र आत्मनिर्भर राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्नु हो। उनको मिसनमा देशको सुरक्षा अवस्था सुदृढ गर्ने, जिहादी विद्रोहलाई दबाउने, भ्रष्टाचार निर्मूल गर्ने र जनताको जीवनस्तर सुधार्ने समावेश छ। उनको भिजन एउटा यस्तो बुर्किना फासो निर्माण गर्नु हो जहाँ जनताले शान्ति, समृद्धि र न्यायको अनुभव गर्न सकून्। उनले आफ्नो अभियानलाई “बुर्किना फासोका लागि नयाँ युग” को रूपमा परिभाषित गरेका छन्। उनले सैन्य बल प्रयोग गरी जिहादी समूह विरुद्ध कारबाही तीव्र पारेका छन् र स्थानीय जनतालाई राष्ट्रिय सेनामा सामेल हुन आह्वान गरेका छन्। उनको अन्तिम लक्ष्य बुर्किना फासोलाई एक शक्तिशाली, आत्मनिर्भर र सार्वभौम राष्ट्र बनाउनु हो जसले आफ्नो भविष्य आफैं निर्धारण गर्न सकोस्।
पश्चिमी राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्ध: उपनिवेशवादको विरोध र सार्वभौमिकताको पक्षधरता
इब्राहिम ट्राओरेको फ्रान्स र अमेरिकासँग को सम्बन्ध तनावपूर्ण रहँदै आएको छ। यसका मुख्य कारणहरूमा फ्रान्सको बुर्किना फासोमा रहेको लामो औपनिवेशिक विरासत र नव-उपनिवेशवादी नीतिहरूको विरोध प्रमुख छ। ट्राओरेले फ्रान्सको प्रभुत्वको खुलेर विरोध गर्दै फ्रान्सेली सेनालाई देशबाट बाहिर निकालेका छन् र फ्रान्सेली भाषालाई आधिकारिक भाषाबाट हटाउने संकेत दिएका छन्। उनले फ्रान्सेली प्रभावमा रहेका खानी कम्पनीहरूबाट इजाजतपत्र फिर्ता लिएका छन् र उनीहरूमाथि जासुसीको आरोप लगाएका छन्। ट्राओरेले आफ्नो देशको आन्तरिक मामिलामा कुनै पनि बाह्य हस्तक्षेप स्वीकार नगर्ने स्पष्ट पारेका छन्। पश्चिमी राष्ट्रहरूले सैन्य ‘कू’ को निन्दा गर्दै प्रजातान्त्रिक शासन बहालीको माग गरेका छन्, जसलाई ट्राओरेले आफ्नो सार्वभौमिकतामाथिको हस्तक्षेपका रूपमा लिएका छन्।
रूससँगको सम्बन्ध र अपेक्षा: रणनीतिक साझेदारीको खोजी
ट्राओरेले रूससँग को सम्बन्धलाई रणनीतिक साझेदारीका रूपमा हेरेका छन्। उनको रूस भ्रमणका क्रममा व्यक्त भएको भनाइ, “म यहाँ आर्थिक सहायताको लागि भिख माग्न आएको होइन। म यहाँ प्रविधि, ऊर्जा, विज्ञान र शिक्षाको क्षेत्रमा साझेदारीका लागि छलफल गर्न आएको हुँ,” ले उनको कूटनीतिक अडान र अपेक्षा स्पष्ट पार्छ। उनलाई जिहादी विरुद्धको लडाइँमा रूसको सैनिक र सुरक्षा सहयोग आवश्यक छ। साथै, आफ्नो देशको विकासका लागि प्रविधि हस्तान्तरण र ऊर्जा क्षेत्रमा साझेदारी खोजेका छन्। पश्चिमी देशहरूको प्रभुत्वबाट मुक्त हुन चाहने ट्राओरेले रूसलाई एक वैकल्पिक र शक्तिशाली साझेदारका रूपमा देखेका छन् जसले उनको सार्वभौमिकतालाई सम्मान गर्छ। रूसले अफ्रिकामा आफ्नो भू-राजनीतिक प्रभाव विस्तार गर्न र पश्चिमी राष्ट्रहरूको प्रभावलाई कम गर्न चाहने भएकाले बुर्किना फासो जस्ता राष्ट्रहरूसँगको साझेदारी रूसका लागि लाभदायक हुन्छ।
ट्राओरेको भनाइबाट सिक्नुपर्ने पाठ र अफ्रिकामा सैनिक नेताहरूको उदय:
इब्राहिम ट्राओरेको “म यहाँ आर्थिक सहायताको लागि भिख माग्न आएको होइन…” भन्ने भनाइले आत्मनिर्भरताको महत्व, आत्मसम्मान र राष्ट्रिय गौरव, तथा रणनीतिक कूटनीतिको पाठ सिकाउँछ। यसले विकासोन्मुख राष्ट्रहरूले दाता राष्ट्रहरूसँग आत्मसम्मानका साथ व्यवहार गर्नुपर्छ र आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। अफ्रिकामा हालैका वर्षहरूमा सैन्य ‘कू’ र सैनिक नेताहरूको उदयका पछाडि मुख्यतया कुशासन, भ्रष्टाचार, गरिबी, अशिक्षा, सुरक्षा चुनौती र पश्चिमी हस्तक्षेपप्रतिको असन्तुष्टि जस्ता कारणहरू छन्। यी सबै कारणहरूले गर्दा जनतामा लोकतान्त्रिक प्रक्रियाप्रति वितृष्णा पैदा हुन्छ र उनीहरूले संकटको घडीमा सैन्य नेतृत्वलाई एउटा विकल्पका रूपमा हेर्छन्।
नेपालमा यस्ता राजनीतिक दुर्घटनाको सम्भावना: एक आत्मविश्लेषण
नेपाल पनि राजनीतिक अस्थिरता र कुशासनको चुनौतीबाट अछुतो छैन। अफ्रिकी राष्ट्रहरूमा देखिएका केही प्रवृत्तिहरू नेपालमा पनि देख्न सकिन्छ: राजनीतिक अस्थिरता र कमजोर नेतृत्व, भ्रष्टाचार र कुशासन, आर्थिक असमानता र बेरोजगारी, तथा बाह्य हस्तक्षेपको संवेदनशीलता। यद्यपि नेपालमा बुर्किना फासो जस्तो जिहादी विद्रोह छैन, तर द्वन्द्वपछिको संक्रमणकालीन न्यायको अभाव, बढ्दो आपराधिक गतिविधि र सुरक्षा निकायको राजनीतिकरणले दीर्घकालमा सुरक्षा चुनौती बढाउन सक्छ। यी कारणहरूले गर्दा नेपालमा पनि यदि वर्तमान राजनीतिक प्रणालीले जनताका समस्या समाधान गर्न सकेन र सुशासन प्रदान गर्न सकेन भने, गैर-संवैधानिक शक्तिको उदयको जोखिमलाई पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन।
अन्तमा, इब्राहिम ट्राओरेको उदयले विकासोन्मुख राष्ट्रहरूलाई आत्मनिर्भरता, राष्ट्रिय गौरव र रणनीतिक कूटनीतिका लागि महत्वपूर्ण पाठ प्रदान गर्दछ। यो एक संकेत हो कि विश्वको भू-राजनीतिक परिदृश्य परिवर्तन भइरहेको छ र साना राष्ट्रहरू पनि आफ्नो हितका लागि बलियो अडान लिन सक्षम छन्। नेपालको सन्दर्भमा, यस्ता घटनाक्रमबाट पाठ सिक्दै राजनीतिक नेतृत्वले जनताको विश्वास जित्नु, भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्नु र वास्तविक सुशासन प्रदान गर्नु अपरिहार्य छ। के हामीले ट्राओरेको ‘आत्मनिर्भरताको पाठ’ लाई साँच्चै आत्मसात गर्न सक्छौं?
प्रकाशित मिति: २२ जेष्ठ २०८२, बिहिबार
प्रतिक्रिया