थाइल्यान्ड-कम्बोडिया द्वन्द्व: सीमा, शक्ति र क्षेत्रीय भू-राजनीति

थाइल्यान्ड र कम्बोडिया, दक्षिणपूर्वी एसियाका दुई ऐतिहासिक रूपमा जोडिएका राष्ट्रहरू, अहिले एक गम्भीर सीमा विवादको चपेटामा छन् जसले उनीहरूको सम्बन्धलाई दशककै सबैभन्दा तल्लो बिन्दुमा पुर्‍याएको छ। यो तनाव केवल भूमिको स्वामित्वको विषय मात्र नभई, गहिरो ऐतिहासिक घाउ, सांस्कृतिक विरासतको दाबी र क्षेत्रीय रणनीतिको जटिल जालले भरिएको छ। यसले यस क्षेत्रको शान्ति र स्थिरतामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको समेत ध्यान खिचेको छ। विशेषगरी, सीमा क्षेत्रमा रहेका प्राचीन मन्दिरहरूको स्वामित्वलाई लिएर चुलिएको यो द्वन्द्वले हाल सैन्य झडपको रूप लिएको छ, जसको रणनीतिक असर र भविष्यमा पर्न सक्ने प्रभावहरूको विस्तृत विश्लेषण यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ। यो लेखले ऐतिहासिक पृष्ठभूमिदेखि हालका घटनाक्रमहरू, दुई देशका सैन्य रणनीतिहरू, आन्तरिक राजनीतिक प्रभाव र अन्तर्राष्ट्रिय चासोलाई समेट्नेछ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सीमा विवादको जड

थाइल्यान्ड (तत्कालीन सियाम) र कम्बोडियाबीचको सीमा विवादको जड लामो र जटिल छ। यसको मुख्य कारण १९ औं र २० औं शताब्दीको प्रारम्भमा फ्रान्सेली उपनिवेशवादले छोडेको अपूर्ण सीमांकन हो। सन् १९०७ मा फ्रान्सले कम्बोडियामाथि उपनिवेश शासन गर्दा बनाएको नक्सामा आधारित सीमांकनलाई थाईल्यान्डले स्वीकार नगरेकाले यो विवादले बारम्बार टाउको उठाउने गरेको छ। यो नक्साले ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेका कयौं क्षेत्रहरूलाई कम्बोडियाको भूभागको रूपमा देखाएको थियो, जसलाई थाईल्यान्डले आफ्नो परम्परागत भूभागको रूपमा दाबी गर्दै आएको छ। यसरी औपनिवेशिक विरासतले सिर्जना गरेको सीमा अस्पष्टता नै यस द्वन्द्वको मुख्य आधारशिला बनेको छ।

विवादको केन्द्रमा रहेको ११ औं शताब्दीको प्रीह भिहेयर मन्दिर (Preah Vihear Temple) यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। यो मन्दिरलाई सन् १९६२ मा अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय (International Court of Justice – ICJ) ले कम्बोडियाको स्वामित्वमा रहेको फैसला गरे पनि, मन्दिरसम्म पुग्ने बाटो र मन्दिर वरपरका ४.६ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रको स्वामित्वलाई लिएर थाईल्यान्डले विवाद कायम राख्यो। सन् २००८ मा प्रीह भिहेयरलाई युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरिएपछि पनि तनाव झन् बढ्यो, किनकि थाईल्यान्डले उक्त सूचीकरणको विरोध गरेको थियो। यसबाहेक, ता मुएन थोम (Ta Muen Thom) र ता मोअन (Ta Moan) जस्ता अन्य प्राचीन मन्दिरहरूको स्वामित्वलाई लिएर पनि दुई देशबीच बारम्बार झडपहरू हुँदै आएका छन्। यी मन्दिरहरूले दुवै देशका लागि सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्व राख्ने भएकाले भावनात्मक रूपमा पनि यी विवादहरू गहिरा छन् र राष्ट्रिय गौरव तथा सार्वभौमिकता सँग जोडिएका छन्।

पछिल्ला घटनाक्रमहरू र सैन्य झडपको उत्कर्ष

हालको सैन्य झडपको सुरुवात जुलाई २३, २०२५ मा थाईल्यान्डको सिमानामा जमिनमुनि बिछ्याइएको बारुद (Landmine) विस्फोटबाट भयो। यस विस्फोटमा कम्तीमा पाँच थाई सैनिक घाइते भए, जसमध्ये एकको खुट्टा काट्नुपर्‍यो। थाईल्यान्डले कम्बोडियाले नयाँ बारुद बिछ्याएको आरोप लगाए पनि, कम्बोडियाले यसलाई खारेज गर्दै पुरानो युद्धका अवशेषहरू हुन सक्ने प्रतिक्रिया दियो। यस घटनाले कूटनीतिक सम्बन्धमा ठूलो गिरावट ल्यायो। थाईल्यान्डले कम्बोडियाका राजदूतलाई निष्कासन गर्‍यो र कम्बोडियामा रहेका आफ्ना राजदूतलाई फिर्ता बोलायो। जवाफमा, कम्बोडियाले पनि थाईल्यान्डसँगको कूटनीतिक सम्बन्धलाई “सबैभन्दा तल्लो स्तर” मा झारेको घोषणा गर्दै ब्याङ्ककबाट आफ्ना अधिकांश कूटनीतिक कर्मचारीहरूलाई फिर्ता बोलायो र थाई कूटनीतिज्ञहरूलाई देश छाड्न आदेश दियो। यो कूटनीतिक युद्धले दुई देशबीचको कटुतालाई थप बढाएको छ।

सैन्य झडपको उत्कर्ष जुलाई २४, २०२५ बिहानै दुई देशका सेनाबीच सीमा क्षेत्रमा, विशेष गरी ता मुएन थोम मन्दिर नजिकै, गोलीबारी सुरु भएपछि भयो। थाईल्यान्डले कम्बोडियाली सेनाले पहिले गोली चलाएको र भारी हतियार (आर्टिलरी र BM-21 रकेट) प्रयोग गरी नागरिक क्षेत्रमा समेत आक्रमण गरेको आरोप लगाएको छ।

थाईल्यान्डले कम्तीमा ९ जना थाई नागरिकको मृत्यु भएको र तीन जना (एक पाँच वर्षीय बालकसहित) घाइते भएको बताएको छ। फनोम डोङ राक अस्पताल जस्ता स्वास्थ्य संस्थाहरूमा समेत आक्रमण भएको थाईल्यान्डले दाबी गरेको छ। यसको जवाफमा, थाई सेनाले कम्बोडियाली सैन्य लक्ष्यहरूमा हवाई आक्रमण गर्न F-16 लडाकु विमानहरू समेत परिचालन गरेको छ। थाईल्यान्डले आफ्नो सिमानामा रहेका सबै नाकाहरू बन्द गरेको छ र कम्बोडियामा रहेका आफ्ना नागरिकहरूलाई सकेसम्म चाँडो देश छाड्न आग्रह गरेको छ।

अर्कोतर्फ, कम्बोडियाको रक्षा मन्त्रालयले थाई सेनाले आफ्नो क्षेत्रमा आक्रमण गरेको र थाई लडाकु विमानले बम खसालेको बताएको छ। कम्बोडियाले आफ्ना सेनाले आत्मरक्षाका लागि मात्र जवाफी कारबाही गरेको र थाई सेनाले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघन गरेको आरोप लगाएको छ। प्रधानमन्त्री हुन मानेटले थाई सेनाले कम्बोडियाली सेनाको पोस्टमा आक्रमण गरेको भन्दै “सशस्त्र आक्रमणको विरुद्ध सशस्त्र बल प्रयोग गर्नुको विकल्प छैन” भनेका छन्। यसले दुवै पक्षबाट आक्रमणको जिम्मेवारी अर्कालाई थोपर्ने र आफ्नो कारबाहीलाई आत्मरक्षाका रूपमा परिभाषित गर्ने प्रयास स्पष्ट देखिन्छ। कम्बोडियाले यस विषयमा संयुक्त राष्ट्र संघ सुरक्षा परिषद्को आपतकालीन बैठकको माग गरेको छ, जसले विवादलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्ने प्रयासलाई झल्काउँछ। यसरी, दुवै देशले एकअर्कामाथि दोष थोपर्दै सैन्य तनावलाई बढावा दिएका छन्।

सैन्य रणनीति र हतियारको प्रयोग

वर्तमान झडपमा दुवै देशले आ-आफ्नो सैन्य क्षमताको प्रयोग गरेका छन्, जसले क्षेत्रीय सुरक्षामा नयाँ चुनौती थपेको छ। यो सैन्य टकरावले दुवै पक्षको शक्ति प्रदर्शन गर्ने र आफ्नो भूभागको रक्षा गर्ने दृढतालाई झल्काउँछ।

थाईल्यान्डको सैन्य रणनीति: थाईल्यान्डले सुरुमा आर्टिलरी र BM-21 रकेट लन्चर जस्ता भारी हतियारको प्रयोगको आरोप कम्बोडियामाथि लगाएको छ। तर, थाईल्यान्ड आफैँले F-16 लडाकु विमान जस्ता आधुनिक हवाई हतियारहरू परिचालन गर्नुले थाई सेनाको हवाई श्रेष्ठता र आक्रामक क्षमता प्रदर्शन गर्छ। हवाई आक्रमणले सीमा क्षेत्रमा कम्बोडियाली सैन्य पोस्टहरूमाथि तीव्र दबाब सिर्जना गर्ने र उनीहरूको रक्षात्मक क्षमतालाई कमजोर पार्ने उद्देश्य राखेको देखिन्छ। नागरिक क्षेत्रमा हताहतीको दाबी गर्नुले कम्बोडियाली कारबाहीलाई अमानवीय देखाउने र अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन जुटाउने थाई रणनीतिको हिस्सा हुन सक्छ। थाईल्यान्डले सीमा नाकाहरू बन्द गरेर र नागरिकहरूलाई फिर्ता बोलाएर सम्भावित मानवीय संकटलाई कम गर्ने र कम्बोडियामाथि आर्थिक दबाब सिर्जना गर्ने प्रयास गरेको छ। यो रणनीतिले कम्बोडियाको अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष असर पार्ने र दीर्घकालीन रूपमा उसलाई झुकाउन मद्दत गर्ने अनुमान गरिएको छ।

कम्बोडियाको सैन्य रणनीति: कम्बोडियाले आफ्नो कारबाहीलाई आत्मरक्षाको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार आफ्नो कार्यलाई वैधानिकता दिने प्रयास गर्छ। प्रधानमन्त्री हुन मानेटको “सशस्त्र आक्रमणको विरुद्ध सशस्त्र बल प्रयोग गर्नुको विकल्प छैन” भन्ने भनाइले कम्बोडिया युद्धका लागि तयार रहेको र पछि नहट्ने सन्देश दिन्छ। कम्बोडियाले संयुक्त राष्ट्र संघ सुरक्षा परिषद्मा आपतकालीन बैठकको माग गरेर यो विवादलाई अन्तर्राष्ट्रिय मंचमा पुर्‍याउने र थाईल्यान्डमाथि कूटनीतिक दबाब सिर्जना गर्ने रणनीति अपनाएको छ। थाईल्यान्डले नागरिक क्षेत्रमा आक्रमण गरेको र हवाई बमबारी गरेको कम्बोडियाको दाबीले थाईल्यान्डको छवि खराब गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय सहानुभूतिका लागि अपील गर्ने उद्देश्य राखेको देखिन्छ। कम्बोडियासँग थाईल्यान्डजस्तो आधुनिक हवाई शक्ति नभए पनि, उसले आफ्नो जमिनमा रहेका सैन्य पोस्टहरू र लामो दूरीका आर्टिलरीको प्रयोग गरेर प्रतिकार गर्ने प्रयास गरेको छ।

यस सैन्य झडपमा दुवै पक्षले आ-आफ्नो प्रचार युद्ध (Propaganda War) लाई पनि तीव्र बनाएका छन्, जसले सूचनालाई रणनीतिक हतियारको रूपमा प्रयोग गरेको देखाउँछ। सत्य र तथ्यभन्दा पनि आफ्नो पक्षलाई बलियो देखाउने र विपक्षीलाई कमजोर पार्ने प्रयासमा दुवै देश सक्रिय देखिन्छन्।

नागरिकमाथि असर र मानवीय संकटको जोखिम

सैन्य झडपको सबैभन्दा ठूलो मार निर्दोष नागरिकहरूमाथि परेको छ। सीमावर्ती क्षेत्रका दशौं हजार नागरिकहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको छ। उनीहरूलाई शिविरहरूमा राखिएको छ जहाँ आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा गर्न पनि कठिनाइ भइरहेको छ। गोलीबारी र रकेट आक्रमणले नागरिक घरहरूमा समेत ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ, जसले गर्दा धेरै परिवारहरू विस्थापित भएका छन् र उनीहरूको जीवनयापनमा तत्काल प्रभाव परेको छ। थाईल्यान्डको दाबीअनुसार फनोम डोङ राक अस्पताल जस्ता स्वास्थ्य संस्थाहरूमा समेत आक्रमण भएको छ, जसले युद्धका नियमहरूको उल्लंघन र मानवीय संकटको गम्भीरतालाई थप बढाउँछ। यस्ता हमलाहरूले स्वास्थ्य सेवामा पहुँचलाई अवरुद्ध पारेर घाइतेहरूको उपचारमा बाधा पुर्‍याउँछ।

विस्थापित भएका नागरिकहरूका लागि खाद्य, आश्रय र चिकित्सा सेवाको उपलब्धता ठूलो चुनौती बनेको छ। यदि यो तनाव लम्बियो भने, यसले ठूलो मानवीय संकट निम्त्याउन सक्छ, जसको व्यवस्थापन दुवै देशका लागि भारी हुनेछ। दुई देशबीचका सीमा नाकाहरू बन्द हुँदा र आर्थिक प्रतिबन्धहरू लागू हुँदा यस क्षेत्रको व्यापारिक गतिविधिमा ठूलो असर परेको छ, जसको प्रत्यक्ष मार स्थानीय बासिन्दाहरूको जीवनयापनमा परेको छ। यसले गर्दा दुवै देशका सरकारहरूमाथि आफ्ना नागरिकहरूको सुरक्षा र कल्याणका लागि दबाब बढेको छ। हालसम्मको क्षति यकिन नभए पनि, प्रत्यक्ष रूपमा ९ जना थाई नागरिकको मृत्यु र ३ जना घाइते भएको थाईल्यान्डले बताएको छ, जसमा एक पाँच वर्षीय बालक पनि समावेश छन्। यसले युद्धको क्रूरतालाई उजागर गर्छ।

आर्थिक र सांस्कृतिक प्रतिबन्धका प्रभावहरू

सैन्य तनावले दुई देशबीचको आर्थिक र सांस्कृतिक सम्बन्धमा पनि गहिरो असर पारेको छ। कम्बोडियाले थाई फलफूल, तरकारी, बिजुली, इन्टरनेट र थाई नाटकहरू लगायतका सांस्कृतिक सामग्रीको आयातमा रोक लगाएको छ। यसले थाई निर्यातकर्ताहरूलाई प्रत्यक्ष असर पुर्‍याउँछ र कम्बोडियामा थाई उत्पादनहरूको उपलब्धतामा कमी ल्याउँछ, जसले उपभोक्ता मूल्यहरूमा समेत वृद्धि ल्याउन सक्छ। यो आर्थिक दबाबले थाईल्यान्डको व्यापार क्षेत्रलाई प्रभावित गर्नेछ।

अर्कोतर्फ, थाईल्यान्डले पनि कम्बोडिया जाने स्थल मार्गहरूमा प्रतिबन्ध लगाएको छ, जुवा खेल्नका लागि पर्यटक यात्रालाई रोकेको छ र कम्बोडियाली अधिकारीहरूले प्रयोग गर्ने इन्टरनेट सेवाहरू स्थगित गरेको छ। यी प्रतिबन्धात्मक उपायहरूले कम्बोडियाको अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पार्नेछ, विशेषगरी पर्यटन र व्यापार क्षेत्रमा। कम्बोडियाको पर्यटन उद्योग थाईल्यान्डबाट आउने पर्यटकहरूमा धेरै निर्भर भएकाले यो प्रतिबन्धले कम्बोडियाको राजस्वमा ठूलो गिरावट ल्याउने निश्चित छ। दुई देशबीचको जनता-जनताको सम्बन्धमा समेत यसले चिसोपना ल्याउन सक्छ।

सांस्कृतिक सामग्रीको आयातमा रोक लगाउनुले सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई समेत सीमित गर्छ, जसले दीर्घकालमा दुई देशबीचको समझदारीलाई कमजोर बनाउन सक्छ। यी प्रतिबन्धहरूले दुवै देशका नागरिकहरूलाई प्रत्यक्ष असर पुर्‍याउने र आर्थिक नोक्सानी निम्त्याउने निश्चित छ।

थाईल्यान्डको आन्तरिक राजनीतिमा प्रभाव

यो सीमा विवादले थाईल्यान्डको आन्तरिक राजनीतिमा पनि गहिरो हलचल ल्याएको छ। प्रधानमन्त्री पातोङ्गटार्न सिनावात्रालाई नैतिकतासम्बन्धी अनुसन्धानको क्रममा पदबाट निलम्बन गरिएको छ। कम्बोडियाका पूर्व नेता हुन सेनसँगको उनको फोन वार्ताको रेकर्ड बाहिरिएपछि उनको आलोचना भएको थियो, जसमा उनले हुन सेनलाई “अंकल” भनेको र एक थाई कमान्डरलाई “देखाउन खोजेको” भनी टिप्पणी गरेको आरोप लागेको थियो। यो घटनाले उनको नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाएको छ र राष्ट्रिय सुरक्षाप्रतिको प्रतिबद्धतामाथि शङ्का उत्पन्न गरेको छ।

यस घटनाले थाई सेनालाई कमजोर पारेको भन्दै उनको आलोचना भएको छ र एक प्रमुख गठबन्धन साझेदारले उनको सरकारबाट बाहिरिएको छ। यो विवादले थाईल्यान्डको राजनीतिक अस्थिरता लाई थप बढाएको छ। सीमा सुरक्षा र राष्ट्रिय गौरवको विषय संवेदनशील हुने हुनाले, यो विवादले थाई सेना र नागरिकहरूबीचको सम्बन्धलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ। प्रधानमन्त्रीको निलम्बनले सरकारको स्थिरतामा प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ र यसले थाईल्यान्डको आन्तरिक राजनीतिक शक्ति सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउन सक्छ, जसले क्षेत्रीय नीतिको दिशामा समेत प्रभाव पार्न सक्छ। यो आन्तरिक राजनीतिक संकटले थाईल्यान्डको सीमा विवाद समाधान गर्ने क्षमतालाई कमजोर पार्न सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक चासो र भविष्यका सम्भावनाहरू

थाइल्यान्ड र कम्बोडियाबीचको यो सैन्य झडपले क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गम्भीर चासो उत्पन्न गरेको छ। दक्षिणपूर्वी एसियामा क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरताका लागि यो द्वन्द्वले ठूलो खतरा सिर्जना गरेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिका र चीनजस्ता ठूला शक्तिहरूले यस विवादलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्, किनकि यस क्षेत्रमा उनीहरूको आफ्नै भू-राजनीतिक स्वार्थहरू छन्।
संयुक्त राष्ट्र संघ ले यस विषयमा वार्ता र शान्तिपूर्ण समाधानका लागि आह्वान गरेको छ। कम्बोडियाले सुरक्षा परिषद्को आपतकालीन बैठकको माग गर्नुले यस विवादलाई अन्तर्राष्ट्रिय मंचमा पुर्‍याउने र थाईल्यान्डमाथि दबाब बढाउने स्पष्ट उद्देश्य देखिन्छ। आसियान (ASEAN) जस्ता क्षेत्रीय संगठनहरूले पनि यस विवादमा मध्यस्थता गर्ने प्रयास गर्न सक्छन्, ताकि क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरता कायम राख्न सकियोस्। आसियानको भूमिका यस क्षेत्रमा द्वन्द्व व्यवस्थापनका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

भविष्यमा, यस विवादको समाधानका लागि कूटनीतिक पहलहरू तीव्र बनाउनुपर्ने देखिन्छ। दुवै देशले सैन्य समाधानको सट्टा वार्ता र शान्तिपूर्ण माध्यमबाट सीमा विवादलाई टुङ्गो लगाउनु आवश्यक छ। अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थता वा संयुक्त राष्ट्र संघको हस्तक्षेपले यस समस्याको समाधानमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। अन्यथा, यो विवादले दक्षिणपूर्वी एसियामा थप अस्थिरता र द्वन्द्वको जोखिम बढाउनेछ, जसको असर क्षेत्रीय अर्थतन्त्र र सुरक्षामा समेत पर्न सक्छ। द्वन्द्वको लम्बाईले यस क्षेत्रमा बाह्य शक्तिहरूको हस्तक्षेप लाई समेत बढावा दिन सक्छ, जसले भू-राजनीतिक जटिलताहरूलाई थप बढाउनेछ।

अन्त्यमा, थाइल्यान्ड र कम्बोडियाबीचको वर्तमान सीमा विवाद केवल एउटा साधारण झडप मात्र नभई ऐतिहासिक रूपमा गहिरिएका मुद्दाहरू, जटिल सैन्य रणनीतिहरू, आन्तरिक राजनीतिक उथलपुथल र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक चासोको एक जटिल मिश्रण हो। प्राचीन मन्दिरहरूको स्वामित्वलाई लिएर चुलिएको यो तनावले दुई देशको सम्बन्धलाई निकै कमजोर बनाएको छ। बारुद विस्फोट, कूटनीतिक सम्बन्धमा गिरावट र तीव्र सैन्य झडपले अवस्थालाई झनै बिगारिदिएको छ। थाईल्यान्डको हवाई आक्रमण र कम्बोडियाको आत्मरक्षाको दाबीले दुवै पक्षबाट आक्रामक सैन्य कारबाही र प्रचार युद्ध जारी रहेको देखाउँछ।

नागरिकमाथि परेको असर र मानवीय संकटको जोखिमले यस द्वन्द्वको गम्भीरतालाई उजागर गर्छ। हालसम्मको क्षति, जसमा थाई पक्षमा ९ जनाको मृत्यु र ३ जना घाइते भएको तथ्याङ्क समावेश छ, मानवीय लागतको भयावहतालाई दर्शाउँछ। आर्थिक र सांस्कृतिक प्रतिबन्धहरूले दुवै देशका जनताको जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेका छन्। थाईल्यान्डको आन्तरिक राजनीतिमा प्रधानमन्त्रीको निलम्बनले थप अस्थिरता ल्याएको छ। यस जटिल परिस्थितिमा, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको सक्रिय भूमिका र दुवै देशको जिम्मेवार कूटनीतिले मात्र शान्तिपूर्ण समाधानको मार्ग प्रशस्त गर्न सक्छ। अन्यथा, यो विवादले यस क्षेत्रमा दीर्घकालीन अस्थिरता र सम्भावित द्वन्द्वको बीज रोप्न सक्छ, जसको मूल्य दुवै देशका जनताले चुकाउनुपर्नेछ। के यो क्षेत्रीय तनावले दक्षिणपूर्वी एसियामा ठूलो भू-राजनीतिक परिवर्तन ल्याउनेछ वा यसले शान्तिपूर्ण समाधानका लागि नयाँ मार्गहरू खोल्नेछ? यसको उत्तर आगामी दिनहरूमा दुवै देशका नेतृत्वको बुद्धिमत्ता र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको पहलमा निर्भर रहनेछ।

प्रकाशित मिति: ८ श्रावण २०८२, बिहिबार