नेपाल र भारतमा मनाइने प्रमुख पर्वहरूमध्ये जनै पूर्णिमा एक महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यो पर्व श्रावण महिनाको शुक्ल पक्षको पूर्णिमाको दिन पर्दछ। यसलाई रक्षाबन्धन पनि भनिन्छ। हिन्दु धर्ममा यस पर्वको गहिरो धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व छ। यो पर्व मुख्यतया दुईवटा विशेष कार्यहरूका लागि चिनिन्छ: पहिलो, हिन्दु पुरुषहरूले पुरानो जनै फेरेर नयाँ जनै लगाउने र दोस्रो, दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा रक्षाबन्धन बाँधिदिने। यो पर्वले धार्मिक आस्थालाई मात्र नभई सामाजिक बन्धन र पारिवारिक सम्बन्धलाई पनि मजबुत बनाउँछ।
जनै पूर्णिमाको दिन ऋषिहरूले आफ्नो साधना र अध्ययन पूरा गरेर नयाँ जनै धारण गर्ने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ। यस दिन ब्राम्हण, क्षत्री, वैश्य र अन्य हिन्दु धर्मावलम्बी पुरुषहरूले मन्त्रोच्चारणका साथ पुरानो जनै फेरेर नयाँ जनै धारण गर्छन्। यस पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष रक्षाबन्धन हो, जहाँ दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा पवित्र धागो (रक्षाबन्धन) बाँधिदिन्छन्। यसले दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको प्रेम, स्नेह र एकअर्काको रक्षा गर्ने वाचालाई झल्काउँछ। यो पर्वले समाजमा परम्परा, संस्कृति र नैतिक मूल्यहरूको संरक्षणमा ठूलो भूमिका खेल्छ।
जनै र रक्षाबन्धनको उत्पत्ति र खानेकुराको महत्त्व
जनै पूर्णिमा र रक्षाबन्धनको उत्पत्तिसँग अनेकौ धार्मिक तथा पौराणिक मान्यताहरू जोडिएका छन्। जनै लगाउने प्रचलन वैदिक कालदेखि नै सुरु भएको मानिन्छ। जनैलाई ‘यज्ञोपवीत’ पनि भनिन्छ, जसको शाब्दिक अर्थ ‘यज्ञ वा पवित्र कार्यमा संलग्न गराउने धागो’ हो। यसलाई धारण गर्ने व्यक्तिले आफूलाई पवित्र र धार्मिक कार्यका लागि योग्य बनाउँछ भन्ने विश्वास छ। हिन्दू धर्मका चार आश्रममध्ये ‘ब्रह्मचर्य आश्रम’ मा प्रवेश गर्दा जनै धारण गर्ने संस्कार सुरु हुन्छ।
यसले व्यक्तिलाई अनुशासन, ज्ञान र आध्यात्मिक चेतनाको मार्गमा हिड्न प्रेरित गर्छ। जनैमा भएका तीन धागोहरूले ब्रम्हा, विष्णु र महेश्वर तथा सत्त्व, रज र तम गुणलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। यसले व्यक्तिलाई त्रिमूर्ति र गुणहरूको सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।
यस पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष क्वाँटी खाने परम्परा हो। जनै पूर्णिमालाई क्वाँटी पूर्णिमा पनि भनिन्छ। नौ प्रकारका गेडागुडीहरू (मस्याङ, मुगी, चना, बोडी, केराउ, भटमास, सिमी, गुराँस र गहत) मिसाएर भिजाई त्यसलाई टुसा उमारी क्वाँटी बनाइन्छ। यसको सेवन गर्नु वैज्ञानिक र आयुर्वेदिक दृष्टिले पनि निकै लाभदायक मानिन्छ। यसले शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्नुका साथै रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ भन्ने विश्वास छ। वर्षायाममा शरीरमा उत्पन्न हुने आलस्य, कमजोरी र रुघाखोकीजस्ता समस्याबाट मुक्ति पाउन क्वाँटीको सेवन लाभदायक मानिन्छ। यसरी, जनै पूर्णिमाले धार्मिक अनुष्ठानका साथै स्वास्थ्य र पोषणको महत्त्वलाई पनि जोड दिएको पाइन्छ।
जनै पूर्णिमाको धार्मिक महत्त्व
जनै पूर्णिमाको धार्मिक महत्त्व धेरै गहन छ। यो पर्वलाई उपाकर्म पर्व पनि भनिन्छ, जसको अर्थ हो– वेदको अध्ययन सुरु गर्नु। प्राचीनकालमा ऋषिहरूले यस दिनदेखि नै वेदको अध्ययन सुरु गर्थे। जनै धारण गर्ने व्यक्तिले वेदको अध्ययन गर्ने र ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रतिज्ञा गर्छ। जनै धारण गर्दा व्यक्तिले आफूलाई पवित्र र शुद्ध राख्ने, सत्कर्म गर्ने र धर्मको मार्गमा हिड्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छ। जनैलाई हिन्दु धर्ममा ब्रम्ह, विष्णु र महेश्वरको प्रतीक मानिन्छ। तीनवटा धागोले तीन देवलाई जनाउँछ, जसले व्यक्तिलाई पापबाट मुक्ति दिलाउँछ र आध्यात्मिक शक्ति प्रदान गर्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
यो पर्व हिन्दु धर्मको रीतिरिवाज र संस्कारको संरक्षणमा पनि महत्त्वपूर्ण छ। यस दिन ब्राह्मणहरूले वेद मन्त्रोच्चारणका साथ जनै परिवर्तन गर्छन्, जसले सनातन धर्मको निरन्तरतालाई कायम राख्छ। जनैलाई गायत्री मन्त्रको प्रतीक पनि मानिन्छ। जनै धारण गर्दा व्यक्तिले गायत्री मन्त्रको जप गर्ने र त्यसबाट प्राप्त हुने आध्यात्मिक ऊर्जाले आफ्नो जीवनलाई सही दिशामा डोऱ्याउने विश्वास गरिन्छ। यो पर्वले व्यक्तिलाई आध्यात्मिक मार्गमा लाग्न प्रेरित गर्छ र नैतिक जीवन जिउन प्रोत्साहित गर्छ।
रक्षाबन्धनको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व
रक्षाबन्धनले सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको छ। यो पर्वले दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ। रक्षाबन्धन बाँध्ने परम्पराले दिदीबहिनीको सुरक्षा र सम्मान गर्ने दायित्व दाजुभाइको हो भन्ने सन्देश दिन्छ। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र सफलताको कामना गर्दै उनीहरूको हातमा पवित्र धागो बाँधिदिन्छन्। दाजुभाइले पनि आफ्नो दिदीबहिनीको रक्षा गर्ने र उनीहरूलाई सुखदुःखमा साथ दिने प्रतिज्ञा गर्छन्। यो पर्वले पारिवारिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँदै प्रेम, स्नेह र सद्भावको वातावरण सिर्जना गर्छ।
रक्षाबन्धनले समाजमा लैंगिक समानता र पारस्परिक सम्मानको सन्देश पनि दिन्छ। यस पर्वले महिला र पुरुषबीचको सम्बन्धलाई सम्मान र सुरक्षाको आधारमा स्थापित गर्छ। यो पर्वले दिदीबहिनीलाई केवल एक परिवारको सदस्य मात्र नभई एक महत्त्वपूर्ण र सम्मानित व्यक्ति मान्ने प्रेरणा दिन्छ। यसको सांस्कृतिक महत्त्व पनि उत्तिकै छ, किनभने यसले समाजमा आपसी भाइचारा र एकताको भावनालाई बढावा दिन्छ। रक्षाबन्धनले समाजका सबै वर्ग र समुदायका मानिसहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याएर सद्भाव र मित्रताको प्रतीक बनेको छ।
जनै पूर्णिमा र रक्षाबन्धनको आधुनिक सन्दर्भ
जनै पूर्णिमा र रक्षाबन्धनको पर्व आजको आधुनिक समाजमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। आधुनिक जीवनशैली र प्रविधिको विकासले मानिसलाई एकअर्काबाट टाढा बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा जनै पूर्णिमा र रक्षाबन्धनजस्ता पर्वले परिवारका सदस्यहरूलाई एकसाथ ल्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यो पर्वले मानिसलाई आफ्नो परम्परा, संस्कृति र नैतिक मूल्यहरूको सम्झना गराउँछ। रक्षाबन्धनले दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको भावनात्मक सम्बन्धलाई पुनर्ताजगी गर्छ र प्रेम, सम्मान, र सुरक्षाको भावनालाई बलियो बनाउँछ।
आजको व्यस्त जीवनमा यो पर्वले एकअर्काको ख्याल राख्ने र सहयोग गर्ने भावनालाई बढावा दिन्छ। सामाजिक सञ्जाल र अन्य प्रविधिले मानिसहरूलाई जोडिएका राख्ने भए पनि आमनेसामने भेटघाट र भावनात्मक सम्बन्धका लागि यस्ता पर्वहरू अझै महत्त्वपूर्ण छन्। रक्षाबन्धनले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई मात्र नभई समाजका अन्य सदस्यहरूबीचको सद्भाव र मित्रतालाई पनि बढावा दिन्छ। यो पर्वले मानिसलाई सामाजिक र नैतिक मूल्यहरूको पालना गर्न प्रेरित गर्छ र समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन मद्दत गर्छ।
अन्त्यमा, जनै पूर्णिमा र रक्षाबन्धनको पर्व केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, यो एउटा यस्तो उत्सव हो जसले परिवार, समाज र राष्ट्रलाई जोड्छ। यसले आपसी सद्भाव, प्रेम र सुरक्षाको भावनालाई बढाउँछ। जनै पूर्णिमाले व्यक्तिलाई आध्यात्मिक र नैतिक रूपमा शुद्ध बनाउन प्रेरित गर्छ भने रक्षाबन्धनले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ। यस पर्वले हामीलाई हाम्रो संस्कृति, परम्परा र मूल्यहरूको महत्त्व सम्झाउँछ। यस दिन हामीले गरेका प्रतिज्ञाहरूले हामीलाई अझ राम्रो व्यक्ति बन्न र समाजमा सकारात्मक योगदान दिन प्रेरित गर्छ। यस पर्वको महत्त्व आजको आधुनिक समाजमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ, किनभने यसले हामीलाई हाम्रो जरासँग जोड्ने र एकअर्काको ख्याल राख्ने प्रेरणा दिन्छ। यो पर्वले पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावलाई अझ मजबुत बनाउन मद्दत गर्छ।
प्रकाशित मिति: २४ श्रावण २०८२, शनिबार
प्रतिक्रिया