युवाहरू कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य, समृद्धि र प्रगतिका मेरुदण्ड हुन् । उनीहरूको ऊर्जा, नवीन सोच र साहसिक भावनाले समाजलाई नयाँ दिशा दिन सक्छ । युवा दिवसले यही शक्ति र सामर्थ्यलाई सम्मान गर्छ र राष्ट्रिय विकासमा युवाको भूमिकालाई पुनः परिभाषित गर्ने अवसर प्रदान गर्छ । नेपाल जस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रका लागि युवाहरू केवल जनशक्ति मात्र होइनन्, उनीहरू परिवर्तनका संवाहक हुन् । जब युवालाई उचित अवसर, शिक्षा र प्रेरणा दिइन्छ, तब उनीहरूले आफ्नो सिर्जनात्मकता र उद्यमशीलतामार्फत देशलाई कायापलट गर्न सक्छन् । आजको समयमा युवाले देखेको सपना र उनीहरूमा भएको सम्भावनालाई सही तरिकाले प्रयोग गर्न सके मात्र राष्ट्रले दिगो विकासको बाटो समात्न सक्छ। यो लेखले युवा दिवसको सार्थकतालाई उजागर गर्दै युवाहरूको महत्त्व र राष्ट्र निर्माणमा उनीहरूको अपरिहार्य भूमिकाबारे गहन विश्लेषण गर्छ।
वर्तमान विश्वमा देखा परेका जटिल भूराजनीतिक परिस्थिति र तीव्र गतिमा विकसित भइरहेका प्रविधिको युगमा युवाको जिम्मेवारी थप बढेको छ। उनीहरूले पुराना राजनीतिक संरचना र परम्परागत सोचलाई चुनौती दिदै देशलाई आधुनिकता र सुशासनको दिशामा डोऱ्याउन सक्नुपर्छ। यो लेखमा हामी युवाको महत्त्व, राष्ट्र निर्माणमा उनीहरूको निर्णायक भूमिका, आत्मनिर्भरता, बदलिदो विश्व परिवेश र विदेश पलायन जस्ता महत्त्वपूर्ण विषयहरूलाई समेटेर राजनीतिक चेतना, विश्लेषण र सुझावसहितको विस्तृत विवेचना गर्नेछौ।
युवाहरूको शक्ति र महत्त्वपूर्ण योगदान
युवाहरूले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्ने अपार क्षमता राख्छन्। उनीहरूको नवीन विचार, सिर्जनात्मकता र प्रविधिसँगको सहज पहुँचले हरेक क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्छ। आजको युवा पुस्ता अघिल्लो पुस्ताको तुलनामा धेरै शिक्षित र सचेत छ, जसले गर्दा उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय समाचार र विचारमा समेत सहज पहुँच राख्छन्। उनीहरूमा सामाजिक र राजनीतिक सचेतना उच्च छ र उनीहरूले अधिकार, पारदर्शिता र जवाफदेहिताको माग गर्ने साहस राख्छन्। प्रविधिमैत्री भएको कारण उनीहरू डिजिटल मार्केटिङ, AI, अनलाइन रोजगारी र IT सीपमा दक्ष छन्। युवाहरूमा जोखिम मोल्ने साहस हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरू नयाँ व्यवसाय, अनुसन्धान र आविष्कारमा लाग्न उत्प्रेरित हुन्छन्। वैश्विक प्रतिस्पर्धामा क्षमता राख्ने युवाहरूले खेलकुद, कला, उद्यमशीलता र अन्तर्राष्ट्रिय रोजगारीमा समेत आफ्नो सहभागिता जनाउँछन्। उनीहरूको सक्रिय सहभागिताले समाजमा न्याय, समानता र लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्छ।
तर, आजका युवामा केही नकारात्मक पक्षहरू पनि देखिन्छन्। स्वदेशमा अवसरहरूको कमीका कारण विदेश पलायनको उच्च दर एक प्रमुख चुनौती बनेको छ, जसले ब्रेन ड्रेनको समस्या सिर्जना गरेको छ। यसले स्वदेशमा उत्पादन र नवप्रवर्तनमा असर पुऱ्याएको छ। राजनीतिक निराशा र विभाजनका कारण उनीहरूमा आवेगमा आधारित निर्णय र दलगत ध्रुवीकरण बढ्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगले गर्दा भ्रम फैलाउने, अनलाइन लत र मानसिक स्वास्थ्यमा समेत असर परिरहेको छ। आर्थिक निर्भरताको सट्टा सजिलो रोजगारी र रेमिट्यान्समा निर्भरताले पनि उनीहरूको उद्यमशीलतामा कमी ल्याएको छ। यसका साथै, संस्कृति र मूल्यप्रति उदासीनता तथा शर्टकट सोचको वृद्धिले पूर्वीय दर्शनका मूल्य मान्यता र परिवार, समाज तथा प्रकृतिसँगको लगाबमा कमी आएको छ। अर्कोतर्फ, सतही ज्ञानमा आधारित विश्लेषणको प्रवृत्ति बढ्नुले गहिरो अध्ययन र अनुसन्धान गर्ने बानी घट्दै गएको छ। यी चुनौतीका साथै, युवामा अनुशासनको कमी, परिवारसँगको दूरी, धैर्यताको अभाव, र छिटो परिणाम खोज्ने प्रवृत्ति पनि बढ्दै गएको देखिन्छ। यस्ता समस्याहरूलाई रोक्न युवाहरू आफै अगाडि सर्नु आवश्यक छ, विशेषगरी लागुपदार्थ दुर्व्यसनीजस्ता सामाजिक दायित्वमा अभियान चलाएर।
राष्ट्र निर्माणमा युवाको निर्णायक भूमिका
राष्ट्र निर्माण एउटा बहुआयामिक प्रक्रिया हो, जसमा युवाको भूमिका निर्णायक हुन्छ। आर्थिक विकासको सन्दर्भमा, युवाहरू उद्यमशीलता र रोजगारी सिर्जनाका माध्यमबाट देशको अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउन सक्छन्। उनीहरूले प्रविधिमा आधारित स्टार्ट-अप, कृषिमा आधुनिकता र पर्यटन जस्ता क्षेत्रहरूमा लगानी गरी विदेशी मुद्रा आर्जनमा सहयोग पुऱ्याउन सक्छन्। राजनीतिक रूपमा, युवाहरूले भ्रष्ट्राचारमुक्त र पारदर्शी शासनका लागि आवाज उठाउँछन्। उनीहरूको सक्रिय सहभागिताले राजनीतिक प्रणालीमा सुधार ल्याउन र लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतालाई सुदृढ गर्न मद्दत गर्छ। शैक्षिक क्षेत्रमा, युवाहरूले गुणस्तरीय शिक्षामा पहुँच बढाउन र अनुसन्धान तथा विकासका लागि नयाँ मार्गहरू खोल्न सक्छन्। यसरी युवाहरूले राष्ट्रको हरेक संरचनात्मक र विकास निर्माणको आधारशिलाको रूपमा काम गर्छन्।
सामाजिक परिवर्तनको शक्तिका रूपमा युवाको भूमिका अग्रगामी हुन्छ। उनीहरूले सामाजिक कुरीतिहरू जस्तै; बालविवाह, छुवाछुत, लैङ्गिक असमानता जस्ता विषयमा चेतना फैलाउन र त्यसलाई निर्मूल पार्न महत्त्वपूर्ण अभियान चलाउन सक्छन्। सांस्कृतिक रूपमा, युवाहरूले आफ्नो मौलिक कला, साहित्य र संस्कृतिलाई संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न आधुनिक माध्यमहरू (सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल प्लेटफर्म) को उपयोग गर्न सक्छन्। यसले गर्दा हाम्रो संस्कृति विश्वभरि फैलिनुका साथै नयाँ पुस्तामा पनि त्यसको महत्त्व कायम रहन्छ। युवाहरूले प्राकृतिक वातावरणको संरक्षणमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छन्, किनकि उनीहरू भविष्यका लागि दिगो विकासको महत्त्वलाई राम्रोसँग बुझ्छन्। यसरी युवाहरूले राष्ट्र निर्माणका हरेक पाटामा प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्। यसका साथै, नेपाली सेनाले सञ्चालन गरेको राष्ट्रिय सेवा दलजस्ता कार्यक्रमहरूमा आबद्ध भई युवाहरूले अनुशासन र राष्ट्रभक्तिका कुराहरूलाई आत्मसात् गर्न सक्छन्। खेलकुदजस्ता गतिविधिबाट पनि युवाले देशको गरिमालाई विश्वस्तरमा चिनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
आत्मनिर्भरतामा युवाको सकारात्मक योगदान
कुनै पनि राष्ट्रको आत्मनिर्भरता त्यस देशको आफ्नै स्रोत, साधन र जनशक्तिमा निर्भर हुन्छ। युवाहरूको सकारात्मक र रचनात्मक भूमिकाले मात्र राष्ट्रलाई आत्मनिर्भरताको दिशामा अगाडि बढाउन सक्छ। जब युवाहरू विदेशमा होइन, आफ्नो देशमा नै नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्छन्, तब राष्ट्रको आर्थिक चक्र बलियो हुन्छ। युवा उद्यमीहरूले स्थानीय स्तरमा उत्पादन गरिएका वस्तुहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुऱ्याउन सक्छन्, जसले गर्दा आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धनमा टेवा पुग्छ। यसका लागि सरकारले युवामैत्री नीतिहरू बनाउनु आवश्यक छ, जसमा सहुलियत ऋण, व्यावसायिक तालिम र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध होस्। यस प्रकारको वातावरणले युवाहरूलाई आफ्नो उद्यमशीलतालाई मूर्त रूप दिन प्रोत्साहित गर्छ।
युवाहरूको प्राविधिक ज्ञान र डिजिटल सीपले आत्मनिर्भरताको अभियानमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउन सक्छ। उनीहरूले कृषि, ऊर्जा, स्वास्थ्य र शिक्षा जस्ता परम्परागत क्षेत्रहरूमा प्रविधिको प्रयोग गरी उत्पादकत्व बढाउन सक्छन्। उदाहरणका लागि, कृषिमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी थोरै जमिनबाट धेरै उत्पादन गर्न सकिन्छ, जसले खाद्यान्नको आयातमा निर्भरता घटाउँछ। यसै गरी, युवाहरूले सफ्टवेयर विकास, डिजिटल मार्केटिङ र साइबर सुरक्षा जस्ता क्षेत्रमा काम गरी देशको डिजिटल अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउन सक्छन्। यस प्रकारको सीप र ज्ञानको विकासले गर्दा देशले विदेशी प्राविधिक विशेषज्ञतामा भर पर्नुपर्ने अवस्थाको अन्त्य हुन्छ। यसरी युवाहरूको सीप, लगनशीलता र सकारात्मक दृष्टिकोणले राष्ट्रलाई साँचो अर्थमा आत्मनिर्भर बनाउन सक्छ।
बदलिदो विश्व परिवेशमा युवाको भूमिका
आजको विश्व तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ, जहाँ भूराजनीतिक आयाम र प्रविधिको विकासले नयाँ चुनौती र अवसर दुवै सिर्जना गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा, युवाहरूले विश्वका घटनाक्रमहरूसँग जानकार रहनु र त्यसको विश्लेषण गर्ने क्षमता विकास गर्नु आवश्यक छ। उनीहरूले विश्वव्यापी राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनहरूलाई बुझेर राष्ट्रिय हितमा काम गर्नुपर्छ। प्रविधिको प्रयोगले युवाहरूलाई विश्वसँग जोड्न र नयाँ ज्ञान प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ। उदाहरणका लागि, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI), मेसिन लर्निङ र ब्लकचेन जस्ता प्रविधिहरूले व्यापार, शासन र सामाजिक सेवाहरूको तरिकालाई बदल्दैछन्। यी प्रविधिहरूलाई बुझ्ने र प्रयोग गर्ने युवाहरूले मात्र आफ्नो देशलाई प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्छन्।
प्रविधिको सही सदुपयोग गरी युवाहरूले राष्ट्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छन्। उनीहरूले डिजिटल साक्षरता अभियान चलाएर समाजका सबै वर्गलाई प्रविधिसँग जोड्न सक्छन्। यसै गरी, प्रविधिको माध्यमबाट सामाजिक सञ्जालहरूमा राजनीतिक चेतना, स्वच्छ शासन र सार्वजनिक जवाफदेहीताका विषयमा छलफल चलाएर दबाब सिर्जना गर्न सक्छन्। उनीहरूको यो सक्रियताले गर्दा सरकार र राजनीतिक दलहरूलाई जनताप्रति बढी उत्तरदायी बनाउन बाध्य पार्छ। यसैगरी, युवाहरूले आतङ्कवाद, स्वास्थ्य महामारी र जलवायु परिवर्तनको असरलाई कम गर्न यस्ता अभियानहरूमा सक्रियतापूर्वक काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। तर, आजका युवामा सामाजिक सञ्जालको विकृतिमा बढी सक्रियता र राजनीतिमा पपुलिजमको पछाडि लाग्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। यसको समाधान पनि युवा पुस्ता नै सक्रिय भएर लागे मात्र सम्भव छ।
विदेश पलायन रोक्न राज्यको दायित्व
नेपालमा युवा विदेश पलायनको समस्या एक गम्भीर राष्ट्रिय चुनौतीको रूपमा उभिएको छ। यसको मुख्य कारण स्वदेशमा रोजगारीका अवसरहरूको अभाव, राजनीतिक अस्थिरता, उचित शैक्षिक र स्वास्थ्य सेवाको कमी र आर्थिक असुरक्षा हो। युवाहरू राम्रो भविष्यको खोजीमा आफ्नो देश छाड्न बाध्य छन्, जसले गर्दा राष्ट्रले आफ्नो सबैभन्दा ऊर्जावान र सिर्जनशील जनशक्ति गुमाइरहेको छ। यो पलायनले राष्ट्रको विकास प्रक्रियालाई सुस्त बनाउँछ र सामाजिक रूपमा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्छ। त्यसैले, यो समस्यालाई सम्बोधन गर्न गम्भीर कदमहरू चाल्न आवश्यक छ।
विदेश पलायन रोक्नका लागि सरकार र समाज दुवैको ठूलो दायित्व छ। पहिलो, सरकारले युवालाई आकर्षित गर्ने रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्नुपर्छ। यसका लागि कृषि, पर्यटन, जलविद्युत र प्रविधि जस्ता क्षेत्रहरूमा ठूलो लगानी आवश्यक छ। दोस्रो, गुणस्तरीय र व्यावसायिक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ, जसले गर्दा युवाहरूले बजारमा आवश्यक सीप प्राप्त गर्न सकून्। तेस्रो, राजनीतिक स्थिरता र सुशासन कायम गर्नु अपरिहार्य छ, ताकि युवाहरूमा देशप्रति विश्वास र आशा कायम रहोस्। यसका साथै, विदेशमा सिकेको सीप र पूँजीलाई स्वदेशमा लगानी गर्न प्रोत्साहन गर्ने नीतिहरू बनाउनुपर्छ। विदेशिएका नेपाली युवालाई नेपालमा फर्केर काम गर्नका लागि सम्मान र अवसर प्रदान गर्ने वातावरण बनाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
निष्कर्ष: युवा शक्ति र भविष्यको मार्ग
युवा दिवसको यो पावन अवसरमा हामीले युवाहरूको महत्त्वलाई मात्र होइन, उनीहरूको चुनौती र सम्भावनालाई पनि बुझ्नु आवश्यक छ। युवाहरू राष्ट्रका नायक हुन् र उनीहरूको सपना र आकांक्षामा नै देशको भविष्य निहित छ। उनीहरूलाई सही शिक्षा, उचित अवसर र प्रेरणा प्रदान गर्न सकेमा नेपाललाई समृद्ध र आत्मनिर्भर राष्ट्र बनाउन धेरै समय लाग्दैन। यो लेखले राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक चुनौतीहरूको सामना गर्न युवाहरूलाई कसरी सक्षम बनाउन सकिन्छ भन्नेबारेमा केही सुझावहरू प्रस्तुत गरेको छ। अबको पुस्ताले पुरानो राजनीतिक विचारधाराबाट माथि उठेर नयाँ, प्रविधिमैत्री र दिगो विकासको बाटोमा लाग्नुपर्छ। युवाहरू राजनीतिक दलका अन्धभक्त कार्यकर्ता नभई के सही हो र के गलत हो भन्ने कुराको आधारमा निर्णय लिने गरी आफूमा नेतृत्व विकास गर्दै लैजानु पर्ने समय आएको छ। राजनीतिमा लागेका युवाहरूले पार्टीभित्र आफ्नो भूमिकालाई सशक्त बनाउँदै पुरानो पुस्ताबाट नेतृत्व लिनुपर्ने समय आइसकेको छ।
हामीले हरेक युवालाई आफ्नो देशको भविष्यको एक महत्त्वपूर्ण हिस्साको रूपमा हेर्नुपर्छ। उनीहरूलाई विदेश पलायनको अवस्थाबाट मुक्ति दिलाउनका लागि स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। त्यसैले, युवा दिवस मनाउनुको वास्तविक सार्थकता तब मात्र हुन्छ, जब हामी युवाहरूको क्षमतालाई पहिचान गरी उनीहरूको ऊर्जालाई राष्ट्र निर्माणमा लगाउन सक्छौ। सबैलाई युवा दिवसको हार्दिक शुभकामना!
प्रकाशित मिति: २७ श्रावण २०८२, मंगलबार
प्रतिक्रिया