रूसको इतिहास, भू-राजनीति र नेपालसँगको सम्बन्ध

रूसको इतिहास एक विशाल र जटिल यात्रा हो, जुन प्राचीन सभ्यताको जगबाट सुरु भएर शक्तिशाली जारशाही साम्राज्य र त्यस पछि कम्युनिस्ट सोभियत संघको रूपमा विकसित भयो। यसको इतिहास, जारशाहीको उदय देखि सोभियत संघको विघटन सम्म, विभिन्न क्रान्ति र संघर्षले भरिएको छ। नौऔ शताब्दीमा ‘किएभन रुस’ को स्थापना भए पछि शासक भ्लादिमिर महान्ले धर्म परिवर्तन गरी रुसी संस्कृतिलाई नयाँ दिशा दिए। पन्ध्रौ शताब्दीमा इभान तृतीय र इभान चतुर्थले रुसलाई एकताबद्ध गर्दै निरंकुश जारशाहीको जग बसाले, जसले भविष्यको विशाल साम्राज्यको आधार तयार गर्यो। बीसौ शताब्दीमा बढ्दो सामाजिक अस्थिरताले गर्दा सन् १९१७ मा भ्लादिमिर लेनिनको नेतृत्वमा भएको अक्टोबर क्रान्तिले जारशाहीको अन्त्य गरी विश्वको पहिलो कम्युनिस्ट सरकारको स्थापना गर्यो।

यस पछि, सन् १९२२ मा सोभियत संघको स्थापना भयो। सत्तामा आएका जोसेफ स्टालिनले देशलाई तीव्र औद्योगीकरण गरी महाशक्तिको रूपमा स्थापित गरे। दोस्रो विश्वयुद्धमा नाजी जर्मनीलाई हराउन सोभियत संघको भूमिका निर्णायक थियो, जसले यसलाई विश्वव्यापी महाशक्तिको रूपमा स्थापित गर्यो र शीतयुद्धको सुरुवात भयो। तर, सन् १९८० को दशकमा कमजोर अर्थतन्त्र र आन्तरिक असन्तुष्टिका कारण सन् १९९१ मा सोभियत संघ विघटन भयो। सोभियत संघको विघटन पछि सन् १९९९ मा भ्लादिमिर पुटिन सत्तामा आएर रूसलाई एक बलियो राष्ट्रको रूपमा पुनःस्थापित गरे। नेपाल र रूस बीचको सम्बन्ध सन् १९५६ देखि सौहार्दपूर्ण छ, जसले नेपालको पूर्वाधार र शैक्षिक विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ।

रूसको प्राचीन सभ्यताको इतिहास

रूसको इतिहासको जग यसको प्रारम्भिक सभ्यता, ‘किएभन रुस’ (Kievan Rus’) बाट सुरु हुन्छ, जुन नौऔ शताब्दीमा स्लाभिक र वाइकिङ जनजातिहरू बीचको समन्वयबाट बनेको थियो। यसको राजधानी किएभ थियो र यो युरोप तथा एसिया बीचको महत्त्वपूर्ण व्यापारिक मार्गको रूपमा काम गर्दथ्यो। सन् ९८८ मा, किएभन रुसका शासक भ्लादिमिर महान्ले पूर्वी अर्थोडक्स क्रिस्चियन धर्म अपनाए। यो धार्मिक परिवर्तनले रुसी संस्कृति, कला, साहित्य र पहिचानमा गहिरो प्रभाव पार्यो र बाइजान्टिन साम्राज्यसँगको सम्बन्धलाई बलियो बनायो।

तेह्रौ शताब्दीमा, किएभन रुसलाई मंगोल साम्राज्यले आक्रमण गर्यो, जसको नेतृत्व बाटु खानले गरेका थिए। सन् १२३७ देखि १२४० सम्म चलेको यो आक्रमणले राज्यलाई छिन्नभिन्न पारिदियो। मंगोलहरूले करिब २५० वर्षसम्म शासन गरे, जसलाई ‘मंगोलको जुवा’ (Mongol Yoke) भनिन्छ। यस अवधिमा रुसका विभिन्न राज्यहरू कमजोर भए पनि, मस्कोले आफ्नो रणनीतिक स्थानको फाइदा उठाउँदै बिस्तारै शक्तिको केन्द्रको रूपमा उदय भयो।

पन्ध्रौ शताब्दीमा, इभान तृतीय (Ivan the Great) ले मस्कोको शक्तिलाई सुदृढ गरे। सन् १४८० मा उनले मंगोल शासनको अन्त्यको घोषणा गरेर रुसलाई एकताबद्ध गर्न सुरु गरे। उनको नाति, इभान चतुर्थ (Ivan IV), जसलाई भयानक पनि भनिन्छ, सन् १५४७ मा रुसको पहिलो ‘जार’ (Tsar) बने। इभान भयानकले केन्द्रीय सरकारलाई बलियो बनाए पनि उनको शासन अत्यन्तै क्रूर र दमनकारी थियो। उनले कुलीन वर्ग (boyars) लाई दबाउन र निरंकुश अधिकार स्थापित गर्न हिंसात्मक नीतिहरू अपनाए।

यसरी, रुसको प्राचीन इतिहासले एक विकेन्द्रीकृत समाजबाट बलियो, निरंकुश शासन तर्फको यात्रा देखाउँछ, जसले भविष्यको विशाल रुसी साम्राज्यको जग बसाल्यो। यस अवधिमा बनेका राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूले आउँदो शताब्दीहरूमा रुसको इतिहासलाई दिशा दिए।

जारशाहीको पतन र सोभियत संघको उदय

बीसौ शताब्दीको सुरुतिर रुसी साम्राज्यमा सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक अस्थिरता चरम बिन्दुमा पुगेको थियो। प्रथम विश्वयुद्धमा जार निकोलस द्वितीयको सहभागिताले लाखौ सैनिक र नागरिकको ज्यान गयो, जसले जनतामा असन्तुष्टि बढायो। यसै असन्तुष्टिको परिणाम स्वरूप, सन् १९१७ मा दुईवटा क्रान्ति भए। पहिलो, फेब्रुअरी क्रान्तिले जारशाही शासनको अन्त्य गर्यो र दोस्रो, भ्लादिमिर लेनिनको नेतृत्वमा भएको अक्टोबर क्रान्ति (October Revolution) ले विश्वको पहिलो कम्युनिस्ट सरकारको स्थापना गर्यो।

लेनिनले ‘शान्ति, रोटी र जमिन’ को नारा दिएर किसान र मजदुर वर्गको समर्थन पाए। क्रान्तिपछि, नयाँ सरकारले भूमि पुनर्वितरण गर्यो, उद्योगहरूलाई राष्ट्रियकरण गर्यो र जर्मनीसँग सन् १९१८ मा ब्रेस्ट-लिटोभस्क सन्धि गरेर रुसलाई युद्धबाट अलग गर्यो। यी क्रान्तिकारी कदमहरूले रुसी समाजको परम्परागत संरचनालाई पूरै ध्वस्त पारेर एक नयाँ समाजवादी व्यवस्थाको जग बसाल्यो।

अक्टोबर क्रान्ति पछि रुसमा गृहयुद्ध सुरु भयो। एकातर्फ, बोल्सेभिक पार्टीको ‘लाल सेना’ र अर्कोतर्फ, जार समर्थक र कम्युनिस्ट विरोधी समूहहरूको ‘श्वेत सेना’ बीच सन् १९१८ देखि १९२२ सम्म भीषण संघर्ष भयो। यस संघर्षमा ‘लाल सेना’ ले विजय हासिल गरेपछि, सन् १९२२ डिसेम्बर ३० मा, रुस सहित युक्रेन, बेलारुस र ट्रान्सकाकेसस फेडरेशन मिलेर ‘सोभियत समाजवादी गणतन्त्रहरूको संघ’ (Union of Soviet Socialist Republics-USSR) को औपचारिक स्थापना भयो।

सोभियत संघको स्थापनाले कम्युनिस्ट पार्टीको एकलौटी शासनलाई सुदृढ बनायो र विश्वमा पहिलो पटक कम्युनिस्ट विचारमा आधारित राज्यको उदय भयो। यस घटनाले विश्वलाई दुई फरक विचारधारामा विभाजित गर्ने एक नयाँ युगको सुरुवात भयो, जसले भविष्यमा शीतयुद्धको मार्ग प्रशस्त गर्यो।

स्टालिनको कठोर र दमनकारी शासन

सन् १९२४ मा लेनिनको मृत्युपछि जोसेफ स्टालिनले सत्ताको बागडोर सम्हाले। उनको नेतृत्वमा सोभियत संघले तीव्र गतिमा औद्योगीकरण र सैन्य विकास गर्यो। स्टालिनले ‘पञ्च वर्षीय योजना’ (Five-Year Plans) लागू गरे, जसको उद्देश्य देशलाई कृषि प्रधानबाट औद्योगिक राष्ट्रमा परिणत गर्नु थियो। यस अवधिमा ठूला-ठूला कारखाना र पूर्वाधार परियोजनाहरू निर्माण भए, जसले सोभियत संघलाई दोस्रो विश्वयुद्धको लागि तयार गर्यो।

तर, स्टालिनको विकासको बाटो अत्यन्तै कठोर र दमनकारी थियो। सन् १९२८ देखि सुरु भएको कृषिको सामूहिककरणले लाखौ किसानलाई आफ्नो जमिन र सम्पत्ति राज्यलाई सुम्पन बाध्य बनायो, जसले गर्दा ग्रामीण क्षेत्रमा ठूलो भोकमरी फैलियो। यसैगरी, उनले आफ्ना राजनीतिक विरोधीहरूलाई सफाया गर्न ‘महान् शुद्धीकरण’ (Great Purge) अभियान चलाए। सन् १९३० को दशकमा चलेको यस अभियानमा लाखौ मानिसहरूलाई झूटा आरोप लगाएर मृत्युदण्ड दिइयो वा साइबेरियाको कारागार शिविर ‘गुलाग’ मा पठाइयो।

स्टालिनको कठोर शासनका बावजुद, सोभियत संघले दोस्रो विश्वयुद्धमा नाजी जर्मनीलाई हराउन सफल भयो। यसले सोभियत संघलाई एक विश्वव्यापी महाशक्तिको रूपमा स्थापित गर्यो। स्टालिनको शासनले सोभियत संघलाई सैनिक र औद्योगिक दुवै क्षेत्रमा अभूतपूर्व शक्ति प्रदान गर्यो, तर यसको सामाजिक र मानवीय मूल्य धेरै थियो।

विश्वयुद्धहरूमा रूसको निर्णायक भूमिका

रूसले दुवै विश्वयुद्धमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो, जसले विश्व इतिहासको दिशा नै परिवर्तन गरिदियो। प्रथम विश्वयुद्धको सुरुवातमा, रूस फ्रान्स र बेलायतसँगै ‘एन्टेन्ट’ गठबन्धनको एक प्रमुख सदस्य थियो। सन् १९१४ मा जर्मनीले फ्रान्स र बेलायत माथि तीव्र आक्रमण गर्ने योजना बनाउँदा रूसले पूर्वी मोर्चामा आक्रमण गरेर जर्मनीलाई दुई मोर्चामा लड्न बाध्य बनाइदियो। यस रणनीतिक कदमले पश्चिमी मोर्चामा रहेको जर्मनीको दबाबलाई कम गरायो र फ्रान्सेली तथा बेलायती सेनालाई आफ्नो रक्षा गर्ने पर्याप्त मौका मिल्यो। तर, युद्धको भयानक परिणाम स्वरूप रूसले ठूलो मानवीय क्षति बेहोर्नु परेको थियो र जारशाही सरकारले जनताको बढ्दो असन्तुष्टि व्यवस्थापन गर्न पूर्ण रूपमा असफल भयो। युद्धका कारण देशभरि खाद्य संकट, चरम आर्थिक मन्दी र राजनीतिक अस्थिरता बढ्दै गयो, जसले गर्दा सन् १९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिलाई जन्मायो। यस क्रान्तिपछि, भ्लादिमिर लेनिनको नेतृत्वमा बनेको नयाँ सरकारले सन् १९१८ मा जर्मनीसँग ब्रेस्ट-लिटोभस्क सन्धि गरेर आफूलाई युद्धबाट अलग गर्‍यो।

दोस्रो विश्वयुद्धमा सोभियत संघको भूमिका यस अघिको भन्दा पनि निर्णायक र अत्यन्त महत्त्वपूर्ण थियो। युद्धको सुरुमा, सन् १९३९ अगस्तमा, जर्मनी र सोभियत संघ बीच मोलोटोभ-रिबेन्ट्रोप प्याक्ट नामक गैर-आक्रमण सन्धिमा हस्ताक्षर भएको थियो, जसले युद्धबाट दुवैलाई अलग राख्ने लक्ष्य लिएको थियो। तर, सन् १९४१ जुन २२ मा जर्मनीले अचानक सोभियत संघ माथि अपरेशन बारबरोसा नामक एक विशाल आक्रमण गर्‍यो, जसलाई इतिहासमा विश्वासघातको रूपमा हेरिन्छ। यो आक्रमण सोभियत इतिहासमा ‘महान् देश भक्तिपूर्ण युद्ध’ को रूपमा चिनिन्छ। सुरुमा सोभियत सेनालाई ठूलो क्षति भए पनि, रुसको कठोर जाडो मौसम र सोभियत सेनाको विशाल संख्याले जर्मन सेनाको प्रगति पूर्ण रूपमा रोकियो। युद्धको मोड तब आयो जब सोभियत सेनाले स्टालिनग्रादको युद्धमा नाजी जर्मनीलाई निर्णायक हार दियो, जुन दोस्रो विश्वयुद्धको सबै भन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण युद्ध थियो।

सोभियत संघले दोस्रो विश्वयुद्धमा सबै भन्दा धेरै मानवीय क्षति बेहोरेको थियो, जहाँ करिब २ करोड ७० लाख सोभियत नागरिकले आफ्नो जीवन गुमाएका थिए। यो अतुलनीय र ठूलो बलिदानले युरोपलाई नाजीहरूको चङ्गुलबाट मुक्त गर्नमा मुख्य भूमिका खेल्यो र यसलाई सम्पूर्ण विश्वले सम्मान गर्छ। सन् १९४५ मे ८ मा, बर्लिनमा सोभियत सेनाले नाजी जर्मनीलाई आत्मसमर्पण गर्न बाध्य गराए पछि युरोपमा युद्ध समाप्त भयो। यस निर्णायक विजयले सोभियत संघलाई विश्वव्यापी रूपमा एक महाशक्तिको रूपमा स्थापित गर्‍यो र यसले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको शक्ति सन्तुलनलाई पूरै परिवर्तन गरिदियो।

दोस्रो विश्वयुद्ध पछि, सोभियत संघको महाशक्तिशाली उदयले विश्वलाई दुई फरक खेमामा विभाजन गरिदियो: अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको पुँजीवादी पक्ष र सोभियत संघको नेतृत्वमा रहेको समाजवादी पक्ष। यस वैचारिक र राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई ‘शीतयुद्ध’ भनिन्छ, जसले आउने दशकहरूमा विश्वव्यापी भू-राजनीतिलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरिदियो। यसरी, दुवै विश्वयुद्धमा रूसको सक्रिय सहभागिता र ठूलो बलिदानले विश्वको शक्ति सन्तुलन र राजनीतिक नक्सामा गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो, जसको परिणाम आज पनि देख्न सकिन्छ।

शीतयुद्धको अन्त्य र आधुनिक रूसको उदय

दोस्रो विश्वयुद्ध पछि, विश्व अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको पुँजीवादी र सोभियत संघको नेतृत्वमा रहेको समाजवादी गरी दुई खेमामा विभाजित भयो। यस वैचारिक र राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई ‘शीतयुद्ध’ भनिन्छ। दुई महाशक्ति बीच हतियारको होडबाजी र गुप्तचरी गतिविधिले शीतयुद्धलाई चरम अवस्थामा पुर्यायो। तर, सन् १९८० को दशक सम्म आइपुग्दा सोभियत संघको अर्थतन्त्र कमजोर बन्दै गयो। मिखाइल गोर्बाचेभले ल्याएका सुधार कार्यक्रमहरू ‘ग्लास्नोस्ट’ (खुलापन) र ‘पेरेस्त्रोइका’ (पुनर्संरचना) ले जनतामा असन्तुष्टि बढायो र राष्ट्रवादको भावना तीव्र रूपमा फैलियो। यी सबै कारणहरूको परिणाम स्वरूप, सन् १९९१ डिसेम्बर २६ मा, सोभियत संघ औपचारिक रूपमा विघटन भयो र १५ वटा नयाँ स्वतन्त्र राष्ट्रहरू बने।

सोभियत संघको विघटन पछि सन् १९९० को दशकमा रूसमा गम्भीर आर्थिक र राजनीतिक संकट आयो। यसै अस्थिरताको बीचमा, सन् १९९९ मा भ्लादिमिर पुटिन सत्तामा आए। पुटिनले आफ्नो शासनकालमा रूसलाई अराजकताबाट बाहिर निकालेर एक बलियो र एकीकृत राज्यको रूपमा स्थापित गरे। उनले केन्द्रीय सरकारलाई बलियो बनाए र प्राकृतिक ग्यास तथा तेलको निर्यातबाट प्राप्त आम्दानीले अर्थतन्त्रलाई स्थिर बनाए।

पुटिनको नेतृत्वमा रूसले आफ्नो सैन्य शक्तिलाई पनि पुनः सुदृढ गर्यो र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो भूमिका पुनः स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। उनी पश्चिमा देशहरूको ‘एक ध्रुवीय विश्व व्यवस्था’ को विरोध गर्दै ‘बहुध्रुवीय विश्व’ को पक्षमा छन्। यसका लागि उनले BRICS जस्ता संगठनहरू बनाएका छन्, जसले पश्चिमा देशहरूको दबाबलाई कम गर्न मद्दत गर्छ।

पुटिनका केही भू-राजनीतिक नीतिहरू, जस्तै: सन् २०१४ मा क्रिमियाको अधिग्रहण र सन् २०२२ मा युक्रेन माथि आक्रमण, सोभियत संघको पुरानो प्रभाव क्षेत्रलाई पुनः स्थापित गर्ने प्रयासको रूपमा हेरिन्छ। यद्यपि, आजको रूस सोभियत संघ जस्तो कम्युनिस्ट राष्ट्र नभई पुँजीवादी अर्थतन्त्र र राष्ट्रवादमा आधारित देश हो। यसको लक्ष्य पुरानो कम्युनिस्ट साम्राज्यलाई पुनः स्थापित गर्नु भन्दा पनि विश्वमा आफ्नो भू-राजनीतिक शक्ति र प्रभाव बढाउनु हो।

नेपाल र रूसको मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध

नेपाल र रूस बीचको सम्बन्धको इतिहास पुरानो र सौहार्दपूर्ण छ। औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध सन् १९५६ जुलाई २० मा स्थापित भएको थियो। सोभियत संघले नेपालको आर्थिक र सामाजिक विकासमा महत्त्वपूर्ण सहयोग प्रदान गरेको थियो। यस सहयोगको परिणाम स्वरूप, नेपालमा धेरै महत्त्वपूर्ण परियोजनाहरू निर्माण भए, जसमा जनकपुर-ढल्केबर राजमार्ग, पनौती जलविद्युत आयोजना र कृषि उपकरण कारखाना जस्ता परियोजनाहरू पर्छन्।

पूर्वाधार विकास बाहेक, सोभियत संघले नेपालको मानव संसाधन विकासमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। सोभियत संघले ठूलो संख्यामा नेपाली विद्यार्थीहरूलाई उच्च शिक्षा अध्ययनका लागि छात्रवृत्ति प्रदान गरेको थियो। हजारौ नेपाली विद्यार्थीहरूले सोभियत संघका विश्व-विद्यालयहरू बाट शिक्षा हासिल गरेर नेपाल फर्किए र देशको विकासमा योगदान दिए। यो शैक्षिक सहयोगले दुई देशका नागरिकहरू बीचको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनायो।

हाल, नेपाल र रूस बीचको सम्बन्ध मुख्यतया व्यापार, पर्यटन र सांस्कृतिक आदान-प्रदानमा केन्द्रित छ। रूस नेपालका लागि एक महत्त्वपूर्ण पर्यटन गन्तव्यको रूपमा उदाउदैछ। युक्रेन युद्धको सन्दर्भमा, नेपालले एक तटस्थ अडान लिएको छ। नेपालले संयुक्त राष्ट्रमा युद्धको विरोधमा मतदान गरे पनि, दुवै पक्षलाई संवाद र शान्तिपूर्ण समाधानका लागि आग्रह गरेको छ। नेपालले रूसलाई आफ्नो एक विश्वसनीय विकास साझेदारको रूपमा हेर्छ र भविष्यमा विभिन्न क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्न चाहन्छ।

प्रकाशित मिति: ७ आश्विन २०८२, मंगलबार