चीनको उदय र नेपालको अवसर: सन्तुलित सम्बन्धको खोजी

नेपाल र चीन बीचको सम्बन्ध हजारौ वर्ष पुरानो हो, जुन सभ्यता र संस्कृतिको आदान प्रदानमा आधारित छ। भौगोलिक रूपमा हिमालको अग्लो पर्खालले छुट्ट्याए पनि, यी दुई राष्ट्र बीचको सम्बन्ध सधै सौहार्दपूर्ण र सम्मानजनक रहदै आएको छ। इतिहासको पाना पल्टाउदा, बौद्ध धर्मको प्रसार, रेशम मार्गको व्यापार र भृकुटी तथा अरनिको जस्ता पात्रहरूले ऐतिहासिक सम्बन्धलाई अझै जीवन्त बनाएको पाइन्छ। आधुनिक युगमा, सन् १९५५ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएपछि यो सम्बन्ध नयाँ चरणमा प्रवेश गर्यो। चीनको तीव्र आर्थिक विकास र विश्वव्यापी प्रभाव बढ्दै जादा नेपाल र चीन बीचको सम्बन्धले नयाँ आयाम ग्रहण गरेको छ। वर्तमान समयमा, चीन नेपालको सबै भन्दा ठूलो विदेशी लगानीकर्ताहरू मध्ये एक हो र पूर्वाधार विकास, जलविद्युत तथा अन्य परियोजनाहरूमा सहयोग गरिरहेको छ। चीनको BRI जस्ता महत्त्वाकांक्षी परियोजनाहरूले नेपाललाई चीनको विशाल आर्थिक सञ्जालसँग जोड्ने अवसर प्रदान गरेको छ, जसले नेपालको आर्थिक समृद्धिको ढोका खोल्न सक्ने सम्भावना देखाएको छ।

यद्यपि, यो सम्बन्ध अवसर र चुनौती दुवैले भरिएको छ। भूराजनीतिक रूपमा दुई विशाल छिमेकी भारत र चीनको बीचमा रहेको नेपालले सन्तुलित र तटस्थ विदेश नीति अपनाउनु अनिवार्य छ। चीनसँगको व्यापारमा रहेको ठूलो घाटा कम गर्न, चिनियाँ लगानीबाट अधिकतम लाभ उठाउन र BRI परियोजना अन्तर्गतको ऋणजालबाट जोगिन नेपालले रणनीतिक रूपमा अगाडि बढ्नुपर्ने आवश्यकता छ। चीनको बढ्दो सैन्य शक्ति र भूराजनीतिक प्रभावले क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा परिवर्तन ल्याइरहेको छ। यस सन्दर्भमा, नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्दै र दुवै छिमेकीसँगको सम्बन्धमा सन्तुलन कायम राख्दै अगाडि बढ्नुपर्छ। नेपालको लागि चीनसँगको सम्बन्ध एउटा अवसर हो, जसलाई सही तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सकेमा मात्र नेपालको विकास र समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ।

प्राचीन सभ्यतादेखि आधुनिक साझेदारीसम्म

नेपाल-चीन सम्बन्धको इतिहास अत्यन्तै पुरानो र समृद्ध छ। हजारौ वर्ष अघि, यी दुई राष्ट्र बीचको सम्बन्ध व्यापारिक मार्ग र सांस्कृतिक आदान प्रदानमा आधारित थियो। रेशम मार्गको एक शाखा हिमालय पार गरेर नेपाल सम्म आइपुग्थ्यो, जसले सामान मात्र होइन, ज्ञान र संस्कृति पनि बोकेर आउँथ्यो। यसको सबै भन्दा ज्वलन्त उदाहरणको रूपमा बौद्ध धर्मको प्रसारलाई लिन सकिन्छ। ईसा पूर्व तेस्रो शताब्दीमा बौद्ध धर्म नेपालबाट चीन प्रवेश गर्यो, जसले दुवै देशका जनतालाई आध्यात्मिक रूपमा जोड्ने काम गर्यो। नेपालकी राजकुमारी भृकुटीले तिब्बतका राजा स्रङचङ गम्पोसँग विवाह गरेर तिब्बत र चीनमा बौद्ध धर्मको प्रचार-प्रसारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेकी थिइन्। त्यसैगरी, १३ औ शताब्दीमा अरनिको नामक नेपाली मूर्तिकार चीन पुगेर कला र वास्तुकलाको क्षेत्रमा ठूलो योगदान दिएका थिए। उनको कलाले चीनमा नेपालको ख्याति फैलाएको थियो। यसरी, सांस्कृतिक आदान प्रदानले गर्दा यी दुई देश बीचको सम्बन्ध सधै सौहार्दपूर्ण र सम्मानमा आधारित रह्यो।

१९ औ र २० औ शताब्दीको सुरुतिर चीनमा आन्तरिक द्वन्द्व र बाह्य हस्तक्षेपका कारण यसको अवस्था कमजोर भयो। यस समयमा नेपालले चीनसँगको सम्बन्धलाई सीमित राख्यो। यद्यपि, १९४९ मा जनवादी गणतन्त्र चीनको स्थापना भएपछि र माओत्सेतुङको नेतृत्वमा नयाँ चीनको उदय भएपछि नेपालले यससँगको सम्बन्धलाई पुनः परिभाषित गर्यो। सन् १९५५ मा दुई देश बीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएपछि नेपालले ‘एक चीन नीति’ लाई निरन्तर समर्थन गर्दै आएको छ। चीनले पनि नेपालको सार्वभौमिकता र भौगोलिक अखण्डताको सम्मान गर्दै आएको छ। आधुनिक युगमा, नेपाल-चीन सम्बन्धले नयाँ आयाम ग्रहण गरेको छ, जहाँ राजनीतिक र आर्थिक सहकार्यले प्राथमिकता पाएको छ। चीनको द्रुत विकास र विश्वव्यापी प्रभावले नेपाललाई पनि आर्थिक लाभ लिन सक्ने अवसरहरू प्रदान गरेको छ।

हाल, चीन नेपालको सबै भन्दा ठूलो लगानीकर्ता र व्यापारिक साझेदारहरू मध्ये एक हो। चीनले नेपालमा सडक, जलविद्युत, विमानस्थल र अन्य पूर्वाधार परियोजनाहरूमा लगानी गरिरहेको छ। यी परियोजनाहरूले नेपालको विकासलाई गति दिएको छ। यद्यपि, चीनसँगको व्यापारमा नेपाललाई ठूलो घाटा भइरहेको छ, जसलाई कम गर्नका लागि नेपालले आफ्ना उत्पादनहरू चीन निर्यात गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। सांस्कृतिक रूपमा पनि दुई देश बीचको सम्बन्ध अझै बलियो छ। चिनियाँ पर्यटकहरू नेपाल भ्रमण गर्न रुचाउँछन्, जसले नेपालको पर्यटन उद्योगलाई फाइदा पुगेको छ। नेपालमा चिनियाँ भाषा सिकाउने संस्थाहरू पनि बढ्दै गएका छन्। यी सबै कारणले गर्दा, नेपाल-चीन सम्बन्ध एउटा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र आर्थिक साझेदारीको रूपमा स्थापित भएको छ।

यस सम्बन्धको भविष्य दुवै देशको हितमा आधारित छ। चीनको BRI परियोजनाले नेपाललाई आफ्नो उत्तरी छिमेकीसँग जोड्ने अवसर प्रदान गरेको छ। चीनको रेलमार्ग, सडक सञ्जाल र बन्दरगाहहरूले नेपाललाई विश्व बजारमा पहुँच पुर्याउन मद्दत गर्न सक्छ। तर, यो परियोजनाको सही व्यवस्थापन गर्न नसकेमा नेपाल ऋणजालमा फस्ने जोखिम पनि छ। त्यसैले, नेपालले चीनसँग सम्बन्ध स्थापित गर्दा राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरी राख्नुपर्छ।

बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ र नेपालका लागि अवसर

बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI) चीनका राष्ट्रपति सि जिनपिङ को सबै भन्दा महत्त्वाकांक्षी परियोजना हो, जसले विश्वव्यापी पूर्वाधार निर्माणको माध्यमबाट व्यापार र आर्थिक सहकार्यलाई बढावा दिन खोजेको छ। सन् २०१३ मा सुरु भएको यो परियोजना प्राचीन रेशम मार्गको आधुनिक संस्करण हो। BRI ले सडक, रेलमार्ग, बन्दरगाह, ऊर्जा र अन्य पूर्वाधार परियोजनाहरू मार्फत एसिया, युरोप, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका देशहरूलाई जोड्ने लक्ष्य राखेको छ। यस परियोजनामा नेपाल पनि एक सहभागी राष्ट्रको रूपमा जोडिएको छ। नेपालले यस परियोजनामा जोडिनुको मुख्य उद्देश्य चीनसँगको व्यापारिक र आर्थिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउनु र आफ्नो विकासका लागि आवश्यक पूर्वाधार निर्माण गर्नु हो।

नेपालका लागि BRI ले धेरै अवसरहरू प्रदान गरेको छ। पहिलो, यसले नेपाललाई भू-जडित राष्ट्र (land-linked nation) को रूपमा विकसित हुन मद्दत गर्छ। चीनको विशाल सडक र रेल सञ्जालसँग जोडिए पछि नेपालले विश्व बजारमा सजिलै पहुँच पुर्याउन सक्छ। यसले नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई बढाउन र व्यापारिक लागत घटाउन सहयोग पुग्छ। दोस्रो, BRI अन्तर्गत हुने लगानीले नेपालको पूर्वाधार विकासमा ठूलो योगदान पुर्याउँछ। नेपालमा अहिले पनि सडक, रेल र जलविद्युतको क्षेत्रमा ठूलो लगानीको खाँचो छ। चिनियाँ लगानीले यी क्षेत्रहरूको विकासमा गति दिनेछ। तेस्रो, यसले पर्यटन क्षेत्रमा पनि ठूलो अवसर सिर्जना गर्छ। चिनियाँ रेल सञ्जाल नेपाल सम्म पुगेमा चिनियाँ पर्यटकहरूको संख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि हुनेछ, जसले नेपालको पर्यटन उद्योगलाई फाइदा पुग्नेछ। यस बाहेक, चीनको प्रविधि र विशेषज्ञताबाट नेपालले लाभ लिन सक्छ।

तर, BRI ले नेपालका लागि केही चुनौतीहरू पनि सिर्जना गरेको छ। पहिलो र सबै भन्दा ठूलो चुनौती ऋणजाल हो। BRI परियोजना अन्तर्गत ठूलो ऋण लिएमा नेपालले भविष्यमा त्यो ऋण तिर्न नसक्ने जोखिम छ, जसले गर्दा नेपालको आर्थिक सार्वभौमिकता माथि नै प्रश्न उठ्न सक्छ। श्रीलङ्काको हम्बनटोटा बन्दरगाह यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। दोस्रो, परियोजनाहरूको निर्माणमा पारदर्शिताको अभाव र चिनियाँ कामदारहरूको प्रयोगले स्थानीय रोजगारमा असर पर्न सक्छ। तेस्रो, BRI परियोजनाहरूले भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई बढावा दिन सक्छ, जसले गर्दा नेपाल अमेरिका र भारत जस्ता शक्तिहरूको दबाबमा पर्न सक्छ। यसकारण, नेपालले BRI परियोजनाहरू छनोट गर्दा आफ्ना राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरी राख्नु पर्छ र आर्थिक जोखिमको सही मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

नेपालले BRI बाट अधिकतम लाभ लिनका लागि चीनसँग पारदर्शी र जवाफदेही सम्बन्ध कायम राख्नु पर्छ। सरकारले परियोजनाहरूको लागत, लगानी र लाभ-हानिको बारेमा स्पष्ट रूपमा जनतालाई जानकारी दिनुपर्छ। साथै, ऋणको सट्टा अनुदानमा परियोजनाहरू प्राप्त गर्न प्रयास गर्नुपर्छ। नेपालले भारत र अन्य देशहरूसँग पनि सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्नु पर्छ ताकि दुई ठूला छिमेकीहरूको भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको शिकार हुन नपरोस्।

भविष्यको बाटो: चुनौती र अवसरको सन्तुलन

चीनको उदयले क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा नयाँ शक्ति सन्तुलनको जन्म दिएको छ। अमेरिकाको एक मात्र महाशक्तिको प्रभुत्वलाई चुनौती दिदै चीनले आफूलाई बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्था को एक प्रमुख खेलाडीको रूपमा स्थापित गरेको छ। यो परिवर्तनले नेपाल जस्तो भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील राष्ट्रका लागि अवसर र चुनौती दुवै सिर्जना गरेको छ। नेपालले भविष्यमा आफ्नो राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्दै अगाडि बढ्नका लागि रणनीतिक रूपमा सोच्नु पर्ने आवश्यकता छ।

भविष्यमा चीनका कारण नेपालले प्राप्त गर्न सक्ने अवसरहरू धेरै छन्। चीनको विशाल अर्थतन्त्रले नेपाललाई आफ्नो उत्पादन निर्यात गर्न र पर्यटनलाई बढावा दिन ठूलो अवसर दिन्छ। चीनको प्राविधिक उन्नति, विशेषगरी डिजिटल प्रविधि र दूरसञ्चार क्षेत्रमा, नेपाललाई लाभ पुग्नेछ। चीनको सहयोगमा नेपालले आफ्नो ऊर्जा र पूर्वाधारको विकास गर्न सक्छ, जसले देशको आर्थिक विकासलाई गति दिनेछ। यस बाहेक, चीनले विश्वका विकासशील राष्ट्रहरूको पक्षमा आवाज उठाउँदा नेपालले पनि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा आफ्नो पक्षमा समर्थन पाउन सक्छ।

तर, भविष्यमा नेपालले सामना गर्नुपर्ने चुनौतीहरू पनि कम छैनन्। चीनको बढ्दो राजनीतिक र आर्थिक प्रभावले नेपालको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्न सक्ने जोखिम छ। चीनसँगको बढ्दो निर्भरताले नेपालको राजनीतिक र आर्थिक सार्वभौमिकतालाई कमजोर बनाउन सक्छ। यस बाहेक, चीनको सैन्य आधुनिकीकरणले भारत र अमेरिका जस्ता शक्तिहरू सँगको भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई अझै चर्काउन सक्छ, जसले नेपाललाई दुई महाशक्तिहरूको चेपुवामा पार्न सक्छ। नेपालले यी चुनौतीहरू बाट जोगिनका लागि आफ्नो विदेश नीतिलाई सन्तुलित र तटस्थ राख्नु पर्छ।

नेपालले चीनसँगको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउदै गर्दा भारत र अन्य पश्चिमी राष्ट्रहरूसँग पनि राम्रो सम्बन्ध कायम राख्नुपर्छ। नेपालको राष्ट्रिय हितका लागि चीन र भारत दुवैसँगको सम्बन्धमा सन्तुलन कायम राख्नु अनिवार्य छ। नेपालले आफ्नो आन्तरिक आर्थिक र राजनीतिक प्रणालीलाई सुदृढ बनाएर मात्र बाहिरी दबाबबाट जोगिन सक्छ। यसका लागि, नेपालले सुशासन, आर्थिक पारदर्शिता र समावेशी विकासमा ध्यान दिनुपर्छ। यसका साथै, नेपालले दलाई लामा समूह र अन्य पश्चिमी शक्ति केन्द्रहरूद्वारा ‘स्वतन्त्र तिब्बत आन्दोलन’ (Free Tibet movement) मार्फत चीनलाई आन्तरिक रूपमा कमजोर बनाउने प्रयासहरूका प्रति सचेत रहनुपर्छ। नेपालको भूमिबाट चीन विरुद्ध कुनै पनि अवाञ्छित गतिविधि हुन नदिन नेपाल प्रतिबद्ध हुनुपर्छ।

अन्ततः, नेपाल-चीन सम्बन्धले एक नयाँ मोड लिएको छ। यो सम्बन्ध अवसर र चुनौती दुवैको मिश्रण हो। यदि नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरी राखेर चीनसँग सहकार्य गर्न सकेमा यसले देशको विकास र समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्न मद्दत गर्नेछ। संयुक्त राज्य अमेरिका र अन्य पश्चिमी शक्तिहरूले नेपालको चीनसँगको निकटतालाई खासै रुचाउँदैनन् तर हाम्रो उत्तरी भौगोलिक सिमाना जोडिएको, आर्थिक रूपमा सक्षम र विश्वको अग्रणी छिमेकी राष्ट्रसँगको सम्बन्ध नेपालको लागि अपरिहार्य छ। हामीले यो वास्तविकता भारत लगायत अमेरिका र पश्चिमी राष्ट्रहरूलाई स्पष्ट रूपमा बुझाउन सक्नुपर्छ। यसका लागि नेपालले परिपक्व र रणनीतिक विदेश नीति अपनाउनु पर्ने हुन्छ।

प्रकाशित मिति: ८ आश्विन २०८२, बुधबार