काठमाडौं । पछिल्लो अध्ययनले जलवायु परिवर्तनका तीव्र प्रभावका कारण हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा हिमताल विष्फोटन, हिमपहिरो र तीव्र हिउँ पग्लने जोखिम तीव्र रूपमा बढेको देखाएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड)ले सार्वजनिक गरेको ‘थामे उपत्यकामा हिमताल विष्फोटन बाढीका कारण, प्रभाव र भविष्यका जोखिम’ शीर्षकको अध्ययनअनुसार उक्त क्षेत्रमा प्रत्येक दशकमा औसत ०.२८ डिग्री सेल्सियसले तापक्रम वृद्धि भइरहेको छ। अध्ययन इसिमोडका जोखिम विशेषज्ञ सुदनविकास महर्जन, तेन्जिङ छोग्याल शेर्पा र अरुणभक्त श्रेष्ठले गरेका हुन्।
अध्ययनले जलवायु परिवर्तनका कारण सगरमाथा क्षेत्रमा हिमनदी पग्लने दर अघिल्ला दशकको तुलनामा करिब ६५ प्रतिशतले बढेको निष्कर्ष निकालेको छ। यसको असर स्वरूप अमू दरिया, सिन्धु, गङ्गा, ब्रह्मपुत्र र इरावदी बेसिनमा २५ हजारभन्दा बढी हिमताल विस्तार भइरहेका छन्।
थामे उपत्यकामा गत वर्ष भएको **हिमताल विष्फोटन बाढी (GLOF)**को केस अध्ययनका रूपमा गरिएको अनुसन्धानले भूगर्भीय र भू–आकृतिक कारणले बाढीको विनाशकारी शक्ति थपिएको देखाएको छ।
इसिमोडका ‘रिमोट सेन्सिङ’ विश्लेषक सुदनविकास महर्जनका अनुसार हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा रहेका २५ हजारभन्दा बढी हिमतालमध्ये साना तालहरू पनि अब उच्च जोखिममा छन्, जसले भविष्यमा ठूला क्षतिको सम्भावना देखाउँछन्।
अध्ययनले चार हजार नौ सय मिटर उचाइमा रहेको हिमतालमा ठूलो चट्टान खस्दा बाँध भत्किएर करिब १ लाख ५६ हजार घनमिटर पानी बाहिरिएको देखाएको छ। उक्त पानी १२० मिटर तल रहेको अर्को तालमा खस्दा २२ मिटर गहिरो र ५१ मिटर चौडा प्वाल बनेको थियो, जसबाट थप ३ लाख ३ हजार घनमिटर पानी बाहिरिएर तीव्र बाढी आएको थियो।
दुवै तालको पानी एकैचोटि बग्दा ८० किलोमिटर तलसम्म ठूला ढुंगासहितका भग्नावशेष बगाएको र त्यस क्रममा घर, विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी, पुल र जलविद्युत् आयोजना क्षतिग्रस्त भएको अध्ययनले जनाएको छ।
सौभाग्यवश, बाढी दिउँसो आएको र क्रमिक रूपमा फैलिएको कारण मानवीय क्षति हुन नपाएको, तर २५ घर नष्ट र १३५ व्यक्ति विस्थापित भएको उल्लेख छ।
नेपालमा सन् १९२० पछि ९० भन्दा बढी हिमताल विष्फोटन बाढीका घटना दर्ता भएका छन्, जसमा सगरमाथा क्षेत्रमा मात्रै पछिल्ला ५० वर्षमा पाँच ठूला घटना भइसकेका छन्। इसिमोडका अनुसार यस्ता बाढीहरू उच्च हिमाली भूभागका सबैभन्दा विनाशकारी प्राकृतिक खतरामध्ये पर्दछन्।
सह–लेखक तथा हिमविश्लेषक तेन्जिङ छोग्याल शेर्पाका अनुसार थामे जस्तो बाढीको घटना “जलवायु संकटले पहाडी समुदायमाथि पारेको कठोर प्रभावको स्मरण” हो। उनका अनुसार यस्ता अध्ययनहरूले जलवायु परिवर्तनका वास्तविकता बुझ्न र नीतिगत तयारी गर्न सहयोग पुर्याउँछन्।
वरिष्ठ सल्लाहकार तथा सह–लेखक अरुणभक्त श्रेष्ठले भने, हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा तापक्रम विश्व औसतभन्दा झन्डै तीन गुणा तीव्र गतिमा बढ्दै गएको छ। यसले हिमनदी र हिमतालहरूलाई थप असुरक्षित बनाइरहेको छ।
उनले थपे, पछिल्ला दुई वर्षमै हामीले उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमताल विष्फोटन र अन्य जलवायु–प्रेरित जोखिमहरू तीव्र रूपमा बढ्दै गएको देख्यौं। त्यसैले अब तत्काल बाढी पूर्वानुमान, मौसम मापन र सुरक्षात्मक संरचना निर्माण गर्न जरुरी छ।
अध्ययनले थामे घटनाबाट प्राप्त अनुभवलाई भविष्यका नीति, जोखिम न्यूनीकरण र अनुकूलन रणनीति तयार गर्न प्रयोग गर्नुपर्ने निष्कर्ष निकालेको छ। यसका लागि इसिमोडले हालै ‘बिल्डिङ एडप्टेसन एन्ड रेजिलिएन्स इन द हिन्दुकुश हिमालयज’ परियोजनामार्फत विपद् जोखिम घटाउने र स्थानीय स्तरमा क्षति न्यून पार्ने कार्यक्रम अघि बढाएको जनाएको छ।
प्रकाशित मिति: ९ कार्तिक २०८२, आइतबार
प्रतिक्रिया