काठमाडौं । नेपाल विश्वकै एक अद्वितीय सांस्कृतिक र सामाजिक विविधता बोकेको देश हो । यहाँ रहेका १२५ भन्दा बढी जातजाति र समुदायहरूले देशको सांस्कृतिक र सामाजिक स्वरूपलाई समृद्ध बनाएका छन्। हिमाल, पहाड र तराई तीन भौगोलिक क्षेत्रका बासिन्दाहरूले आप्नो भाषा, धर्म, रीतिरिवाज, पोशाक र परम्पराको माध्यमबाट नेपाललाई रंगीन मोजाइक बनाएका छन्।
नेपालको संविधान २०७२ अनुसार देशमा १२५ जातजाति र १२३ भाषाहरू रहेका छन्। यी मध्ये थारू, मगर, तामाङ, नेवार, गुरुङ, राई, लिम्बू, शेर्पा, मुस्लिम, दलित समुदायलगायतका समूहहरूको विशेष सांस्कृतिक पहिचान रहेको पाइन्छ।
नेपालको सामाजिक संरचना नै जातीय विविधतामा आधारित छ। यो विविधता हाम्रो सम्पत्ति हो, तर समान अधिकार र अवसर सुनिश्चित गर्न अझ धेरै प्रयास आवश्यक छ।
🔹 ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
नेपालमा जातीय वर्गीकरणलाई प्राचीन कालदेखि नै सामाजिक प्रणालीको रूपमा लिइँदै आएको पाइन्छ। लिच्छविकालदेखि सुरु भएको वर्गीकरण प्रणाली शाह र राणाकालमा अझ कडाइका साथ लागू गरिएको थियो। तर २०४६ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनपछि र विशेषगरी २०७२ सालको संविधानले सबै जातजातिलाई समान अधिकार र सम्मानको मान्यता दिएको छ।
🔹 आधुनिक युगमा परिवर्तन
आजको नेपालमा धेरै जातीय समुदायहरू शिक्षा, राजनीति, कला र प्रशासनिक क्षेत्रमा अगाडि बढिरहेका छन्। तर, ग्रामीण क्षेत्रका केही समुदायहरू अझै पनि आर्थिक र सामाजिक दृष्टिले पछाडि परेका छन्।
जातीय भेदभाव र छुवाछूतको घटनाहरू कानुनी रूपमा निषेध भए पनि कतिपय स्थानमा अझै व्यवहारमा देखिने गरेको मानवअधिकार आयोगको प्रतिवेदनले जनाउँछ।
🔹 विविधतामा एकता
विभिन्न समुदायहरूको भाषा, संस्कृति र परम्पराले नेपालको पहिचानलाई वैश्विक स्तरमा चिनाएको छ। हाम्रो देशमा “विविधतामा एकता” भन्ने नारा केवल शब्द होइन, व्यवहारमा पनि देखिन्छ। पर्व–उत्सवदेखि परम्परागत नृत्य र गीतसम्म, सबै जातजातिको योगदानले नेपाललाई सांस्कृतिक धरोहरको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
जातीय विविधता नेपालको सौन्दर्य हो, तर सबै समुदायको समान सहभागिता र सम्मान सुनिश्चित गर्न निरन्तर प्रयास आवश्यक छ। राज्य, नागरिक समाज र समुदायबीचको सहकार्यले मात्र “समान अवसरसहितको विविध नेपाल” सम्भव हुनेछ।
प्रकाशित मिति: २६ कार्तिक २०८२, बुधबार
प्रतिक्रिया