राजनीतिक सञ्चारको परिभाषा र यसको स्वरूपमा आएको व्यापक परिवर्तनले विश्व राजनीतिको लयलाई नै बदलिदिएको छ। परम्परागत रूपमा शासक र शासित बीचको सम्बन्ध केवल एकतर्फी सूचना प्रवाहमा सीमित थियो, जहाँ नेताहरूले भाषण गर्थे र जनताले सुन्थे। तर, डिजिटल क्रान्तिले यो पर्खाललाई भत्काइदिएको छ। आजको युगमा राजनीतिक सञ्चार केवल सूचनाको वितरण मात्र होइन, यो एक जीवन्त र निरन्तर चलिरहने अन्तर्क्रियात्मक प्रक्रिया बनेको छ। नेपाल जस्तो विकासोन्मुख लोकतन्त्रमा यसको प्रभाव झन् तीव्र रूपमा परिरहेको छ। इन्टरनेट र विशेषगरी सामाजिक सञ्चालको पहुँचले सूचनाको लोकतान्त्रिकरण गरिदिएको छ, जसका कारण अब कुनै पनि राजनीतिक सन्देश सम्पादकको टेबुल वा सञ्चार माध्यमको गेटकिपिङमा रोकिनु पर्दैन। यसले राजनीतिलाई प्रत्यक्ष र तत्कालको विषय बनाइदिएको छ, जसको प्रत्यक्ष असर आगामी निर्वाचनहरूमा स्पष्ट रूपमा देखिने निश्चित छ। सञ्चारका यी नयाँ आयामहरूले राजनीतिक शक्ति सन्तुलनलाई नै नयाँ शिराबाट परिभाषित गरिरहेका छन्, जहाँ प्रविधिको प्रयोग र संवादको कला नै शक्तिको नयाँ स्रोत बनेको छ।
नेपालको आगामी निर्वाचनको परिदृश्यलाई नियाल्दा, डिजिटल सञ्चारले निर्णायक भूमिका खेल्ने देखिन्छ। विगतका निर्वाचनहरूमा आमसभा र घरदैलो कार्यक्रमहरू मतदाता रिझाउने मुख्य हतियार हुन्थे, तर अबको निर्वाचन ‘डिजिटल ब्याटलफिल्ड’ मा लडिनेछ। २०७९ को निर्वाचनमा देखिएको रास्वपा जस्ता नयाँ शक्तिहरूको उदय र स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको सफलता यसैको एउटा सानो संकेत मात्र थियो। अबका मतदाताहरू केवल दलको झण्डा र नारा हेरेर मतदान गर्ने पक्षमा छैनन्; उनीहरू उम्मेदवारको प्रस्तुति, उसको भिजन र सामाजिक सञ्चालमा उसको उपस्थितिबाट प्रभावित हुनेछन्। खासगरी युवा पुस्ताका मतदाताहरू, जो दिनको कयौ घण्टा फेसबुक, टिकटक र युट्युबमा बिताउँछन्, उनीहरूका लागि डिजिटल स्पेस नै मुख्य सूचना केन्द्र हो। यसले गर्दा आगामी निर्वाचनमा जसले यी प्लेटफर्महरूलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ, उसैको हातमा जितको साँचो हुने प्रबल सम्भावना छ। परम्परागत सञ्चार माध्यम भन्दा सामाजिक सञ्चालको ‘भाइरल’ हुने क्षमताले रातारात राजनीतिक लहर सिर्जना गर्न सक्ने सामर्थ्य राख्दछ, जसले पुराना राजनीतिक समीकरणहरूलाई सजिलै उल्ट्याइदिन सक्छ।
सञ्चारको यो बदलिदो स्वरूपले नेपालका पुराना र पाका नेताहरूका लागि एउटा ठूलो चुनौती खडा गरिदिएको छ। धेरैजसो पुराना नेताहरू अझै पनि परम्परागत भाषणबाजी, कार्यकर्ता भेला र शक्ति प्रदर्शनमै विश्वास गर्छन्। उनीहरूका लागि प्रविधि र सामाजिक सञ्चालको प्रयोग केवल एउटा औपचारिक माध्यम मात्र हो, तर यसको गहिराइ र यसले सिर्जना गर्ने मनोवैज्ञानिक प्रभावलाई उनीहरूले बुझ्न सकेका छैनन्। जबसम्म नेताहरू प्रविधिको यो नयाँ दौडमा आफूलाई अभ्यस्त बनाउन सक्दैनन्, उनीहरू क्रमशः असान्दर्भिक बन्दै जानेछन्। मतदातासँग सीधा संवाद गर्न नसक्ने, उनीहरूका प्रश्नको तत्काल उत्तर दिन नसक्ने र प्रविधिको प्रयोग मार्फत आफ्नो कार्ययोजना प्रस्तुत गर्न नसक्ने नेताहरूलाई नयाँ पुस्ताले सजिलै तिरस्कार गरिदिनेछ। यो सञ्चारको दूरीले गर्दा पुराना नेताहरू र मतदाता बीचको खाडल बढ्दै गएको छ, जसले गर्दा उनीहरू बिस्तारै राजनीतिको मूलधारबाट किनारा लाग्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। प्रविधिमा अभ्यस्त हुन नसक्नु केवल प्राविधिक कमजोरी मात्र होइन, यो राजनीतिक रूपमा जनताबाट टाढिनु पनि हो।
यही बदलिदो परिवेशले नै नयाँ पुस्ताको नेतृत्वका लागि ढोका खोलेको छ। नयाँ पुस्ताका नेताहरू जन्मजात नै डिजिटल युगमा हुर्किएका हुनाले उनीहरूका लागि यी सञ्चार माध्यमहरू चलाउनु कुनै कठिन कार्य होइन। उनीहरूलाई थाहा छ कि टिकटकमा एउटा १५ सेकेण्डको भिडियोले वा फेसबुकमा एउटा सटिक स्टाटसले कसरी हजारौ मानिसको ध्यान खिच्न सकिन्छ। उनीहरूले प्रविधिलाई केवल प्रचारको माध्यम मात्र होइन, जनतासँग जोडिने सेतुको रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्। नयाँ पुस्ताका नेताहरूले सूचनाको प्रवाहलाई विकेन्द्रीकृत गरेका छन्, जसले गर्दा शक्ति अब केही सीमित टाउके नेताहरूको हातमा मात्र सीमित छैन। यसले नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रक्रियालाई पनि तीव्र बनाएको छ। जब पुराना नेताहरू प्रविधिको जटिलता र यसको गतिसँग तालमेल मिलाउन असफल हुन्छन्, तब स्वभाविक रूपमा प्रविधिमैत्री र गतिशील युवा नेतृत्वको माग बढ्छ। त्यसैले, अहिलेको समय भनेको केवल उमेरको परिवर्तन मात्र होइन, यो राजनीतिक कार्यशैली र सञ्चार पद्धतिको पनि ठूलो रुपान्तरणको समय हो।
नेपालको सन्दर्भमा नेतृत्व हस्तान्तरण अब रहर मात्र नभएर एउटा अनिवार्य आवश्यकता बनेको छ। हाम्रो राजनीतिक इतिहासमा लामो समयदेखि एउटै अनुहार र एउटै कार्यशैली हाबी रहदै आएको छ। तर सञ्चारका नयाँ माध्यमहरूले जनतालाई सचेत र प्रश्न गर्ने बनाएको छ। जनता अब भाषण सुन्न होइन, आफ्ना प्रश्नहरूको जवाफ खोज्न चाहन्छन्। यस्तो अवस्थामा पुराना नेताहरूले अब स्वेच्छाले नेतृत्व हस्तान्तरण नगर्ने हो भने समय र प्रविधिको दबाबले उनीहरूलाई पाखा लगाइदिने निश्चित छ। युवा नेताहरूले सञ्चारका नयाँ साधनहरू जस्तै टिकटक लाइभ, पोडकास्ट र इन्स्टाग्राम जस्ता माध्यमबाट जनतासँग सिधा संवाद गरिरहेका छन्, जसले गर्दा उनीहरू माथि जनताको विश्वास बढ्दै गएको छ। यो विश्वास नै नयाँ नेतृत्वको आधार हो। त्यसैले, आगामी दिनमा नेपालको राजनीतिमा नयाँ अनुहारहरूको बाहुल्यता हुने र पुराना पुस्ताका नेताहरूले आफ्नो स्थान सुरक्षित गर्न कठिन हुने देखिन्छ। यो परिवर्तनले नै नेपाली लोकतन्त्रलाई थप परिपक्व र जवाफदेही बनाउन मद्दत पुर्याउने विश्वास गर्न सकिन्छ।
अबका नेताहरूका लागि राजनीतिक सञ्चारका सबै माध्यमहरूलाई सही ढंगले प्रयोग गर्न जान्नु अपरिहार्य सीप बनेको छ। केवल फेसबुकमा फोटो हाल्नु मात्र सञ्चार होइन; यो त जनताको मनोविज्ञान बुझ्ने र उनीहरूसँग संवाद गर्ने कला हो। उदाहरणका लागि, टिकटक लाइभमा आएर जनताका जिज्ञासाको सिधै उत्तर दिने, आफ्ना योजनाहरू माथि बहस गर्ने र आलोचनाहरूलाई सकारात्मक रूपमा लिने क्षमता अबको नेतामा हुनुपर्छ। टिकटक जस्ता प्लेटफर्महरू, जसलाई पहिले केवल मनोरञ्जनको साधन मानिन्थ्यो, आज राजनीतिक जागरण र बहसको प्रमुख थलो बनेका छन्। नेताहरूले यी माध्यमहरू प्रयोग गरेर आफ्नो इमानदारिता र सक्रियता देखाउनुपर्छ। जब एक नेताले आफ्नो कोठाबाटै हजारौँ जनतासँग आँखामा आँखा जुधाएर कुरा गर्छ, त्यसले एउटा छुट्टै किसिमको आत्मियता र विश्वास पैदा गर्छ। यस्तो प्रकारको पारदर्शी सञ्चारले नै जनतालाई राजनीतिप्रति आकर्षित गर्छ। त्यसैले, प्रविधिको यो नयाँ आयामलाई आत्मसात नगर्ने हो भने आगामी राजनीतिक यात्रा निकै कठिन हुने पक्का छ।
राजनीतिक सञ्चारको यो नयाँ आयामले ‘माइक्रो-टार्गेटिङ’ लाई पनि सम्भव तुल्याएको छ। अब नेताहरूले सबैका लागि एउटै सन्देश पठाउनुको साटो, विभिन्न उमेर समूह, पेशा र भूगोलका मानिसहरूका लागि फरक-फरक र विशेष सन्देशहरू तयार पार्नुपर्ने हुन्छ। डाटा विश्लेषण मार्फत कुन क्षेत्रका मतदातालाई कुन मुद्दाले बढी प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा पत्ता लगाई सोही अनुसारको सञ्चार रणनीति बनाउनु आजको आवश्यकता हो। यसले गर्दा राजनीतिक दलहरूले आफ्नो चुनावी अभियानलाई थप प्रभावकारी र कम खर्चिलो बनाउन सक्छन्। पुरानो शैलीको हेलिकप्टर सयर र ठूला आमसभाको सट्टा अब डिजिटल विज्ञापन र सानो समूहमा गरिने भर्चुअल अन्तर्क्रिया बढी फलदायी हुने देखिन्छ। नयाँ पुस्ताका नेताहरूले यसलाई अवसरको रूपमा लिइरहेका छन् भने पुराना नेताहरू यसलाई बुझ्नमै समय खर्चिरहेका छन्। यो भिन्नताले नै आगामी निर्वाचनको नतिजालाई फरक पार्नेछ र राजनीतिमा नयाँ शक्तिको उदयलाई थप बल पुर्याउनेछ।
यद्यपि, डिजिटल सञ्चारका यी आयामहरूसँगै केही चुनौतीहरू पनि थपिएका छन्, जसलाई नयाँ पुस्ताका नेताहरूले ध्यान दिनु जरुरी छ। ‘फेक न्यूज’ र भ्रामक सूचनाहरूको बाढीले कहिलेकाही वास्तविक मुद्दाहरूलाई ओझेलमा पारिदिन्छ। सामाजिक सञ्चालमा गरिने गालीगलौज र चरित्र हत्याको राजनीतिले समाजलाई ध्रुवीकृत गर्ने जोखिम पनि उत्तिकै छ। एउटा जिम्मेवार नेताले प्रविधिको प्रयोग गर्दा यी नकारात्मक पक्षहरूबाट जोगिनुपर्छ। केवल ‘भाइरल’ हुनका लागि सस्तो लोकप्रियता कमाउने उद्देश्यले गरिने सञ्चारले दीर्घकालीन रूपमा राजनीतिलाई फाइदा पुर्याउँदैन। त्यसैले, नयाँ पुस्ताका नेताहरूले प्रविधिको प्रयोग गर्दा त्यसको गुणस्तर र सत्यतामा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ। सञ्चारको माध्यम जेसुकै भए पनि, अन्ततः नेताको इमानदारिता र काम गर्ने शैली नै निर्णायक हुन्छ। प्रविधि केवल एउटा साधन मात्र हो, साध्य त जनताको सेवा र देशको विकास नै हुनुपर्छ। यो सन्तुलन मिलाउन सक्ने नेता नै अबको समयको सफल नेतृत्व हुनेछ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, राजनीतिक सञ्चारको बदलिदो आयामले नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ युगको सुरुवात गरेको छ। यसले पुराना र स्थापित नेताहरूलाई आफ्नो कार्यशैली सुधार्न वा राजनीतिबाट बिदा लिन कडा चेतावनी दिएको छ। सञ्चारको यो लहरले नयाँ पुस्ताको नेतृत्वलाई स्थापित गर्न ऊर्जा प्रदान गरिरहेको छ, जसले गर्दा आगामी निर्वाचनहरूमा ठूलो हेरफेर हुने निश्चित देखिन्छ। नेतृत्व हस्तान्तरणको यो प्रक्रिया प्राकृतिक र अपरिहार्य दुवै छ। अबको राजनीतिमा टिकटक लाइभबाट संवाद गर्ने, सामाजिक सञ्चालमा सक्रिय रहने र प्रविधिको माध्यमबाट जनताका समस्या बुझ्ने नेताहरूकै भविष्य उज्ज्वल छ। यसले लोकतन्त्रलाई अझ बढी सहभागितामूलक, पारदर्शी र जवाफदेही बनाउन मद्दत गर्नेछ। हामीले यो परिवर्तनलाई आत्मसात गर्दै सूचना र प्रविधिको प्रयोगलाई रचनात्मक ढङ्गले अगाडि बढाउनुपर्छ। अन्ततः, सञ्चारको यो नयाँ शक्तिले नै नेपालको समृद्धिको दिशा र नेतृत्वको भविष्य तय गर्नेछ।
त्यसैले, अबको समय भनेको प्रविधि र राजनीतिलाई एकापसमा जोडेर अगाडि बढ्ने समय हो। पुराना नेताहरूले आफ्ना अनुभवलाई नयाँ पुस्ताको प्रविधिसँग साटासाट गरी अभिभावकको भूमिकामा बस्नु र नयाँ पुस्तालाई कार्यकारी नेतृत्व सुम्पनु नै देशको हितमा हुनेछ। यदि समयमै यो कुरा बुझ्न सकिएन भने, प्रविधिको यो सुनामीले पुराना विरासतहरूलाई सजिलै बगाएर लैजानेछ। नयाँ पुस्ताका नेताहरूले पनि यो शक्तिलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्दै समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन केन्द्रित हुनुपर्छ। राजनीतिक सञ्चारका यी नयाँ आयामहरूले सिर्जना गरेको अवसरलाई सदुपयोग गर्दै नेपालले एउटा नयाँ, गतिशील र समृद्ध राजनीतिक संस्कारको विकास गर्नुपर्छ। आगामी निर्वाचन केवल मत खसाल्ने प्रक्रिया मात्र हुने छैन, यो त प्रविधि र नयाँ सोचको माध्यमबाट नयाँ नेपाल निर्माण गर्ने एउटा महान् अवसर पनि हुनेछ। यसरी सञ्चारका आधुनिक साधनहरूले नेपाली राजनीतिलाई एउटा नयाँ उचाइमा पुर्याउनेछन् र नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रक्रियालाई पूर्णता दिनेछन्।
प्रकाशित मिति: १४ पुस २०८२, सोमबार
प्रतिक्रिया