पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो जीवनको अन्तिम समयमा भनिएका ‘दिव्य उपदेश’ मा मुख्यतया परराष्ट्र नीति, आन्तरिक प्रशासन, अर्थतन्त्र र सामाजिक सद्भावबारे दूरदर्शी कुराहरू गरेका छन्। उनले विशेष गरी दुवैपट्टि ठूला छिमेकी राष्ट्र भएको सन्दर्भमा नेपाललाई “दुई ढुङ्गा बीचको तरुल” को रूपमा चित्रित गर्दै राष्ट्रिय सुरक्षा र स्वतन्त्रताका मुख्य आधारहरू खुलाएका छन्। आजको नेपालमा जब हाम्रो राजनीति र कूटनीति दुवैपट्टि अल्झिएको जस्तो देखिन्छ, पृथ्वीनारायण शाहका ती उपदेशहरू झन् बढी सान्दर्भिक भएका छन्। उनले भनेका कुराहरू केवल इतिहासका पाना मात्र नभएर आजको बदलिदो विश्व परिवेशमा नेपाललाई एउटा मजबुत राष्ट्र बनाउन मार्गदर्शक बन्न सक्छन्। राष्ट्रिय एकता, स्वदेशी उत्पादनको प्रयोग र भ्रष्टाचार विरुद्धको कठोर नीति उनका उपदेशका मार्गदर्शक कुराहरू हुन्, जसलाई आजको नयाँ पुस्ता र राजनीतिक दलहरूले गहिरो गरी बुझ्नु जरुरी छ। यो उपदेशले हामीलाई आत्मनिर्भर हुन र विदेशी प्रभावबाट जोगिनु पर्ने सन्देश दिएको छ, जुन आजको राजनीतिक अवस्थामा एकदमै आत्मसात् गर्न योग्य कुरा हो।
राष्ट्रिय एकताको सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहले “सबैको साझा फूलबारी” को अवधारणा अगाडि सारेका थिए, जुन आजको सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालमा झनै महत्त्वपूर्ण छ। हाम्रो देश विभिन्न जाति, भाषा र संस्कृतिले भरिएको छ, तर आजको राजनीतिले धेरैजसो यो विविधतालाई एकताको सूत्रमा बाँध्नुको साटो विभाजन गर्ने काम गरिरहेको जस्तो देखिन्छ। नयाँ पुस्ता र युवाहरूले बुझ्नु पर्ने कुरा के हो भने, जबसम्म हामी भित्रैबाट एक हुँदैनौ, तबसम्म विदेशी शक्तिहरूले हाम्रो आन्तरिक मामिलामा खेल्ने मौका पाइरहने छन्। शाहले भनेका थिए कि सबै जाति र वर्ग मिलेर बसे मात्र राष्ट्र बलियो हुन्छ। त्यसकारण, आजका राजनीतिक दलहरूले मात्र भोट बैंकको राजनीति नगरी, समस्त नेपालीलाई एउटा राष्ट्रिय झण्डामुनि ल्याउने संकल्प गर्नुपर्दछ। युवाहरूले पनि पुराना जातीय या क्षेत्रीय संकीर्णताबाट माथि उठेर “म नेपाली हुँ” भन्ने भावनालाई प्राथमिकता दिनु आजको मुख्य आवश्यकता हो, जसले राष्ट्रलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्दछ।
आर्थिक आत्मनिर्भरताको कुरा गर्दा, पृथ्वीनारायण शाहले स्वदेशी कपडा र उत्पादनलाई प्रयोग गर्नु पर्ने कुरामा धेरै जोड दिएका थिए। आजको नेपाल जब पूरै रूपमा आयातमा भर पर्दछ र हाम्रो युवा शक्ति विदेशिनु पर्ने बाध्यता छ, त्यो बेला शाहको उपदेशले हामीलाई ठुलो झट्का दिन्छ। उनले विदेशी व्यापारीहरूलाई भित्र्याउन नहुने र स्वदेशी सीप र कलालाई बढावा दिने कुरा गरेका थिए। यदि आजको राजनीतिक नेतृत्वले यो नीतिलाई आत्मसात् गर्ने हो भने, नेपालमा नै उद्योग धन्दा खुल्ने थिए र हाम्रो अर्थतन्त्र बलियो हुने थियो। नयाँ पुस्ताले पनि विदेशी ब्रान्ड र संस्कृतिमा रम्नु भन्दा आफ्नै देशका उत्पादन र संसाधनको उचित प्रयोग गर्न सिक्नु पर्छ। स्वदेशी वस्तुको उपयोगले नै देशको पैसा देश भित्रै रहने र यसले अन्ततः राष्ट्रलाई आत्मनिर्भर बनाउने निश्चित छ। यसका लागि सरकारले स्वदेशी उद्यमीहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति ल्याउनु पर्छ र जनताले पनि स्वदेशी सामान प्रयोगमा गर्व गर्नुपर्छ।
प्रशासन र न्याय प्रणाली बारे शाहले “घुस लिने र दिने दुवैको धन सम्पत्ति जफत गर्नुपर्छ” भन्ने कुरा एकदमै ठोस रूपमा राखेका थिए। आजको नेपालमा भ्रष्टाचार एउटा क्यान्सर जस्तो भएको छ, जसले देशको विकासलाई रोकिरहेको छ। शासक र प्रशासकहरू जबसम्म भ्रष्टाचार मुक्त हुँदैनन्, तबसम्म जनताले लोकतन्त्रको महसुस गर्न सक्दैनन्। यो दिव्य उपदेशले आजका नयाँ पुस्ता र नेताहरूलाई के सिकाउँछ भने, राजनीति भन्नु सेवा हो, यो धनी हुने माध्यम होइन। नीति र नियम सबैलाई बराबर हुनु पर्ने र भ्रष्टाचारीलाई कडा कारबाही गर्नु पर्ने शाहको त्यो दरिलो सोच आजको नेपालमा ठुलो आवश्यकता बनेको छ। यदि हामी शाहको यो नीतिलाई पालन गर्न सक्छौ भने, देशमा सुशासन कायम हुने थियो र जनताले राजनीति प्रति गर्ने घृणा पनि कम भएर जाने थियो। सुशासन नै एउटा सफल राष्ट्रको आधार स्तम्भ हो भन्ने कुरामा कसैको दुई मत हुन सक्दैन।
विदेशी नीति या कूटनीतिको सन्दर्भमा, शाहको “दुई ढुङ्गा बीचको तरुल” को धारणा सधै अमर छ। नेपाल जस्तो भूपरिवेष्ठित देशका लागि दुवैपट्टिका ठूला छिमेकीसँग समदूरी कायम गर्नु र आफ्नो स्वाधीनता जोगाउनु ठुलो चुनौती हो। आजको राजनीतिक दलहरूले आफ्नो स्वार्थका लागि विदेशी शक्तिको सहयोग लिने या उनीहरूको इसारामा नाच्ने प्रवृत्ति देखाएका छन्, जसले नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षामा आँच पुर्याइरहेको छ। शाहले सचेत गराएका थिए कि विदेशीहरूलाई धेरै विश्वास गर्नु हुँदैन र आफ्नो सीमाको रक्षा आफै गर्नु पर्छ। नयाँ पुस्ताले पनि हाम्रो भौगोलिक वस्तुस्थितिलाई बुझेर, कुनै पनि शक्ति राष्ट्रको पक्षमा नलागी ‘नेपाल फस्ट’ को नीतिमा अडिग रहनु पर्ने देखिन्छ। हाम्रो स्वाधीनता र सार्वभौमसत्ता भन्दा माथि केही पनि छैन भन्ने कुरा यो उपदेशको मुख्य सारांश हो। यसका लागि सन्तुलित कूटनीतिको अभ्यास गर्नु र राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरी ठान्नु नै आजको एक मात्र सही बाटो हो।
सैन्य शक्ति र सुरक्षा बारे शाहले प्रत्येक थर र जातिको सहभागितामा मजबुत फौज बनाउनु पर्ने कुरा गरेका थिए। आजको आधुनिक युगमा केवल हतियारले मात्र होइन, बौद्धिक र विज्ञानका माध्यमले पनि देश जोगाउनु पर्ने अवस्था छ। हाम्रो युवा शक्तिले सैन्य सेवामा मात्र होइन, प्रविधि र अनुसन्धानमा पनि आफूलाई उतार्नु पर्छ। शाहले “फौजलाई सधै तयारी अवस्थामा राख्नु” भनेको अर्थ आजको सन्दर्भमा हाम्रा युवाहरूलाई देशभक्ति र सीपले सुसज्जित गर्नु हो। जब हाम्रा युवाहरू देशमा नै सुरक्षित र गौरवान्वित महसुस गर्छन्, तब मात्र राष्ट्रिय सुरक्षाको पहिलो पाइला सफल हुन्छ। त्यसकारण, राजनीतिक नेतृत्वले युवाहरूलाई देश प्रेमको भावना जगाउने कार्यक्रम ल्याउनु पर्ने र उनीहरूको शक्तिलाई राष्ट्र निर्माणमा लगाउनु पर्ने देखिन्छ। बलियो सैन्य शक्ति र सचेत नागरिक नै कुनै पनि राष्ट्रको सुरक्षाको सबैभन्दा ठुलो कवच हो, जसले बाह्य खतराबाट देशलाई बचाउन सक्छ।
सामाजिक समावेशिता र समरसताको कुरा गर्दा, शाहले नेपाललाई “चार वर्ण र छत्तिस जातको साझा फूलबारी” भनेर एकताको ठुलो सन्देश दिएका थिए। आजको राजनीतिमा जाति र धर्मका नाममा हुने राजनीतिले समाजलाई खोक्रो बनाइरहेको छ। पृथ्वीनारायण शाहले त्यो बेलामा नै सबै जातिलाई समेट्ने नीति लिएका थिए, जुन आजको दिनमा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। नयाँ पुस्ताले यो कुरा बुझ्नु जरुरी छ कि हामी बीचको विभेदले केवल विदेशी शक्तिलाई फाइदा पुर्याउँछ। हाम्रो संस्कृति, परम्परा र पर्वहरू हाम्रो पहिचान हुन्, तर ती सबैलाई नेपालीपनले जोड्ने काम गर्नु पर्छ। जबसम्म हामी भित्रैबाट एक हुँदैनौ, तबसम्म हामी बाहिरी शक्तिसँग लड्न सक्दैनौ, त्यसैले राष्ट्रिय एकताको लागि सबै नेपाली एक हुन जरुरी छ। समाजमा रहेका सबै वर्गले राज्यको मूल धारमा आफूलाई पाएको महसुस गर्नुपर्छ, जसले मात्र देशमा शान्ति र स्थिरता ल्याउन सक्छ।
कृषि र जमिनको प्रयोग बारे शाहले “खेतीयोग्य जमिनमा बस्ती नबसाउनु” भन्ने धेरै दूरदर्शी कुरा गरेका थिए। आजको नेपालमा हेर्ने हो भने, धेरै उब्जाउ जमिनहरू प्लटिङ गरेर घर बनाइएका छन्, जसले गर्दा हामी खाद्यान्नमा विदेश प्रति निर्भर हुन पुगेका छौ। शाहको यो उपदेशले हामीलाई भूमि व्यवस्थापन र कृषि क्रान्तिको लागि प्रेरणा दिन्छ। राजनीतिक दलहरूले यस्ता नीतिहरू ल्याउनु पर्छ जसले कृषिलाई सम्मान र खेतीलाई सुरक्षा गर्न सकोस्। नयाँ पुस्ताले पनि आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर कृषि क्षेत्रमा क्रान्ति ल्याउन सक्ने सम्भावना छ। जब हामीले आफ्नो पेट आफ्नै देशको उपजले भर्न सक्छौ, तब मात्र हामी सत्य अर्थमा आत्मनिर्भर राष्ट्र बन्न सक्ने छौ। जमिनको उचित वर्गीकरण र प्रयोगले नै देशको भविष्य सुरक्षित गर्न सक्छ, त्यसैले अव्यवस्थित सहरीकरणलाई रोकेर कृषियोग्य भूमिको संरक्षण गर्नु आजको परम कर्तव्य बन्न पुगेको छ।
खनिज र प्राकृतिक स्रोतको परिचालन बारे पनि शाहले स्पष्ट उपदेश दिएका थिए। उनले “देश भित्रका खानीहरू निकाल्नु र त्यसको प्रयोग गर्नु” भन्ने कुरामा जोड दिएका थिए। आजको नेपालमा प्राकृतिक स्रोतको धेरै सम्भावना भए पनि हामीले त्यसलाई सही रूपमा उपयोग गर्न सकेका छैनौ। हाम्रा नदीनाला, पहाड र खानीहरू विदेशीको हातमा जाने खतरा बढ्दो छ। युवा पुस्ताले यो विषयमा गहिरो अध्ययन गरेर, हाम्रो सम्पत्तिलाई हाम्रै विकासमा कसरी लगाउन सकिन्छ भनेर सोच्नु पर्छ। राजनीतिक दलहरूले पनि प्राकृतिक स्रोतको विकासमा विदेशी लगानी भन्दा पनि स्वदेशी लगानी र प्रविधिलाई प्राथमिकता दिनु पर्छ। राष्ट्रिय सम्पत्तिको रक्षा गर्नु प्रत्येक नागरिकको कर्तव्य हो भन्ने कुरा शाहको उपदेशको एउटा मुख्य अङ्ग हो। आफ्नै स्रोत र साधनको सही पहिचान र दोहनबाट मात्र नेपालले आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न सक्छ र विश्वसामु शिर ठाडो पार्न सक्छ।
निष्कर्षमा, पृथ्वीनारायण शाहका ‘दिव्य उपदेश’ हरू केवल ऐतिहासिक दस्ताबेज मात्र नभएर नेपालको आत्मनिर्भरता र स्वाधीनताको लागि ‘गीता’ सरह हुन्। आजको नेपालमा राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार र विदेशी हस्तक्षेप बढिरहेको अवस्थामा, ती उपदेशहरूलाई पुनर्जीवित गर्नु जरुरी छ। युवा पुस्ताले इतिहासबाट सिक्दै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र, सुशासन र राष्ट्रिय एकताको बाटो समात्नु पर्छ। राजनीतिक दलहरू र शासकहरूले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ त्यागेर देशलाई ‘साझा फूलबारी’ को रूपमा अगाडि बढाउनु पर्छ। सुझाव यो छ कि, हामीले हाम्रा पाठ्यक्रममा शाहका नीतिलाई समावेश गर्नु पर्छ र प्रत्येक नागरिकमा देशप्रेमको ज्वाला बाल्नु पर्छ। जब हामी भित्रैबाट बलियो हुन्छौ, स्वदेशी उत्पादनमा गर्व गर्छौ र भ्रष्टाचार विरुद्ध एक हुन्छौ, तब मात्र पृथ्वीनारायण शाहले सपना देखेको बलियो र स्वतन्त्र नेपालको निर्माण हुन सक्नेछ। यो हाम्रो जिम्मेवारी र राष्ट्रप्रतिको ऋण पनि हो, जसलाई हामी सबै मिलेर तिर्नुपर्दछ।
प्रकाशित मिति: २७ पुस २०८२, आइतबार
प्रतिक्रिया