सार्क पुनर्जागरणको साझा आवश्यकता

दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठन (सार्क) को स्थापना सन् १९८५ मा यस क्षेत्रका जनताको साझा समृद्धि र कल्याणका लागि भएको हो। भौगोलिक रूपमा नजिक रहेका नेपाल, भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, भुटान, माल्दिभ्स, श्रीलंका र अफगानिस्तान बीच आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने यसको मूल उद्देश्य रहेको थियो। स्थापनाको चार दशक बितिसक्दा पनि सार्कले अपेक्षाकृत गति लिन नसकेको यथार्थ हाम्रासामु छ। खासगरी भारत र पाकिस्तान बीचको राजनीतिक द्वन्द्व र अविश्वासले यस संस्थालाई केही समयदेखि निष्क्रिय जस्तै बनाएको देखिन्छ। यति हुँदाहुँदै पनि यस क्षेत्रको साझा पहिचान र सामूहिक स्वार्थका लागि सार्कको सान्दर्भिकता आज पनि उत्तिकै बलियो छ। दक्षिण एसियाली मुलुकहरू ऐतिहासिक र सांस्कृतिक रूपमा जोडिएका हुनाले एकको समस्याले अर्कोलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको हुन्छ। त्यसैले, क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरताका लागि यो साझा मञ्चको सक्रियता अनिवार्य देखिन्छ। यस क्षेत्रका नागरिकको गरिबी निवारण र आर्थिक विकासका लागि सार्कले सुरु गरेका लक्ष्यहरू अझै पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेका छन्।

दक्षिण एसिया विश्वको सबैभन्दा कम एकीकृत क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छ, जहाँ अन्तर-क्षेत्रीय व्यापार कुल वैदेशिक व्यापारको अत्यन्तै सानो हिस्सामा सीमित छ। सार्क अन्तर्गतका साफ्टा जस्ता व्यापारिक सम्झौताहरू पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुन नसक्दा यहाँका उत्पादनहरूले सहज बजार पाउन सकेका छैनन्। युरोपेली संघ वा आसियान जस्ता संगठनहरूले आफ्ना सदस्य राष्ट्रको आर्थिक कायापलट गरिसक्दा सार्क अझै राजनीतिक खिचातानीमा अल्झिनु दुःखद पक्ष हो। वर्तमान विश्व परिवेशमा कुनै पनि देश एक्लै समृद्ध हुन असम्भव जस्तै छ, त्यसैले आर्थिक एकीकरणका लागि सार्कको पुनः सक्रियता आवश्यक छ। साझा बजार र लगानीका क्षेत्रहरू पहिचान गरेर अगाडि बढ्दा यस क्षेत्रको ठूलो जनसंख्यालाई रोजगारीको अवसर सृजना गर्न सकिन्छ। सडक, रेल र ऊर्जा जस्ता पूर्वाधारहरूमा क्षेत्रीय कनेक्टिभिटी बढाउन सकेमा मात्रै दक्षिण एसियाले विश्व अर्थतन्त्रमा आफ्नो बलियो उपस्थिति जनाउन सक्छ। आर्थिक दृष्टिकोणले हेर्दा सार्कको विकल्प अर्को कुनै पनि क्षेत्रीय संस्था हुन सक्दैन किनकि यसले यस क्षेत्रको पूर्ण प्रतिनिधित्व गर्दछ।

विश्वव्यापी रूपमा देखा परेका जलवायु परिवर्तनका गम्भीर चुनौतीहरू सामना गर्न सार्क मुलुकहरू बीच सामूहिक आवाजको खाँचो छ। विशेष गरी हिमालय क्षेत्रमा हिउँ पग्लने समस्या र तटीय क्षेत्रमा बढ्दो समुद्री सतहले यहाँको जनजीवन र पारिस्थितिक प्रणालीमा ठूलो खतरा निम्त्याएको छ। नेपाल जस्ता हिमाली देश र माल्दिभ्स जस्ता टापु राष्ट्रहरूका लागि यो अस्तित्वको लडाइ जस्तै बनेको छ। यस्ता साझा वातावरणीय समस्याहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा उठाउनका लागि सार्क एउटा शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ। विपद् व्यवस्थापन र प्राकृतिक प्रकोपको समयमा एक-अर्कालाई सहयोग गर्ने संयन्त्र विकास गर्न सार्कले अग्रणी भूमिका खेल्न सक्छ। वातावरण संरक्षणका लागि साझा नीति र कार्यक्रमहरू लागू नगर्ने हो भने यो क्षेत्र भविष्यमा ठूलो संकटमा पर्ने निश्चित छ। त्यसैले, जलवायु न्याय र दिगो विकासका लागि सार्कका सदस्य राष्ट्रहरू एकजुट भएर लाग्नुपर्ने वर्तमान समयको माग हो। यस क्षेत्रका प्राकृतिक स्रोत र पानीको सही व्यवस्थापनका लागि पनि क्षेत्रीय सहकार्य अपरिहार्य देखिएको छ।

पछिल्लो समयमा दक्षिण एसियामा बढ्दो शक्ति राष्ट्रहरूको चासो र प्रतिस्पर्धाले यस क्षेत्रलाई भू-राजनीतिको अखडा बनाउँदै लगेको छ। चीनको बढ्दो प्रभाव र अमेरिकाको रणनीतिक सक्रियताका बीच सार्क राष्ट्रहरूले आफ्नो हित रक्षा गर्न सामूहिक अडान लिनु जरुरी छ। जब सार्क निष्क्रिय हुन्छ, तब साना राष्ट्रहरू शक्ति राष्ट्रको चेपुवामा पर्ने र उनीहरूको वैदेशिक नीति प्रभावित हुने जोखिम बढ्छ। सार्कको मञ्चले साना मुलुकहरूलाई ठूला शक्तिहरूसँग समानताका आधारमा संवाद गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। यदि सार्क बलियो भयो भने यस क्षेत्रले आफ्नो आन्तरिक मामिलामा आफै निर्णय लिन सक्ने क्षमता राख्दछ। बाह्य हस्तक्षेप कम गर्न र क्षेत्रीय सुरक्षा सुनिश्चित गर्न पनि यस संगठनलाई पुनर्जीवित गर्नुको विकल्प छैन। क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन कायम राख्दै दक्षिण एसियाली स्वार्थलाई प्राथमिकतामा राख्न सार्कले अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्दछ। यसका लागि सदस्य राष्ट्रहरूले द्विपक्षीय मतभेद त्यागेर साझा क्षेत्रीय उद्देश्यमा केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ।

आतंकवाद, मानव बेचबिखन र लागूऔषध ओसारपसार जस्ता गैर-परम्परागत सुरक्षा चुनौतीहरू दक्षिण एसियाका लागि साझा समस्या हुन्। सीमापार हुने यस्ता आपराधिक क्रियाकलापहरू रोक्न कुनै एक देशको प्रयास मात्र पर्याप्त हुन सक्दैन। सार्कले सुरक्षाका क्षेत्रमा सूचना आदानप्रदान र कानुनी सहयोगका लागि बनाएका संयन्त्रहरूलाई सक्रिय बनाउनु पर्दछ। क्षेत्रीय स्तरमा साझा सुरक्षा रणनीति बनाउँदा यस क्षेत्रमा शान्ति र अमनचयन कायम गर्न सहज हुनेछ। कोरोना जस्ता विश्वव्यापी महामारीको समयमा पनि क्षेत्रीय सहकार्यको महत्व कति हुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट भइसकेको छ। स्वास्थ्य सेवामा पहुँच, खोपको न्यायोचित वितरण र अनुसन्धानमा सहकार्य गर्न सार्कले एउटा साझा कोष र संयन्त्रको विकास गर्न सक्दछ। जनता-जनताबीचको सम्बन्ध सुधार गर्न र सांस्कृतिक आदानप्रदान बढाउन पनि सार्कले विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु आवश्यक छ। जबसम्म यस क्षेत्रमा सुरक्षा र स्थिरताको ग्यारेन्टी हुँदैन, तबसम्म दिगो विकासको लक्ष्य प्राप्त गर्न कठिन हुनेछ।

नेपाल सार्कको संस्थापक सदस्य र सचिवालय रहेको देश भएकाले यसलाई गतिशील बनाउन नेपालको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहन्छ। नेपालले भारत र पाकिस्तान बीचको सम्बन्धमा सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्दै शिखर सम्मेलन आयोजना गर्ने वातावरण बनाउन कूटनीतिक पहल गर्नुपर्छ। सार्कको अध्यक्षको हैसियतले नेपालले लामो समयदेखि यसको गतिरोध अन्त्य गर्न प्रयास गरिरहेको भए पनि ठूला देशहरूको राजनीतिक ईच्छाशक्तिको अभाव खड्किएको छ। नेपालका लागि सार्क एउटा यस्तो मञ्च हो जहाँ उसले आफ्ना राष्ट्रिय मुद्दाहरूलाई क्षेत्रीय स्तरमा उठाउन पाउँछ। साना राष्ट्रहरूको आवाजलाई बुलन्द पार्न र क्षेत्रीय विकासका लाभहरू समान रूपमा प्राप्त गर्न नेपाल सधै सार्कको पक्षमा उभिनुपर्छ। नेपालले बिमस्टेक वा बिबिआइएन जस्ता उप-क्षेत्रीय समूहहरूमा सहभागी भए पनि सार्कलाई नै मुख्य प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। सार्कलाई सक्रिय बनाउन सकिएमा नेपालको पर्यटन र जलविद्युत क्षेत्रमा क्षेत्रीय लगानी भित्र्याउन ठूलो मद्दत पुग्ने देखिन्छ। त्यसैले, सार्कको पुनरुत्थान नेपालको राष्ट्रिय हित र समृद्धिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।

सार्कलाई पुनर्जीवित गर्नका लागि यसको निर्णय प्रक्रिया र संरचनामा व्यापक सुधारको खाँचो देखिन्छ। हालको सर्वसम्मतिबाट निर्णय गरिने प्रावधानले कहिलेकाही एउटा देशको असहमतिले सम्पूर्ण प्रक्रिया नै रोकिने गरेको छ। यसलाई संशोधन गरी ‘सार्क माइनस एक्स’ को अवधारणा ल्याउन सकिन्छ, जसअनुसार इच्छुक देशहरू मिलेर कुनै पनि परियोजना अगाडि बढाउन सकून्। राजनीतिक विवादलाई थाती राखेर आर्थिक र प्राविधिक सहयोगका क्षेत्रलाई अलग रूपमा अगाडि बढाउनु बुद्धिमानी हुनेछ। सार्क सचिवालयलाई थप शक्तिशाली र स्रोतसाधन सम्पन्न बनाएर कार्यान्वयनको पाटोलाई बलियो बनाउनुपर्छ। शिखर सम्मेलनहरूलाई नियमित गर्ने र मन्त्रीस्तरीय बैठकहरू मार्फत संवादको ढोका सधै खुला राख्नुपर्छ। जबसम्म सदस्य राष्ट्रहरूले सार्कलाई आफ्नो आन्तरिक राजनीति भन्दा माथि राख्दैनन्, तबसम्म यसले सोचेको जस्तो परिणाम दिन सक्दैन। त्यसैले, बदलिदो विश्व परिवेश अनुसार सार्कको कार्यशैली र प्राथमिकतामा परिमार्जन गर्नु अनिवार्य भइसकेको छ।

दक्षिण एसियाको गरिबी र पछौटेपन हटाउन सार्कले शिक्षा, स्वास्थ्य र प्रविधिको क्षेत्रमा ठूलो सहकार्य गर्न सक्छ। यस क्षेत्रमा विश्वकै ठूलो युवा जनशक्ति रहेको छ, जसलाई सही दिशा दिन क्षेत्रीय सीप विकास र शैक्षिक आदानप्रदान कार्यक्रमहरू प्रभावकारी हुन सक्छन्। सार्क विश्वविद्यालय जस्ता गौरवका आयोजनाहरूलाई अझ विस्तार गरी दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा केन्द्रित हुनुपर्छ। सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा दक्षिण एसियाले गरिरहेको प्रगतिलाई सामूहिक हितमा प्रयोग गर्न डिजिटल सार्कको अवधारणा ल्याउन सकिन्छ। कृषि र खाद्य सुरक्षाका लागि क्षेत्रीय बीउ बैंक र खाद्य भण्डारको प्रभावकारी उपयोग हुनुपर्दछ। यहाँको अथाह प्राकृतिक स्रोत र जैविक विविधताको संरक्षण गर्दै त्यसबाट लाभ लिन साझा अनुसन्धान केन्द्रहरू स्थापना गरिनुपर्छ। यस्ता प्राविधिक सहकार्यले देशहरू बीचको अविश्वास कम गर्न र जनतामा संगठनप्रति भरोसा जगाउन मद्दत गर्दछ। सामाजिक विकासका सूचकहरूमा सुधार ल्याउन सार्कले तय गरेका रणनीतिहरूको इमानदार कार्यान्वयन नै आजको आवश्यकता हो।

सार्कको भविष्य यसका सदस्य राष्ट्रहरूको राजनीतिक इच्छाशक्ति र आपसी विश्वासमा निर्भर गर्दछ। भारतले यस क्षेत्रको ठूलो दाजुको भूमिका निर्वाह गर्दै साना राष्ट्रहरूको संवेदनशीलतालाई बुझ्नुपर्छ भने पाकिस्तानले पनि रचनात्मक सहयोग गर्नुपर्छ। क्षेत्रीय सहयोगको भावनालाई बलियो बनाउन जनता-जनता बीचको सम्पर्क (पिपुल टु पिपुल कन्ट्याक्ट) लाई बढावा दिनुपर्छ। सार्क भिसाको सरलीकरण र पर्यटन प्रवर्द्धनले यस क्षेत्रका नागरिकहरूलाई एक ठाउँमा ल्याउन मद्दत गर्दछ। सांस्कृतिक एकता र साझा सम्पदाको पहिचान गर्दै पर्यटन सर्किटहरू विकास गर्न सकेमा आर्थिक लाभ लिन सकिन्छ। जब नागरिकहरूले सार्कबाट प्रत्यक्ष लाभ महसुस गर्छन्, तब यस संस्थाको सान्दर्भिकता आफै प्रमाणित हुनेछ। राजनीतिक तहमा हुने चिसोपनले जनताको विकासको अधिकारलाई बन्धक बनाउनु हुँदैन। त्यसैले, सार्कलाई एक जीवन्त र गतिशील संगठन बनाउन नागरिक समाज र निजी क्षेत्रले पनि दबाब सिर्जना गर्नुपर्ने देखिन्छ।

निष्कर्षमा, सार्क दक्षिण एसियाली पहिचान र सहकार्यको एक अपरिहार्य आधार हो। यसले विगतमा थुप्रै उतारचढाव भोगे पनि यसको महत्त्व घटेको छैन, बरु नयाँ चुनौतीहरूसँगै झन् बढेको छ। बिमस्टेक जस्ता अन्य संस्थाहरू आए पनि तिनले सार्कको भौगोलिक र ऐतिहासिक स्थान लिन सक्दैनन्। सार्कलाई सक्रिय बनाएर मात्रै दक्षिण एसियाले २१ औ शताब्दीको समृद्धिको यात्रा तय गर्न सक्छ। आपसी अविश्वास र ऐतिहासिक तित्ततालाई संवादको माध्यमबाट हल गर्दै साझा समृद्धिको बाटोमा लाग्नु नै सबैको हितमा छ। यस क्षेत्रका झण्डै दुई अर्ब जनताको भविष्य सार्कको सफलतासँग जोडिएको हुनाले यसलाई मृत तुल्याउनु हुँदैन। राजनीतिक नेतृत्वले दुरगामी सोचका साथ सार्कलाई पुनर्जीवित गर्ने संकल्प गर्नुपर्छ। अन्ततः, एकताबद्ध र समृद्ध दक्षिण एसिया नै विश्व शान्ति र स्थिरताको बलियो आधार बन्नेछ, जसमा सार्कको भूमिका सर्वोपरी रहनेछ।

प्रकाशित मिति: ३० पुस २०८२, बुधबार