विश्व राजनीतिमा अहिले स्थापित र परम्परागत राजनीतिक शक्तिहरूलाई कडा चुनौती दिदै नयाँ र उदीयमान दलहरूले आफ्नो दरिलो उपस्थिति जनाइरहेका छन्। विशेषगरी नेपालमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदय र बालेन शाह जस्ता स्वतन्त्र पात्रहरूले जसरी पुराना शक्तिहरूलाई धक्का दिएका छन्, त्यस्तै प्रवृत्ति विश्वका विभिन्न लोकतान्त्रिक मुलुकहरूमा पनि स्पष्ट रूपमा देखिएको छ। अर्जेन्टिनामा जाभियर माइलीको ‘ला लिबर्टाड एभान्जा’ होस् वा थाइल्याण्डको ‘मुभ फरवार्ड पार्टी’, यी सबैले दशकौदेखि कायम परम्परागत राजनीतिको सिन्डिकेट तोड्दै आम नागरिकमा नयाँ आशाको सञ्चार गरेका छन्। दक्षिण कोरियाको न्यु रिफर्म पार्टी र श्रीलंकाको पिपुल्स नेसनल पावरले पनि आर्थिक र सामाजिक संकटको समयमा जनताको विश्वास जित्न सफल भएका छन्। युरोपेली देशहरू इटाली, जर्मनी र फ्रान्समा पनि नयाँ विचारधारा र समूहहरूले सत्ताको समीकरण नै फेरबदल गरिदिएका छन्। चेक रिपब्लिक, हंगेरी र स्पेनमा नयाँ शक्तिहरूले भ्रष्टाचार विरोधी एजेन्डालाई मुख्य हतियार बनाएर जनताको मन जितेका छन्। यो परिवर्तन केवल सत्ताको फेरबदल मात्र नभई लोकतन्त्रको नयाँ पुनर्जागरणको संकेत पनि हो।
विश्वव्यापी रूपमा नयाँ दलहरू उदाउनुको प्रमुख आन्तरिक कारण भनेकै स्थापित राजनीतिक दलहरूप्रति जनतामा पलाएको चरम निराशा र अविश्वास हो। दशकौसम्म सत्तामा रहेका दलहरूले जनताका आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न नसक्दा र एउटै अनुहार तथा कार्यशैली बारम्बार दोहोरिदा आम मतदातामा ठूलो वितृष्णा पैदा भएको छ। जब पुराना दलहरूले आन्तरिक लोकतन्त्रलाई बिर्सेर केही सीमित नेताहरूको घेरामा पार्टीलाई कैद गर्छन्, तब योग्य र क्षमतावान् मानिसहरूले विद्रोह गरी नयाँ बाटो रोज्ने गर्दछन्। नेपालको सन्दर्भमा पनि पुराना दलका नेताहरूको कार्यशैली र डेलिभरीमा देखिएको कमजोरीले नै नयाँ शक्तिलाई मलजल गरेको स्पष्ट देखिन्छ। जनताले अब केवल आश्वासन र अमूर्त सिद्धान्त मात्र होइन, तत्काल अनुभूति गर्न सकिने परिवर्तन र नतिजामुखी राजनीति खोजेका छन्। यही रिक्ततालाई नयाँ दलहरूले चलाखीपूर्ण ढङ्गले भर्न सफल भएका छन्। जब राज्यका संयन्त्रहरू केवल सत्तामा पुग्ने सिढी मात्र बन्छन्, तब आम सर्वसाधारणले आफ्नो भविष्य सुरक्षित देख्दैनन् र परिवर्तनको पक्षमा उभिन बाध्य हुन्छन्। स्थापित दलहरूको अक्षमता नै नयाँ उदीयमान शक्तिहरूको सफलताको सबै भन्दा ठूलो आधार बनेको छ।
राजनीतिक कारण बाहेक आर्थिक पक्षले पनि नयाँ शक्तिहरूको उदयमा निकै निर्णायक भूमिका निर्वाह गरेको छ। विश्वभरि नै बढ्दो आर्थिक असमानता, बेरोजगारी र चर्को महँगीले गर्दा सर्वसाधारणको जीवन कष्टकर बन्दै गइरहेको छ। पुराना दलहरूले अवलम्बन गरेका आर्थिक नीतिहरूले केवल सीमित धनी वर्गलाई मात्र फाइदा पुर्याएको र गरिब तथा मध्यम वर्ग सधै मारमा परेको गुनासो व्याप्त छ। युवा पुस्ताले रोजगारीको अवसर नपाउँदा र आर्थिक भविष्य अन्योलपूर्ण देख्दा उनीहरूले नयाँ आर्थिक एजेन्डा बोकेका दलहरूलाई समर्थन गरिरहेका छन्। श्रीलंकाको आर्थिक संकटले त्यहाँको पुरानो शासन सत्तालाई कसरी विस्थापित गर्यो भन्ने कुरा एउटा जीवन्त उदाहरण हो। नयाँ दलहरूले आर्थिक पारदर्शिता, कर प्रणालीमा सुधार र आम जनताको क्रयशक्ति बढाउने जस्ता आकर्षक योजनाहरू अघि सारेका हुन्छन्। आर्थिक मन्दीको समयमा जनताले सधै नयाँ र भरपर्दो विकल्पको खोजी गर्छन् जसले उनीहरूको भान्सा र जीविकोपार्जनमा सुधार ल्याउन सकोस्। जबसम्म देशको अर्थतन्त्रले सबै नागरिकलाई समान अवसर र न्याय दिन सक्दैन, तबसम्म वैकल्पिक आर्थिक मोडेल बोकेर आउने नयाँ दलहरूको आकर्षण र प्रभाव बढिरहने निश्चित छ।
भ्रष्टाचार र कुशासन नयाँ दलहरूको उदयको अर्को प्रमुख र बलियो कारण बनेको छ। पुराना दलका शीर्ष नेताहरू ठूलाठूला नीतिगत भ्रष्टाचार र आर्थिक अनियमिततामा मुछिनुले जनतामा राज्यप्रतिको भरोसा नै टुट्न पुगेको छ। न्याय प्रणालीमा राजनीतिक हस्तक्षेप हुनु र दोषीहरूले उन्मुक्ति पाउनुले आम नागरिकमा ठूलो आक्रोश सिर्जना गरेको छ। नयाँ उदीयमान दलहरूले ‘शून्य भ्रष्टाचार’ र ‘सुशासन’ लाई आफ्नो मुख्य नारा बनाउँदा जनताले उनीहरूलाई एक पटक मौका दिनु पर्ने महसुस गरेका छन्। नेपालमा पनि भुटानी शरणार्थी प्रकरण जस्ता ठूला काण्डहरूको बीचमा नयाँ शक्तिको उदय हुनुले यही कुरालाई पुष्टि गर्दछ। भ्रष्टाचार विरोधी अभियानले जनतालाई भावनात्मक रूपमा जोड्न सफल हुन्छ र यसले स्थापित सत्ता विरुद्ध जनमत तयार पार्न सजिलो बनाउँछ। नयाँ दलहरूले सार्वजनिक सेवा प्रवाहलाई चुस्त बनाउने र कर्मचारीतन्त्रमा हुने ढिलासुस्ती अन्त्य गर्ने प्रतिवद्धता जनाएका हुन्छन्। जब जनताले एउटा सामान्य कामका लागि पनि सरकारी कार्यालयमा सास्ती खेप्नुपर्छ, तब उनीहरूले व्यवस्था बदल्ने भन्दा पनि अवस्था बदल्ने शक्तिको खोजी गर्छन्। सुशासनको खोजी नै आधुनिक लोकतन्त्रमा नयाँ शक्तिहरूको उदयको एउटा बलियो आधार स्तम्भ हो।
प्रविधिको विकास र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले पनि नयाँ राजनीतिक दलहरूलाई छोटो समयमै स्थापित हुन मद्दत गरेको छ। पहिलेको समयमा जस्तो ठूला सभा र महँगा विज्ञापन विना नै अहिले नयाँ दलहरूले फेसबुक, टिकटक र एक्स जस्ता माध्यमबाट सीधा जनतासँग संवाद गर्न सकेका छन्। यसले परम्परागत मिडियाको नियन्त्रणलाई तोडिदिएको छ र नयाँ विचारहरूलाई नागरिकको हातहातमा पुर्याएको छ। सामाजिक सञ्जालले युवाहरूलाई संगठित हुन र राजनीतिक बहसहरूमा सहभागी हुन सजिलो बनाएको छ। नयाँ दलहरूले डिजिटल माध्यमको प्रयोग गरेर आफ्ना एजेन्डाहरू अत्यन्तै प्रभावकारी र आकर्षक ढङ्गले प्रस्तुत गर्ने गरेका छन्। सूचनाको पहुँचले गर्दा अब जनतालाई झुक्याउनु सजिलो छैन र उनीहरूले संसारभरिका राजनीतिक परिवर्तनहरूलाई नजिकबाट हेरिरहेका छन्। यसले गर्दा कुनै पनि देशको राजनीतिक गतिविधिले विश्वभरि नै प्रभाव पार्ने गरेको छ। प्रविधिले गर्दा नयाँ दलहरूलाई थोरै लगानी र कम समयमा ठूलो जनमानस सम्म पुग्न सम्भव भएको छ। डिजिटल क्रान्तिले राजनीतिमा शक्ति सन्तुलनको नयाँ स्वरूप तयार गरिदिएको छ र यसले नयाँ नेतृत्वलाई सजिलै स्थापित गराएको छ।
युवा पुस्ताको बढ्दो आकांक्षा र जनसंख्याको बनावटमा आएको परिवर्तनले पनि नयाँ शक्तिलाई बल पुर्याएको छ। अहिलेको नयाँ पुस्ता वा ‘जेन-जी’ पुरानो रुढिवादी विचारधारा र विगतका युद्धका कथाहरू सुन्न चाहँदैनन्। उनीहरूलाई आधुनिक शिक्षा, विश्वस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, जलवायु संरक्षण र प्रविधिमैत्री वातावरण चाहिएको छ। पुराना दलहरू अझै पनि विगतका त्याग र बलिदानका कुरा गरेर भोट माग्न चाहन्छन्, तर युवाहरूलाई भविष्यको स्पष्ट खाका चाहिएको छ। युवा मतदाताहरूले आफ्नै उमेर समूहका र आधुनिक सोच भएका नेताहरूलाई बढी विश्वास गर्न थालेका छन्। धेरै नयाँ दलहरूमा युवाहरूको नेतृत्व हुनु र उनीहरूले युवाकै मुद्दा उठाउनुले पनि जनमत परिवर्तन भएको हो। मलेसियाको मुडा पार्टी जस्ता समूहहरू केवल युवाहरूकै आवाज बुलन्द गर्नका लागि अस्तित्वमा आएका हुन्। युवाहरूमा रहेको ऊर्जा र परिवर्तनको भोकले नै पुराना शक्तिहरूको जरा हल्लाई दिएको छ। जब कुनै पनि देशमा युवाको संख्या बढी हुन्छ र उनीहरूका सपनाहरू कुण्ठित हुन्छन्, तब त्यहाँ राजनीतिक विद्रोहको सम्भावना बढेर जान्छ। नयाँ दलहरूले यही युवा शक्तिको सपनालाई आफ्नो राजनीतिको मूल आधार बनाउन सफल भएका छन्।
शिक्षा र चेतनाको स्तरमा भएको वृद्धिका कारण पनि मतदाताको व्यवहारमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। पहिले जस्तो कुनै एउटा दलको पछि लागेर पुस्तौसम्म उसैलाई भोट हाल्ने प्रवृत्ति अब कम हुँदै गएको छ। अहिलेका मतदाताहरू शिक्षित छन् र उनीहरूले दलहरूको घोषणापत्र तथा कामको तुलनात्मक अध्ययन गर्छन्। उनीहरूले नेताहरूको चरित्र, योग्यता र नैतिकतालाई सूक्ष्म रूपमा नियालिरहेका हुन्छन्। विचारधाराको कट्टरता भन्दा पनि व्यवहारिकता र नतिजाको आधारमा भोट दिने ‘स्विङ भोटर’ हरूको संख्या बढ्दै गएको छ। यसले नयाँ दलहरूका लागि ठूलो अवसर सिर्जना गरिदिएको छ। मानिसहरू अब कुनै राजनीतिक दलको अन्धभक्त वा दास बन्न चाहँदैनन्, बरु उनीहरूले राज्यको सेवाको गुणस्तर खोजिरहेका छन्। नागरिक चेतनाले गर्दा राजनीतिक दलहरूलाई उत्तरदायी बनाउने दबाब पनि बढेको छ। जब पुराना दलहरूले आफूलाई सुधार गर्न सक्दैनन्, तब सचेत नागरिकले विकल्पका रूपमा नयाँ शक्तिलाई रोज्ने गर्दछन्। शिक्षाले मानिसलाई प्रश्न गर्न सिकाएको छ र यी प्रश्नहरूको सही उत्तर दिन नसक्ने दलहरू बिस्तारै पाखा लाग्दै गएका छन्। यो सचेत वर्ग नै नयाँ शक्तिको मुख्य समर्थक बनेको छ।
प्रणालीगत असफलता र सेवा प्रवाहमा देखिएको फितलोपनले पनि नयाँ दलहरूको बाटो खोल्न मद्दत गरेको छ। विद्यालयमा राम्रो पढाइ नहुने, अस्पतालमा औषधि नपाइने र यातायातको अवस्था अस्तव्यस्त हुने जस्ता समस्याले जनतालाई हैरान पारेको छ। राज्यले कर त उठाउँछ तर त्यसको बदलामा नागरिकले पाउनु पर्ने न्यूनतम सुविधाहरू पनि पाउँदैनन्। नयाँ दलहरूले यिनै आधारभूत समस्याहरूको समाधान दिने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेका छन्। उनीहरूले प्रणालीमा सुधार गरी सरकारी सेवालाई प्रविधिमैत्री र झन्झटमुक्त बनाउने कुरामा जोड दिन्छन्। नेदरल्याण्ड्सको किसान नागरिक आन्दोलनले जसरी विशिष्ट वर्गका समस्यालाई सम्बोधन गर्यो, त्यसले के देखाउँछ भने विशेष समस्याहरूको ठोस समाधान खोज्ने दलहरूको आवश्यकता छ। मानिसहरूलाई ठूला र दार्शनिक भाषण भन्दा पनि आफ्नो दैनिक जीवनमा सुधार ल्याउने व्यावहारिक उपायहरू चाहिएको छ। प्रणाली सुधारको यो नाराले नयाँ दलहरूलाई मध्यम वर्ग र न्यून आय भएका मानिसहरूको बीचमा लोकप्रिय बनाएको छ। जबसम्म राज्यका आधारभूत सेवाहरू प्रभावकारी हुँदैनन्, तबसम्म सुधारको नारा बोकेका नयाँ दलहरूको उदय भइरहनेछ।
यो युवा विद्रोहको लहर विश्वका विभिन्न देशहरूमा भिन्न-भिन्न स्वरूपमा देखिएको छ, जसले सत्ता नै परिवर्तन गराएको छ। बंगलादेशमा सरकारी जागिरको कोटा प्रणाली विरुद्धको आन्दोलनले १५ वर्ष लामो शासन पल्टायो भने श्रीलंकामा आर्थिक टाट पल्टेपछि युवाहरूले राष्ट्रपति भवन नै कब्जा गरे। केन्यामा सरकारले लगाएको नयाँ करको विरोधमा युवाहरूले संसद भवन घेराउ गरे। यस्तै नाइजेरियामा खराब शासन विरुद्ध, थाइल्याण्डमा राजतन्त्र र लोकतन्त्रको सुधारका लागि र इरानमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता (हिजाब विरोधी) का लागि युवाहरूले ज्यानको बाजी लगाएका छन्। पाकिस्तानमा राजनीतिक प्रतिशोध विरुद्ध र अर्जेन्टिनामा आर्थिक संकटका कारण युवाहरूले नयाँ राजनीतिक विचारधारा रोजेका छन्। यी घटनाहरूले के प्रमाणित गर्छन् भने युवाहरू अब केवल दर्शक मात्र बनेर बस्ने छैनन्। उनीहरूले सडकबाटै सत्तालाई चुनौती दिन सक्छन् र आफ्नो माग पूरा गराउन सक्छन्। जलवायु परिवर्तन र सामाजिक न्यायका मुद्दामा विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरूले देखाएको उदासीनताले पनि युवाहरूलाई सडकमा आउन बाध्य पारेको छ। यी स्वतःस्फूर्त आन्दोलनहरूले विश्वको स्थापित राजनीतिक ढाँचालाई नै कडा चुनौती दिएका छन्।
विकसित देशहरूमा पनि यो लहर उत्तिकै बलियो रूपमा देखिएको छ। फ्रान्स र बेलायतमा बढ्दो महँगी र आप्रवासन मुद्दामा युवाहरू सडकमा उत्रिएका छन् भने इजरायलमा सरकारको न्यायपालिका सम्बन्धी निर्णय विरुद्ध युवाहरूले ठूला प्रदर्शन गरे। अमेरिकाका विश्वविद्यालयहरूमा युद्ध र जलवायु नीतिको विरोधमा युवाहरू एकजुट भएका छन्। दक्षिण कोरिया र जापानमा रोजगारीको तनाव र सामाजिक विभेद विरुद्ध युवाहरू मौन विद्रोह गरिरहेका छन्। चिली र कोलम्बियामा शिक्षा र स्वास्थ्यमा समानताको माग गर्दै भएका आन्दोलनले सत्ता नै परिवर्तन गरिदिए। विकसित देशका युवाहरू आधुनिक प्रविधि र सूचनामा पहुँच भएकाले उनीहरूले सरकारका हरेक गलत कदमको तुरुन्तै विरोध गर्छन्। उनीहरूले परम्परागत पार्टीहरू भन्दा नयाँ र उदार विचारधारा भएका समूहहरूलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। यसले गर्दा पुरानो पुस्ताका नेताहरूलाई आफ्नो साख जोगाउन गाह्रो भइरहेको छ। यी देशहरूमा हुने परिवर्तनले अन्य विकासोन्मुख देशका युवाहरूलाई पनि ठूलो उर्जा र प्रेरणा दिने गरेको छ। यसरी लोकतन्त्रमा सधै नयाँ सम्भावना जीवित रहने कुरा यी परिवर्तनले प्रमाणित गरिदिएका छन्।
विश्वव्यापी लहर र बाह्य प्रभावले पनि कुनै देशको आन्तरिक राजनीतिमा परिवर्तन ल्याउन उत्प्रेरकको काम गर्दछ। छिमेकी वा अन्य लोकतान्त्रिक देशहरूमा नयाँ शक्तिले जितेको समाचारले नागरिकहरूमा ‘हामीले पनि सक्छौ’ भन्ने आत्मविश्वास जगाउँछ। विश्व अब एउटा सानो गाउँ जस्तो भएको छ, जहाँ एक ठाउँको राजनीतिक घटनाक्रमको असर अर्को ठाउँमा तुरुन्तै पर्छ। उदारवादी र दक्षिणपन्थी सोचका नयाँ दलहरूको उदय विश्वभरि नै एकै समयमा हुनु यसको प्रमाण हो। मानिसहरूले अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया र इन्टरनेट मार्फत अन्य देशका सफल राजनीतिक प्रयोगहरूको बारेमा जानकारी पाइरहेका हुन्छन्। नेपालमा पनि विदेशी मुलुकहरूमा भएका राजनीतिक परिवर्तन र नयाँ नेतृत्वको सफलताले धेरैलाई प्रभावित पारेको छ। बाह्य प्रभावले गर्दा नयाँ दलहरूलाई आफ्नो संगठन विस्तार गर्न र एजेन्डाहरू तय गर्न सजिलो हुन्छ। यसले एउटा अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन र वैधानिकताको महसुस पनि गराउँछ। जब विश्वभरि नै परिवर्तनको हावा चल्छ, तब त्यसबाट कुनै पनि देश अछुतो रहन सक्दैन। नयाँ शक्तिहरूको यो उदय वास्तवमा एक विश्वव्यापी लोकतान्त्रिक पुनर्जागरणको हिस्सा जस्तै देखिएको छ।
अन्त्यमा, नेतृत्वको खडेरी र पुराना दलहरूमा देखिएको जडता नै नयाँ दलहरूको उदयको अन्तिम र निर्णायक कारण हो। पुराना दलका नेताहरूले नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण नगर्नु र विचारमा कुनै नवीनता नल्याउनुले उनीहरू समय सान्दर्भिक हुन सकेनन्। नयाँ दलहरूले ताजा अनुहार, नयाँ उर्जा र आधुनिक भिजनका साथ जनता माझ जाँदा उनीहरूलाई विस्थापित गर्न सजिलो भयो। राजनीति अब केवल सत्ता प्राप्तिको खेल मात्र नभएर सेवाको माध्यम हुनुपर्छ भन्ने मान्यता स्थापित हुँदैछ। नेपाल र विश्वका अन्य देशहरूमा देखिएका यी नयाँ शक्तिहरूले लोकतन्त्रलाई अझ बढी प्रतिस्पर्धात्मक र समावेशी बनाउन मद्दत गरेका छन्। यद्यपि, यी नयाँ दलहरूका लागि पनि चुनौतीहरू कम छैनन्। उनीहरूले चुनाव जित्नु एउटा कुरा हो भने सत्तामा पुगेर जनताको उच्च अपेक्षा पूरा गर्नु अर्को कठिन कार्य हो। यदि उनीहरूले पनि पुराना दलकै बाटो पछ्याए भने उनीहरूको भविष्य पनि संकटमा पर्न सक्छ। तर अहिलेका लागि भने यी नयाँ शक्तिहरूले परम्परागत राजनीतिको सिण्डिकेट तोडेर लोकतन्त्रमा एउटा नयाँ र उत्साहजनक अध्यायको सुरुवात गरेका छन्।
प्रकाशित मिति: १५ माघ २०८२, बिहिबार
प्रतिक्रिया