विश्वको इतिहासमा आणविक बम को विकास एउटा यस्तो मोड हो, जसले युद्ध र शान्तिको परम्परागत परिभाषा नै आमूल परिवर्तन गरिदियो। सन् १९३८ मा जर्मनीमा न्युक्लियर फिसनको वैज्ञानिक आविष्कार भएपछि सुरु भएको यो यात्रा आज १० वटा यस्ता राष्ट्रहरूसम्म आइपुगेको छ, जससँग संसारलाई कयौ पटक ध्वस्त पार्न सक्ने भयानक क्षमता छ। अमेरिकाले सन् १९४५ मा पहिलो पटक सफल परीक्षण गरेर विश्व राजनीतिमा आफ्नो एकछत्र वर्चस्व कायम गर्न खोजे पनि, यसले अन्ततः विश्वव्यापी रूपमा एउटा खतरनाक र कहिल्यै नटुङ्गिने प्रतिस्पर्धाको बीजारोपण गर्यो। केही देशहरूले आपसी रणनीतिक सहयोगमा यो प्रविधि हासिल गरे भने, कतिपयले जासुसी, प्रविधि चोरी र अत्यन्तै गोप्य अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताको सहारा लिएर आफूलाई आणविक शक्ति सम्पन्न राष्ट्रको रूपमा उभ्याए।
यहाँ कसरी यी राष्ट्रहरूले एक-अर्कासँग लुकामारी खेल्दै र प्रतिस्पर्धा गर्दै संसारको सबैभन्दा घातक प्रविधि विकास गरे भन्ने बारेमा गहन चर्चा गर्नेछु। अमेरिकादेखि उत्तर कोरियासम्मको यो आणविक यात्रा केवल विज्ञान र प्रयोगशालाको प्रगति मात्र होइन, बल्कि यो जटिल राजनीतिक दाउपेच, राष्ट्रिय अस्तित्वको लडाइ र जासुसीको एउटा सनसनीपूर्ण ऐतिहासिक दस्ताबेज पनि हो। यसले कसरी शीतयुद्धको समयमा हतियारको होडबाजीलाई चरम सीमामा पुर्यायो र आजको आधुनिक विश्वमा यी हतियारहरूले कसरी ‘म्युचुअल्ली अस्योर्ड डिस्ट्रक्सन’ (MAD) अर्थात् ‘आपसी सुनिश्चित विनाश’ को सिद्धान्त मार्फत एउटा नाजुक शक्ति सन्तुलन कायम राखेका छन् भन्ने तथ्यलाई प्रस्ट पार्दछ। यो शक्ति सन्तुलनले युद्धलाई रोकेको छ कि अझ ठूलो विनाशको जोखिम निम्त्याएको छ भन्ने बहस अझै जारी छ।
प्रमुख शक्तिहरूको उदय र आणविक प्रतिस्पर्धाको सुरुवात
आणविक हतियारको वास्तविक इतिहास अमेरिकाको महत्वाकांक्षी ‘म्यानहट्टन प्रोजेक्ट’ बाट सुरु हुन्छ। यो परियोजना दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा नाजी जर्मनीले पहिले नै बम बनाउन सक्ने मनोवैज्ञानिक र वास्तविक डरका कारण हतारमा सुरु गरिएको थियो। अमेरिकाले सन् १९४५ मा जापानको हिरोशिमा र नागासाकीमा बम खसालेर युद्धको अन्त्य गरे पनि, यसले सोभियत युनियनलाई झस्कायो। सोभियत युनियनले अमेरिकी आणविक एकाधिकारलाई आफ्नो अस्तित्वको प्रमुख खतरा मान्यो। सोभियत जासुसहरूले अमेरिकी परियोजनाको भित्री तहसम्म घुसपैठ गरेर धेरै गोप्य वैज्ञानिक तथ्याङ्कहरू चोरी गरे, जसले गर्दा सन् १९४९ सम्म आइपुग्दा सोभियत युनियनले पनि आफ्नो पहिलो बम परीक्षण गर्न सफल भयो। यसरी विश्व दुई ठूला आणविक ध्रुवमा विभाजित भयो र शीतयुद्धको वास्तविक तथा भयानक अध्याय सुरु भयो।
युरोपका बेलायत र फ्रान्सले पनि आफ्नो खस्कदो वैश्विक स्थिति र राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ता बचाउन यो दौडमा सक्रियतापूर्वक भाग लिए। बेलायतले सुरुमा अमेरिकाको सहयोगको अपेक्षा गरे पनि प्रविधि नपाएपछि आफ्नै बलबुतामा सन् १९५२ मा परीक्षण सम्पन्न गर्यो। अर्कोतर्फ, फ्रान्सले महाशक्तिहरूको दबदबाबाट मुक्त भई स्वतन्त्र हैसियत कायम गर्न सन् १९६० मा अल्जेरियाको मरुभूमिमा परीक्षण गर्यो। यसै बीच, एसियामा सन् १९६४ मा चीनले आफ्नो पहिलो आणविक बम परीक्षण गरेर पश्चिमी शक्तिहरूलाई चकित पारिदियो। चीनले केही वर्षमै हाइड्रोजन बम बनाएर आफ्नो प्रविधिको विकास कति तीव्र छ भन्ने कुरा प्रमाणित गर्यो। यी पाँच राष्ट्रहरूले ‘आणविक क्लब’ मा आफ्नो स्थान सुरक्षित गरे पनि, अन्य क्षेत्रीय शक्तिहरूका लागि यो केवल एउटा खतरनाक प्रेरणाको स्रोत बनिरहेको थियो।
यो प्रतिस्पर्धा केवल सामान्य एटम बम बनाउनमा मात्र सीमित रहेन, बल्कि यो अझ शक्तिशाली ‘थर्मोन्युक्लियर’ वा हाइड्रोजन बम बनाउनेतर्फ मोडियो। हाइड्रोजन बमहरू हिरोशिमामा प्रयोग गरिएको बम भन्दा हजारौ गुणा बढी विनाशकारी र घातक हुन्छन्। रोबर्ट ओपेनहाइमर जस्ता प्रख्यात वैज्ञानिकहरूले यसको असीमित विनाशकारी क्षमताका बारेमा सरकारहरूलाई पटक-पटक गम्भीर चेतावनी दिए पनि, राष्ट्रहरूले आफ्नो सैन्य शक्ति प्रदर्शन र शत्रुलाई तर्साउन यसको विकासलाई निरन्तरता दिए। परिणामतः, आज विश्वमा हतियारको यस्तो विशाल भण्डार तयार भएको छ, जसले पृथ्वीको सम्पूर्ण मानव सभ्यता र जीवमण्डललाई कयौ पटक खरानी बनाउन सक्ने क्षमता राख्दछ। यसले विज्ञानको दुरुपयोग र मानवीय अहंकारको चरम पराकाष्ठालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
दक्षिण एसिया र इजरायलको गोप्य आणविक यात्रा
दक्षिण एसियामा आणविक होडबाजीको कथा मुख्यतया भारत र पाकिस्तान बीचको कटुतापूर्ण र तनावपूर्ण सम्बन्धको सेरोफेरोमा घुमेको छ। भारतले सन् १९६२ को सीमा युद्धमा चीनसँग व्यहोर्नुपरेको पराजय र पाकिस्तानसँगको निरन्तर सैन्य तनावका बीच सन् १९७४ मा ‘स्माइलिङ बुद्ध’ नामको परीक्षण गर्यो। भारतले यसलाई ‘शान्तिपूर्ण’ आणविक विस्फोट भने पनि विश्व समुदायमा यसले ठूलो खैलाबैला मच्चायो र भारत माथि कडा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धहरू लगाइयो। तर, भारतले आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि यो प्रविधि अनिवार्य ठान्यो र सन् १९९० को दशकमा पुनः शक्ति प्रदर्शन गर्दै आधिकारिक रूपमा आणविक हतियार सम्पन्न राष्ट्र बन्यो। भारतले ‘नो फस्ट युज’ (पहिले प्रयोग नगर्ने) नीति अंगालेको भए पनि यसले दक्षिण एसियाको शक्ति सन्तुलनलाई सधैका लागि बदलिदिएको छ।
पाकिस्तानको आणविक यात्रा झनै रोचक र नाटकीय छ। सन् १९७१ को युद्धमा पराजय भोगेर बंगलादेश टुक्रिएपछि तत्कालीन नेता जुल्फिकार अली भुट्टोले “पाकिस्तानीहरूले घाँस खाएर बस्नुपरे पनि बम बनाएरै छाड्ने” दृढ संकल्प गरे। यो असम्भव देखिने परियोजनाका वास्तविक नायक वैज्ञानिक अब्दुल कदीर खान थिए, जसले नेदरल्याण्ड्सको एक प्रयोगशालाबाट युरेनियम संवर्धन गर्ने सेन्ट्रिफ्युजका अति गोप्य ब्लुप्रिन्टहरू चोरी गरेर पाकिस्तान पुर्याए। पाकिस्तानले चीनको प्राविधिक सहयोग र अफगान युद्धका कारण अमेरिकाको मौन समर्थनमा आफ्नो कार्यक्रमलाई गोप्य रूपमा अगाडि बढायो। अन्ततः सन् १९९८ मा भारतले परीक्षण गरेको केही हप्तामै पाकिस्तानले पनि पहाडका खोचहरूमा पाँचवटा बम विस्फोट गरेर आफूलाई इस्लामिक विश्वको पहिलो आणविक शक्ति प्रमाणित गर्यो।
मध्यपूर्वमा इजरायलको मामला भने संसारकै सबैभन्दा रहस्यमयी र विवादास्पद मानिन्छ। इजरायलले आजसम्म आधिकारिक रूपमा आफूसँग आणविक हतियार भएको दाबी गरेको छैन, न त अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा यसको खण्डन नै गरेको छ। सन् १९५० को दशकमा फ्रान्सको प्राविधिक सहयोगमा नेगेभ मरुभूमिमा गोप्य रूपमा सुरु गरिएको यो कार्यक्रम सन् १९८६ मा एक प्राविधिक मोर्दचाई भानुनुले भित्री तस्बिरहरू सार्वजनिक गरेपछि मात्र विश्वसामु पर्दाफास भयो। यद्यपि, इजरायली गुप्तचर निकाय ‘मोसाद’ ले आफ्नो परमाणु गोपनीयता जोगाउन भानुनुलाई इटालीबाट अपहरण गरी १८ वर्ष जेलमा कोचेको थियो। इजरायलको यो ‘अस्पष्टताको नीति’ ले मध्यपूर्वका शत्रु राष्ट्रहरूमा एक प्रकारको मनोवैज्ञानिक त्रास र रणनीतिक संयम दुवै कायम राखेको छ।
दक्षिण अफ्रिका र उत्तर कोरिया: दुई विपरीत धारहरू
दक्षिण अफ्रिका विश्व इतिहासमा एउटै मात्र यस्तो देश हो, जसले अत्यन्तै कठिन परिस्थितिमा आफ्नै प्रयासमा आणविक बम बनायो र पछि स्वेच्छाले ती सबै नष्ट पनि गर्यो। सन् १९७० र ८० को दशकमा रंगभेद नीतिका कारण विश्व समुदायबाट एक्लिएको दक्षिण अफ्रिकाले कम्युनिस्ट खतरा र छिमेकी देशहरूको आक्रमणबाट बच्न ६ वटा शक्तिशाली बम तयार गरेको थियो। तर, सन् १९९० को दशकको सुरुवातमा नेल्सन मन्डेलाको नेतृत्वमा नयाँ प्रजातान्त्रिक सरकार आउनु अघि, तत्कालीन श्वेत सरकारले ती घातक हतियारहरू गलत हातमा पर्न सक्ने डरले सबै ब्लुप्रिन्ट र तयारी बमहरू पूर्ण रूपमा नष्ट गरिदियो। यो घटना आणविक निशस्त्रीकरणको इतिहासमा एउटा साहसिक र उदाहरणीय कदम मानिन्छ, जसले सुरक्षाको विकल्प हतियार मात्र होइन भन्ने सन्देश दियो।
अर्कोतर्फ, उत्तर कोरियाले भने विश्वव्यापी सन्धिहरू र अन्तर्राष्ट्रिय दबाबलाई लत्याउँदै आणविक हतियारलाई आफ्नो शासनको मुख्य कवच बनायो। किम परिवारको नेतृत्वमा रहेको यो देशले आणविक बम बिना अमेरिका र उसका सहयोगीहरूले आफूलाई सिध्याउने ठानेको छ। सन् २००६ मा पहिलो परीक्षण गरेपछि, उत्तर कोरियाले कडा आर्थिक प्रतिबन्धका बावजुद निरन्तर आफ्नो प्रविधिलाई परिष्कृत गर्दै लग्यो। आज उत्तर कोरियासँग अमेरिकाको मुख्य भूमिसम्म पुग्न सक्ने अन्तरमहादेशीय मिसाइल र हाइड्रोजन बम समेत रहेको विश्वास गरिन्छ। उत्तर कोरियाको यो अडानले विश्वको सुरक्षा संयन्त्र र निशस्त्रीकरणको अभियानलाई ठूलो चुनौती दिएको छ, जसले राजनीतिक इच्छाशक्ति भएमा जस्तोसुकै प्रतिबन्धित राष्ट्रले पनि विनाशकारी शक्ति हासिल गर्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।
वर्तमान समयमा आणविक हतियारको होड केवल जमिनमा मात्र सीमित छैन, बल्कि यो समुद्रको अथाह गहिराइ र अन्तरिक्षसम्म फैलिएको छ। अमेरिका, रुस, चीन, बेलायत, फ्रान्स र भारत जस्ता देशहरूले आफ्ना सबमरिनहरूमा आणविक मिसाइलहरू तैनाथ गरेका छन्, जसलाई ट्र्याक गर्न वा पत्ता लगाउन लगभग असम्भव छ। यसले के सुनिश्चित गर्छ भने यदि कुनै देश माथि अचानक हमला भएर त्यो नक्साबाटै मेटिए पनि, समुद्रमुनि लुकेका उसका सबमरिनले विश्वको जुनसुकै कुनामा जवाफी हमला गर्न सक्छन्। यही ‘म्युचुअल्ली अस्योर्ड डिस्ट्रक्सन’ को डरलाग्दो सिद्धान्तले गर्दा नै पछिल्लो आठ दशकदेखि ठूला शक्ति राष्ट्रहरू बीच प्रत्यक्ष युद्ध हुन सकेको छैन। यो एक प्रकारको ‘आणविक शान्ति’ हो, जुन डर र विनाशको जगमा उभिएको छ।
निष्कर्षमा, आणविक हतियारको यो ८० वर्ष लामो उतारचढावपूर्ण यात्राले के स्पष्ट पार्छ भने, मानव मस्तिष्क र विज्ञानले दिएको यो अद्वितीय शक्ति वरदान भन्दा बढी एउटा ठूलो बोझ र चुनौती बनेको छ। १० वटा राष्ट्रहरूले यो खतरनाक क्लबमा आफ्नो सिट सुरक्षित गरिसकेका छन् भने, इरान, साउदी अरब र जापान जस्ता देशहरू पनि रणनीतिक आवश्यकता परेको खण्डमा यसको निकै नजिक पुग्न सक्ने अवस्थामा छन्। आणविक प्रविधि अब केवल केही राष्ट्रको पेवा रहेन, यसका ब्लुप्रिन्टहरू विश्वभर फैलिएका छन्। अब कुनै नयाँ राष्ट्रलाई यो बम बनाउनबाट रोक्ने कुरा केवल विज्ञान र प्रविधिमा मात्र सीमित छैन, यो विशुद्ध राजनीति, कूटनीति र विश्व व्यवस्थाको इच्छाशक्तिमा भर पर्नेछ। भविष्यमा यी हतियारहरूले मानवताको रक्षाका लागि शक्ति सन्तुलन कायम गर्छन् कि सम्पूर्ण सभ्यताको अन्त्य गर्छन्, त्यो त विश्वका वर्तमान र भावी नेताहरूको विवेकमा नै निर्भर रहनेछ। मानव जातिले आफूले बनाएको यो भस्मासुरलाई नियन्त्रणमा राख्न सक्छ कि सक्दैन, यो नै आजको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हो।
प्रकाशित मिति: २७ चैत्र २०८२, शुक्रबार
प्रतिक्रिया