मुस्ताङ । रसुवागढी–केरुङ सडकखण्ड बाढी–पहिरोका कारण अवरुद्ध हुनुका साथै तातोपानी नाका समेत बन्द भएपछि चीनमा रोकिएका नेपाली नागरिक र सवारीसाधनलाई मुस्ताङको कोरला नाकाबाट नेपाल भित्र्याउन थालिएको छ।
केरुङबाट तिब्बतको ढोङमसेन र लिची नाका हुँदै कोरला ल्याइएका नेपाली नागरिक तथा सवारीसाधनलाई नेपाल प्रवेश गराउन दुवै देशका अधिकारीले आवश्यक सहजीकरण गरिरहेका छन्।
रसुवागढी र तातोपानी दुवै नाका प्रभावित भएपछि कोरला अहिले चीनसँगको वैकल्पिक आवागमन तथा व्यापारिक मार्गका रूपमा अघि आएको छ। यसले तत्काल चीनमा रोकिएका नेपालीलाई स्वदेश फर्काउन सहज बनाउनुका साथै कोरला नाकाको दीर्घकालीन रणनीतिक महत्त्वसमेत उजागर गरेको छ।
नुन–अन्न व्यापारको पुरानो बाटो
कोरला नयाँ मार्ग भने होइन। राणाकालदेखि पञ्चायतकालसम्म यो क्षेत्र नेपाल–तिब्बतबीचको प्रमुख व्यापारिक मार्गका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको स्थानीय इतिहासकारहरू बताउँछन्। त्यतिबेला मुस्ताङको टुकुचे प्रमुख व्यापारिक तथा भन्सार केन्द्र थियो।
तिब्बती व्यापारीहरू नुन, ऊन र पशुचौपाया लिएर टुकुचेसम्म आउने गर्थे भने नेपालबाट जौ, मकै, चामल, सातु र पित्तलका भाँडाकुँडा तिब्बततर्फ लैजाने गरिन्थ्यो। यही नुन–अन्न व्यापारले मुस्ताङको अर्थतन्त्र र सामाजिक जीवनलाई लामो समयसम्म चलायमान बनाएको थियो।
सन् १९५०–५१ पछि तिब्बतमा चिनियाँ नियन्त्रण स्थापित भएपछि पुरानो व्यापार प्रणाली कमजोर बन्दै गयो। सीमावर्ती क्षेत्रमा सुरक्षा संवेदनशीलता बढेसँगै परम्परागत व्यापारिक गतिविधिमा पनि ठूलो परिवर्तन आयो।
सीमा घटनादेखि व्यापारको रूपान्तरण
सन् १९६० जुन २८ मा कोरला नजिकै चिनियाँ सेनाले नेपाली सीमा गस्ती टोलीमाथि गोली चलाउँदा एक नेपाली सुरक्षाकर्मीको मृत्यु भएको ऐतिहासिक अभिलेखमा उल्लेख छ। चिनियाँ पक्षले नेपाली टोलीलाई तिब्बती विद्रोही ठानेर कारबाही भएको जनाएको थियो।
नेपालले कूटनीतिक विरोध जनाएपछि चीनले घटनाप्रति क्षमा माग्दै ५० हजार रुपैयाँ क्षतिपूर्ति दिएको विवरण पाइन्छ।
यसबीच पुरानो व्यापार खस्किएपछि टुकुचेका शेरचनलगायत थकाली व्यापारीहरूले काठमाडौं, विभिन्न जिल्ला सदरमुकाम र तराईका बजारसम्म व्यापार विस्तार गरे। बाटोछेउमा सञ्चालन गरिएका खरका भट्टीहरू पछि थकाली भान्साघर, होटल, लज र आधुनिक आतिथ्य व्यवसायमा रूपान्तरण हुँदै गए।
सडक पुगेपछि बढ्यो सम्भावना
पञ्चायतकालदेखि नै कोरला नाका सञ्चालन र सडक पहुँच विस्तारका प्रयास भए पनि पूर्वाधार अभाव तथा राजनीतिक उतारचढावका कारण अपेक्षित गति लिन सकेनन्। २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि मुस्ताङमा सडक विस्तार हुँदै माथिल्लो मुस्ताङसम्म सवारीसाधन पुग्न थालेपछि कोरलाको सम्भावना बढ्यो।
२०७२ सालको भूकम्प र दक्षिणतर्फको नाकाबन्दीपछि चीनसँग जोडिने उत्तरी नाकाहरूको महत्त्व अझ बढेको थियो। त्यसयता सरकारले कोरला नाकासम्मको सडक स्तरोन्नति र कालोपत्रेका लागि विभिन्न चरणमा बजेट विनियोजन गर्दै आएको छ।
लोमान्थाङ गाउँपालिकाका अध्यक्ष टसी नोर्बु गुरुङका अनुसार गत वर्ष लोघेकर दामोदरकुण्ड र लोमान्थाङका जनप्रतिनिधिले कोरला नाका हुँदै भिसा लिएर आफ्नै खर्चमा तिब्बतको ल्हासा र सिगात्सेसम्म भ्रमण गरेका थिए।
उनका अनुसार कोरला हुँदै आवागमन विस्तार हुन सके माथिल्लो मुस्ताङको पर्यटन, स्थानीय व्यापार र सेवा क्षेत्रमा नयाँ अवसर सिर्जना हुन सक्छ।
नेपाल–चीन जोड्ने तातोपानी, केरुङ र कोरला तीनवटै नाकाको आफ्नै ऐतिहासिक महत्त्व छ। तर पछिल्लो बाढी–पहिरोका कारण रसुवागढी र तातोपानी प्रभावित भएपछि कोरला वैकल्पिक मार्गका रूपमा प्रयोगमा आउनुले यसको रणनीतिक महत्त्वलाई थप बलियो बनाएको छ।
कुनै समय नुन र अन्नको व्यापार बोकेको यही मार्ग अहिले चीनमा रोकिएका नेपालीलाई स्वदेश फर्काउने वैकल्पिक प्रवेशद्वार बनेको छ। संकटका बेला देखिएको यो प्रयोगले भविष्यमा कोरला नेपाल–चीन व्यापार, पर्यटन र अन्तर्राष्ट्रिय आवागमनको भरपर्दो उत्तरी मार्ग बन्न सक्ने सम्भावनासमेत देखाएको छ।
प्रकाशित मिति: २१ भाद्र २०८३, आइतबार
प्रतिक्रिया