मानव सुरक्षा र मानवीय मर्याादा: न्याय र आत्मसम्मानको सुनिश्चितता

सुरक्षाको परम्परागत धारणाले राज्यको भौगोलिक अखण्डता र सार्वभौमसत्तालाई मात्र प्राथमिकता दिन्थ्यो, तर सन् १९९० को दशकपछि यसमाथि प्रश्न उठ्यो। शीतयुद्धको अन्त्य र अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वहरूको बदलिरहेको प्रकृतिले व्यक्तिलाई सुरक्षाको केन्द्रबिन्दुमा राख्नुपर्ने आवश्यकता देखायो। यसै सन्दर्भमा, सन् १९९४ मा संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) ले मानव सुरक्षाको अवधारणालाई औपचारिक रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो। मानव सुरक्षा भनेको व्यक्तिलाई भय र अभावबाट मुक्त गर्ने एउटा व्यापक दृष्टिकोण हो। यो अवधारणा मानवीय मर्याादासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ, किनकि सुरक्षाको वास्तविक अर्थ भनेकै व्यक्तिले कुनै पनि डर र वञ्चितताविना सम्मानपूर्ण जीवन जिउन पाउनु हो। मानवीय मर्याादा प्रत्येक मानिसको जन्मजात मूल्य र आत्मसम्मान हो, जसलाई कसैले खोस्न सक्दैन। यो सबै मानव अधिकारको आधारशिला हो र यसले मानिसलाई सम्मान, समानता र स्वतन्त्रताका साथ व्यवहार गरिनुपर्छ भन्ने कुरामा जोड दिन्छ। त्यसैले, समकालीन विश्वका गरिबी, द्वन्द्व, जलवायु परिवर्तन जस्ता बहुआयामिक चुनौतीहरूको सामना गर्न र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्नका लागि मानव सुरक्षा र मानवीय मर्याादाका यी दुई अवधारणालाई एकअर्काका पूरकका रूपमा बुझ्नु अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ।

आर्थिक सुरक्षा मानव सुरक्षाको एउटा महत्त्वपूर्ण आयाम हो, जसले हरेक व्यक्तिलाई आधारभूत आयको सुनिश्चितता र गरिबीबाट मुक्ति दिलाउने कुरामा जोड दिन्छ। यसको अर्थ केवल पैसा कमाउनु मात्र नभई, व्यक्तिलाई आफ्नो र आफ्नो परिवारको जीविकोपार्जनका लागि पर्याप्त स्रोतसाधनमा पहुँच हुनु हो। यस आयाममा रोजगारीका अवसरहरू, उचित ज्याला, सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रमहरू र वित्तीय स्रोतहरू माथिको समान पहुँच समावेश हुन्छ। जब कुनै व्यक्ति आर्थिक रूपमा असुरक्षित हुन्छ, तब उसले आफ्नो मानवीय मर्याादासँग सम्झौता गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, जसले गर्दा उसलाई अभावको डरले सताउँछ। आर्थिक असमानता र गरिबीले समाजमा द्वन्द्व र सामाजिक विचलन बढाउन सक्छ, जसले समग्र मानव सुरक्षामा नकारात्मक असर पार्छ। तसर्थ, सबै नागरिकलाई गरिबीको दुष्चक्रबाट बाहिर निकाल्दै दिगो र सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना गर्नु राज्यको प्राथमिक दायित्व हो, ताकि उनीहरू भय र अभावबाट मुक्त भई आत्मसम्मानका साथ जीवनयापन गर्न सकून्। आर्थिक सुरक्षाले व्यक्तिलाई आफ्नो भविष्यको योजना बनाउन र समाजमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन सक्ने क्षमता प्रदान गर्दछ।

खाद्य सुरक्षा मानव सुरक्षाको दोस्रो आधारभूत आयाम हो, जसले सबै मानिसलाई हरेक समयमा शारीरिक, सामाजिक र आर्थिक रूपमा पर्याप्त, सुरक्षित र पौष्टिक खानामा पहुँचको सुनिश्चितता प्रदान गर्दछ। यो आयाम खाद्यान्नको उपलब्धता, पहुँच र उपभोगमा जोड दिन्छ, ताकि व्यक्तिले सक्रिय र स्वस्थ जीवन जिउन सकून्। खाद्य असुरक्षाले सिधै मानिसको स्वास्थ्य र शारीरिक विकासमा असर पुर्‍याउँछ, विशेषगरी बालबालिकाको पोषणको अवस्थालाई गम्भीर बनाउँछ। जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक विपत्तिहरू र द्वन्द्वहरूले खाद्य उत्पादन र वितरण प्रणालीलाई बिथोल्दा खाद्य संकट उत्पन्न हुन सक्छ, जसले लाखौ मानिसलाई भोक र कुपोषणको शिकार बनाउँछ। भोकले पीडित व्यक्तिलाई मानवीय मर्याादाका साथ जीवन जिउन कठिन हुन्छ, किनकि उसको सम्पूर्ण ध्यान जीवन रक्षामा केन्द्रित हुन्छ। त्यसकारण, दिगो कृषि प्रणालीको विकास, खाद्यान्नको उचित भण्डारण र वितरण र खाद्यमाथिको पहुँच सुनिश्चित गर्ने नीतिहरूको कार्यान्वयन खाद्य सुरक्षाका लागि अपरिहार्य छन्। राज्यले खाद्य संकटको समयमा कमजोर वर्गहरूलाई लक्षित गरी सामाजिक सुरक्षाका जालीहरू (Safety Nets) विस्तार गर्नु आवश्यक छ ताकि कोही पनि भोकै मर्न नपरोस् र सबैको मर्याादाको रक्षा होस्।

स्वास्थ्य सुरक्षाले व्यक्तिलाई रोग र अकाल मृत्युबाट सुरक्षा प्रदान गर्दछ र स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँचको सुनिश्चितता गर्दछ। यो आयाम केवल रोगको रोकथाम र उपचारमा मात्र सीमित छैन, बरु स्वस्थ जीवनशैलीका लागि आवश्यक वातावरण, सरसफाइ र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाहरूको उपलब्धतामा पनि जोड दिन्छ। कोभिड-१९ जस्ता विश्वव्यापी महामारीहरूले स्वास्थ्य सुरक्षामाथि गम्भीर चुनौती खडा गर्छन्, जसले लाखौ मानिसको ज्यान र जीविकोपार्जनमा असर पार्छ। स्वास्थ्य सेवाको पहुँचमा असमानता, गरिबी र भौगोलिक विकटताका कारण कमजोर वर्गका मानिसहरू अकाल मृत्यु र अपाङ्गताको जोखिममा रहन्छन्। स्वास्थ्य सुरक्षाको अभावले व्यक्तिको उत्पादकत्व र आर्थिक क्षमतामा ह्रास आउँछ, जसले अन्ततः उसको समग्र जीवनस्तर र मानवीय मर्याादालाई प्रभावित गर्दछ। त्यसकारण, राज्यले प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाहरूको विश्वव्यापी पहुँच, रोग नियन्त्रण र रोकथामका कार्यक्रमहरूमा लगानी गर्नुका साथै स्वच्छ पानी र सरसफाइको प्रबन्ध मिलाउनुपर्छ। गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवामा पहुँच पाउनु हरेक नागरिकको अधिकार हो र यसको सुनिश्चितताले मात्र व्यक्तिलाई भयमुक्त र सम्मानजनक जीवन जिउन सक्ने आधार तयार पार्दछ।

वातावरणीय सुरक्षाले प्राकृतिक वातावरणको क्षयीकरण र प्रदूषणबाट हुने खतराहरूबाट व्यक्तिको जीवन र जीविकोपार्जनको सुरक्षा गर्नु हो। यसमा जलवायु परिवर्तन, पानीको अभाव, वनजङ्गलको विनाश र प्रदूषण नियन्त्रण जस्ता चुनौतीहरू पर्छन्। जलवायु परिवर्तनका कारण हुने प्राकृतिक विपत्तिहरू (जस्तै: बाढी, खडेरी, भूक्षय) ले कृषि उत्पादनमा असर पार्छ, खाद्य र जल असुरक्षा बढाउँछ र लाखौ मानिसलाई विस्थापित गर्छ। वातावरणीय क्षयीकरणले विशेषगरी गरिब र सीमान्तकृत समुदायहरूलाई सबैभन्दा बढी प्रभावित गर्छ, किनकि उनीहरू प्राकृतिक स्रोतहरूमा बढी निर्भर हुन्छन् र परिवर्तनको सामना गर्न कम सक्षम हुन्छन्। यसले उनीहरूको व्यक्तिगत सुरक्षा र आर्थिक सुरक्षामाथि प्रत्यक्ष खतरा उत्पन्न गर्दछ र अन्ततः उनीहरूको मानवीय मर्याादामा असर पार्छ। वातावरणीय सुरक्षा सुनिश्चित गर्नका लागि दिगो प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापन, नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग र प्रदूषण नियन्त्रणमा जोड दिनुपर्दछ। विश्वव्यापी रूपमा सहकार्य गरी जलवायु परिवर्तनका असरहरूलाई न्यूनीकरण गर्नु र भावी पुस्ताका लागि स्वस्थ वातावरणको संरक्षण गर्नु अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र जिम्मेवारी हो।

व्यक्तिगत सुरक्षाले व्यक्तिलाई शारीरिक हिंसा, अपराध, यातना, युद्ध, आतङ्कवाद र घरेलु हिंसा जस्ता खतराहरूबाट मुक्ति दिन्छ। यो आयाम मानव सुरक्षाको सबैभन्दा प्रत्यक्ष र महत्त्वपूर्ण पक्ष हो, किनकि हिंसा र डरको वातावरणमा कुनै पनि व्यक्तिले सम्मानपूर्वक जीवन जिउन सक्दैन। सशस्त्र द्वन्द्व र आतङ्कवादले लाखौ मानिसको ज्यान लिन्छ र ठूलो संख्यामा मानिसहरूलाई विस्थापित गर्दछ, जसले गर्दा उनीहरूको जीवनको सम्पूर्ण पक्षमाथि नकारात्मक असर पर्छ। त्यसैगरी, समाजमा व्याप्त संगठित अपराध, महिला तथा बालबालिका विरुद्धको हिंसा र राज्यद्वारा हुने दमन र यातनाले व्यक्तिको आत्मसम्मान र मर्याादामाथि सिधै आघात पुर्‍याउँछ। व्यक्तिगत सुरक्षाको अभावले मानिसहरूमा डर र त्रासको भावना उत्पन्न हुन्छ, जसले उनीहरूको स्वतन्त्रता र निर्णय गर्ने क्षमतालाई सीमित गर्छ। यसैले, बलियो कानुनी शासनको स्थापना, न्याय प्रणालीमा सुधार र प्रहरी प्रशासनको प्रभावकारिता बढाउनु व्यक्तिगत सुरक्षाका लागि अत्यावश्यक छ। राज्यले सबै नागरिकको जीवन रक्षा गर्ने र उनीहरूलाई कुनै पनि प्रकारको हिंसाबाट जोगाउने जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ, किनकि सुरक्षा नै मर्याादापूर्ण जीवनको पहिलो शर्त हो।

सामुदायिक सुरक्षाले जातीय, धार्मिक, सांस्कृतिक र लैङ्गिक पहिचानको संरक्षण र भेदभावबाट मुक्तिलाई सुनिश्चित गर्दछ। यो आयाम समुदायहरू बीचको सद्भाव, सहिष्णुता र सामाजिक समावेशीतामा जोड दिन्छ। जब कुनै समुदाय जातीय, धार्मिक वा अन्य कुनै आधारमा भेदभाव वा उत्पीडनको शिकार हुन्छ, तब त्यस समुदायका सदस्यहरूको आत्मसम्मान र मानवीय मर्याादामाथि गम्भीर चोट पुग्छ। द्वन्द्वग्रस्त समाजहरूमा वा बहुल सांस्कृतिक वातावरणमा सामुदायिक सुरक्षाको महत्त्व अझ बढी हुन्छ, किनकि अल्पसंख्यक र सीमान्तकृत समूहहरूको पहिचान र अधिकारको संरक्षण गर्नु चुनौती बन्न सक्छ। सामुदायिक सुरक्षाको अभावले सामाजिक विभाजन र द्वन्द्वलाई बढावा दिन्छ, जसले समग्र राष्ट्रिय सुरक्षामाथि नै खतरा उत्पन्न गर्न सक्छ। त्यसकारण, राज्यले सबै समुदायलाई समान अवसर र सम्मान प्रदान गर्ने समावेशी नीतिहरू अपनाउनुपर्छ र कुनै पनि प्रकारको घृणा वा भेदभाव विरुद्ध कडा कारबाही गर्नुपर्छ। सामुदायिक सुरक्षाले व्यक्तिलाई आफ्नो सांस्कृतिक जरा र पहिचानमा गर्व गर्ने वातावरण सिर्जना गर्दछ, जसले सामाजिक विश्वास र दिगो शान्तिलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्दछ।

राजनीतिक सुरक्षाले मानव अधिकारको सम्मान, राजनीतिक स्वतन्त्रता र राज्यको दमन वा उत्पीडनबाट व्यक्तिको सुरक्षा सुनिश्चित गर्दछ। यस आयामले नागरिकहरूलाई बिना डर आफ्ना विचारहरू व्यक्त गर्ने, राजनीतिक प्रक्रियामा सहभागी हुने र आफ्नो सरकारको आलोचना गर्ने स्वतन्त्रता प्रदान गर्दछ। कमजोर सुशासन, भ्रष्टाचार र राज्यको चरम शक्तिले नागरिकहरूको राजनीतिक अधिकारको हनन गर्दछ र उनीहरूलाई दमनको शिकार बनाउँछ। जब नागरिकहरू राजनीतिक रूपमा असुरक्षित महसुस गर्छन्, तब उनीहरूमा डर र निराशाको भावना बढ्छ, जसले गर्दा उनीहरू सार्वजनिक जीवनबाट टाढिन्छन्। राजनीतिक सुरक्षा मानवीय मर्याादाको संरक्षणका लागि अपरिहार्य छ, किनकि सम्मानपूर्वक जीवन जिउनका लागि राजनीतिक स्वतन्त्रता र न्यायको प्रत्याभूति हुनुपर्छ। राजनीतिक दमन र मानव अधिकारको हननले सिधै व्यक्तिको आत्मसम्मानमा आघात पुर्‍याउँछ। तसर्थ, लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको सुदृढीकरण, कानुनी शासनको पालना र सरकारमा जवाफदेहिता र पारदर्शिता कायम गर्नु राजनीतिक सुरक्षाका लागि आवश्यक छ। यसले नागरिकहरूको सहभागितालाई बढावा दिन्छ र एक न्यायपूर्ण, शान्तिपूर्ण तथा मर्याादापूर्ण समाजको निर्माणमा सहयोग गर्दछ।

मानव सुरक्षा र मानवीय मर्याादाको अवधारणा समकालीन विश्वमा अपरिहार्य छ। यी दुई अवधारणाले परम्परागत सुरक्षाको संकीर्ण दृष्टिकोणलाई फराकिलो बनाई सुरक्षाको केन्द्रमा व्यक्तिलाई स्थापित गर्छन्। यसको महत्त्व दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) हासिल गर्न, शान्ति स्थापना गर्न र न्यायपूर्ण समाजको निर्माण गर्नमा निहित छ। यी अवधारणाले राज्यहरूलाई केवल सैन्य खतराबाट मात्र नभई गरिबी, जलवायु परिवर्तन, महामारी र मानव अधिकारको हननजस्ता गैर-सैन्य खतराहरूबाट पनि आफ्ना नागरिकलाई जोगाउन प्रेरित गर्दछ।

तर, यी लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न थुप्रै जटिल चुनौतीहरू छन्। विश्वव्यापी गरिबी र आय तथा अवसरको चरम असमानताले लाखौ मानिसहरूको सुरक्षा र मर्याादालाई जोखिममा पारेको छ। सशस्त्र द्वन्द्व, आतङ्कवाद र संगठित अपराधले व्यक्तिगत सुरक्षामाथि प्रत्यक्ष खतरा उत्पन्न गर्दछ। जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय ह्रासले खाद्य र जल असुरक्षा बढाउदै विस्थापन र द्वन्द्वलाई बढावा दिएको छ। कमजोर राज्य संरचना, भ्रष्टाचार र सुशासनको अभावले नागरिकहरूको अधिकारको रक्षा गर्नमा राज्यलाई असफल बनाउँछ। जातीय, धार्मिक र लैङ्गिक आधारमा हुने भेदभाव र बहिष्करणले मानवीय मर्याादामा गहिरो चोट पुर्‍याउँछ। यी बहुआयामिक चुनौतीहरूको सामना गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, समावेशी नीति निर्माण र मानव अधिकारको सम्मानमा आधारित सुदृढ शासन प्रणालीको आवश्यकता छ।

नेपालको विकास यात्रा मानव सुरक्षा र मानवीय मर्याादाका चुनौतीहरू र अवसरहरूको सम्मिश्रण हो। दशवर्षे सशस्त्र द्वन्द्व (१९९६-२००६) को अवधिमा नेपाली जनताले व्यक्तिगत सुरक्षा, राजनीतिक सुरक्षा र खाद्य सुरक्षामा गम्भीर चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्‍यो। द्वन्द्वले ठूलो संख्यामा मानिसहरूलाई विस्थापित गर्‍यो, मानव अधिकारको गम्भीर उल्लंघन भयो र गरिबी तथा असमानता बढ्यो, जसले धेरैको मर्याादामाथि आँच पुर्‍यायो। द्वन्द्वपछिको शान्ति प्रक्रियाले हिंसाको अन्त्य (नकारात्मक शान्ति) त ल्यायो, तर सकारात्मक शान्तिको लागि मानव सुरक्षाका आयामहरूलाई पूर्ण रूपमा सम्बोधन गर्न अझै बाँकी छ। नेपालको संविधान (२०७२) ले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकार र सामाजिक न्यायको हकलाई मौलिक हकको रूपमा स्थापित गरेर मानवीय मर्याादाको संरक्षण गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ। यद्यपि, संक्रमणकालीन न्याय प्रक्रियाको ढिलाइ, दण्डहीनता, बेरोजगारी, लैंगिक हिंसा र जलवायु परिवर्तनका असरहरू अझै पनि मानव सुरक्षाका प्रमुख चुनौतीहरू हुन्। दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) को कार्यान्वयन मार्फत आर्थिक, खाद्य, स्वास्थ्य र वातावरणीय सुरक्षा सुदृढ गर्ने प्रयास भइरहेको छ। नेपालले यी चुनौतीहरूको सामना गर्नका लागि सुशासनमा सुधार, समावेशी आर्थिक विकास र मानव अधिकारको पूर्ण प्रत्याभूतिमा जोड दिनुपर्छ ताकि सबै नेपाली नागरिकले भय र अभावमुक्त भई मर्याादाका साथ जीवनयापन गर्न सकून्।

अन्त्यमा, मानव सुरक्षा र मानवीय मर्याादा एक-अर्काका परिपूरक हुन् र यिनीहरूलाई छुट्ट्याउन सकिदैन। मानव सुरक्षाले व्यक्तिलाई आर्थिक, खाद्य, स्वास्थ्य, वातावरणीय, व्यक्तिगत, सामुदायिक र राजनीतिक खतराहरू बाट सुरक्षा प्रदान गर्दछ, जबकि मानवीय मर्याादाले प्रत्येक मानिसको जन्मजात मूल्य र आत्मसम्मानमा जोड दिन्छ। यी दुवैको अन्तिम लक्ष्य भनेको व्यक्तिलाई भय र अभावबाट मुक्त गराई सम्मानपूर्वक जीवन जिउन सक्षम बनाउनु हो। समकालीन विश्वका गरिबी, द्वन्द्व र जलवायु परिवर्तन जस्ता चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न परम्परागत सुरक्षाको साटो मानव-केन्द्रित दृष्टिकोण अपनाउनु आवश्यक छ। मानवीय मर्याादाको सम्मान र मानव सुरक्षाको सुनिश्चितता नै वास्तवमा मानव विकासको अन्तिम लक्ष्य हो, जसले सबैका लागि न्यायपूर्ण र दिगो भविष्यको आधार तयार गर्दछ।

प्रकाशित मिति: २६ मंसिर २०८२, शुक्रबार