अमेरिकी प्रभुत्वको अवसान र इरानको रणनीतिक उदय

वर्तमान समयमा मध्यपूर्वको युद्धभूमिमा देखिएको परिदृश्यले दशकौदेखि कायम अमेरिकी एकक्षत्र सैन्य र कूटनीतिक बर्चस्वलाई गम्भीर चुनौती दिएको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाले आफ्ना ऐतिहासिक मित्र शक्तिहरू इजरायल र अरब मुलुकहरूलाई पूर्ण सुरक्षाको प्रत्याभूति दिन नसक्दा वासिङ्टनको ‘सुरक्षा छाता’ माथि ठूलो अविश्वास पैदा भएको छ। अरब राष्ट्रहरूले अब अमेरिकी सैन्य सामर्थ्यमा मात्र भर परेर आफ्नो अस्तित्व सुरक्षित नहुने महसुस गर्न थालेका छन्। इजरायल माथि इरानी क्षेप्यास्त्र प्रहार हुँदा अमेरिकाले त्यसलाई रोक्न देखाएको असमर्थताले उसको साख नराम्ररी गिरेको छ। यसले गर्दा खाडी क्षेत्रका मुलुकहरू बिस्तारै अमेरिकाको विकल्प खोज्न बाध्य भएका छन्, जसले दशकौदेखिको क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनलाई इरानको पक्षमा ढल्काएको छ। यो अवस्थाले वासिङ्टनको कूटनीतिक विफलतालाई स्पष्ट रूपमा उजागर गरिदिएको छ।

उत्तर एटलान्टिक सन्धि सङ्गठन अर्थात् नेटोका सदस्य राष्ट्रहरूले यस युद्धमा अमेरिकालाई साथ नदिनुले अमेरिकी एक्लोपनलाई थप पुष्टि गरेको छ। युरोपेली मित्र शक्तिहरू इरानसँगको सिधा टकरावबाट पन्छिनुले अमेरिकाको अन्तर्राष्ट्रिय नेतृत्वदायी भूमिका माथि नै प्रश्न उठाएको छ। यता इरानले हर्मुज जलसन्धिको रणनीतिक नियन्त्रण कायम राख्दै विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा आफ्नो पकड बलियो बनाएको छ। अमेरिकाले यस जलसन्धिलाई खुला राख्न नसक्नु उसको नौसैनिक असक्षमताको परिचायक बनेको छ। मित्र राष्ट्रहरूको अनुपस्थिति र सैन्य चुनौतीका बीच अमेरिका एक्लै युद्धको भुमरीमा फसेको देखिन्छ। यसले गर्दा अमेरिकाको विश्वव्यापी सैन्य सञ्जाल र प्रभावको आधार नै हल्लिएको छ। पश्चिमा शक्तिहरूको यो मौनता इरानका लागि एक ठूलो रणनीतिक जित सावित भएको छ।

अमेरिकाको सबैभन्दा ठूलो गल्ती इरानको वास्तविक सैन्य क्षमता र क्षेप्यास्त्र प्रविधिलाई कम आँक्नु थियो। इरानले विकास गरेका अत्याधुनिक क्षेप्यास्त्र र ड्रोन प्रविधिले अमेरिकी प्रतिरक्षा प्रणालीलाई असफल तुल्याइदिएका छन्। वासिङ्टनले इरानलाई केवल एक क्षेत्रीय शक्तिका रूपमा हेर्ने गल्ती गर्दा आज उसका सैन्य अखडाहरू इरानी निशानामा परेका छन्। इरानको उन्नत प्रविधिको अगाडि अमेरिकी युद्धपोत र प्रतिरक्षा संयन्त्रहरू निरीह देखिनुले विश्वमा नयाँ सैन्य शक्ति उदय भएको सन्देश दिएको छ। यो सैन्य रणनीतिक कमजोरीले गर्दा अमेरिकाले युद्धको मैदानमा ठूलो क्षति बेहोर्नु परेको छ। इरानको स्वदेशी प्रविधिमा आधारित सैन्य विकासले अमेरिकी दम्भलाई कडा जवाफ दिएको छ। यसरी सैन्य सन्तुलनमा आएको यो बदलावले अमेरिकालाई रक्षात्मक अवस्थामा पुर्‍याइदिएको छ।

अमेरिकी सैन्य सामर्थ्य मध्यपूर्वमा अल्झिरहेको बेला विश्वका अन्य क्षेत्रमा पनि चुनौतीहरू थपिएका छन्। उत्तर कोरियाले दक्षिण कोरिया र जापानमा अमेरिकालाई अल्झाउन कुनै पनि बेला सैन्य परिचालन गर्ने तयारीका साथ बसेको छ भने चीनले पनि ताइवान माथि नियन्त्रण जमाउन उचित मौका पर्खिरहेको देखिन्छ। अर्कोतर्फ, चार वर्षदेखि जारी रुस-युक्रेन युद्धमा अहिले रुसको स्थिति निकै बलियो र सहज बन्दै गएको छ। यो चौतर्फी दबाबका कारण इजरायलको शक्ति र सामर्थ्य अब मध्यपूर्वमा धरापमा परेको छ। अमेरिकी सहयोगको अभाव र क्षेत्रीय शत्रुहरूको घेराबन्दीका बीच अबको दिनमा इजरायलको अस्तित्व नै संकटमा पर्न सक्ने र बिस्तारै समाप्तिको दिशामा जान सक्ने संकेतहरू देखिएका छन्। यसले पश्चिमी शक्ति केन्द्रहरूको आधारभूत संरचनालाई नै ध्वस्त पारिदिएको छ।

डोनाल्ड ट्रम्पको कार्यकालमा लिइएका एकलौटी र अदूरदर्शी निर्णयहरूले अमेरिकी छविलाई दोस्रो विश्वयुद्ध पछिकै कमजोर अवस्थामा पुर्‍याएको छ। शीतयुद्ध पछि संसारको एक मात्र महाशक्तिका रूपमा रहेको अमेरिकाको छबिमा अहिले नराम्ररी हिलो छ्यापिएको छ। ट्रम्पको ‘अमेरिका फस्ट’ नीतिले गर्दा उसले आफ्ना पुराना मित्रहरू गुमायो र शत्रुहरूलाई झन् बलियो हुने मौका दियो। कूटनीतिक मर्यादा भन्दा बाहिर गएर चालिएका कदमहरूले गर्दा अमेरिकाले विश्व मञ्चमा आफ्नो नैतिक अधिकार गुमाउँदै गएको छ। यो युद्धमा भएको पराजयले अमेरिकी महाशक्तिको अन्त्यको संकेत गरेको छ। ट्रम्पको जिद्दी र गलत रणनीतिका कारण अमेरिकाले आज आफ्नै साख जोगाउन हम्मे-हम्मे परेको स्थिति छ। यसले अमेरिकी वर्चस्वको इतिहासमा एउटा कालो अध्याय थपेको छ।

युद्धको प्रत्यक्ष असर अमेरिकी अर्थतन्त्रमा नराम्ररी परेको छ। लामो समयदेखि जारी सैन्य परिचालन र हतियारको खपतले अमेरिकी ढुकुटी रित्तिदै गएको छ भने महँगीले आकाश छोएको छ। अर्कोतर्फ, युद्धबाट उम्किन नसकेको अमेरिकाका लागि परमाणु हतियारको प्रयोग अन्तिम विकल्प जस्तो देखिए पनि त्यो आत्मघाती हुने निश्चित छ। परमाणु हतियारको प्रयोगले अमेरिकाको हित भन्दा पनि विश्वव्यापी विनाश र उसको आफ्नै अस्तित्वमा संकट ल्याउने देखिन्छ। यस्तो विषम परिस्थितिमा अमेरिका आर्थिक र सैन्य दुवै रूपमा पराजित मानसिकतामा पुगेको छ। आर्थिक मन्दी र सामाजिक असन्तुष्टिले अमेरिकालाई भित्र भित्रै खोक्रो बनाउँदै लगेको छ। यो आर्थिक भारले गर्दा अमेरिकाले अब विश्वका अन्य क्षेत्रमा आफ्नो उपस्थिति कायम राख्न सक्ने अवस्था देखिदैन।

विश्व राजनीतिमा आएको यो परिवर्तनले अमेरिकी डलरको वर्चस्वलाई पनि समाप्तिको दिशामा लगेको छ। डलरको संकटसँगै अमेरिका गम्भीर आर्थिक मन्दीमा फस्ने निश्चित देखिन्छ भने नयाँ विश्व व्यवस्थामा रुस, चीन, इरान र उत्तर कोरियाको गठबन्धनको दबदबा कायम हुनेछ। यो बदलिदो परिस्थितिमा पश्चिमा ‘लोकतन्त्र’ को परिभाषालाई पनि पुनर्व्याख्या गरिनेछ र नयाँ राजनीतिक विचारधाराको उदय हुनेछ। संयुक्त राष्ट्र संघ जस्ता पुराना संस्थाहरूको उपयोगिता समाप्त भई अब कि त तिनको पूर्ण पुनर्संरचना हुनेछ कि त खारेजी हुनेछ। यसको बदलामा ब्रिक्स (BRICS) जस्ता क्षेत्रीय र आर्थिक संगठनहरू अत्यन्तै शक्तिशाली र निर्णायक बन्नेछन्, जसले आगामी विश्वको आर्थिक र कूटनीतिक भविष्य तय गर्नेछन्।

इरानले केवल सैन्य रूपमा मात्र होइन, कूटनीतिक र आर्थिक रूपमा पनि आफूलाई निकै बलियो बनाएको छ। हर्मुज जलसन्धिबाट तेल लैजान चिनियाँ मुद्रा युआनमा भुक्तानी गर्नुपर्ने उसको निर्णयले अमेरिकी डलरको एकाधिकारलाई कडा प्रहार गरेको छ। इरानको यो रणनीतिले विश्व बजारमा डलरको साख गिराउन र वैकल्पिक अर्थतन्त्रको विकास गर्न मद्दत गरेको छ। जसले इरानी तेल चाहन्छ, उसले अमेरिकी प्रभुत्वलाई चुनौती दिनुपर्ने बाध्यता इरानले सिर्जना गरिदिएको छ। यो आर्थिक युद्धमा इरानले अमेरिकालाई निकै पछाडि पारिदिएको छ। यसरी मुद्राको राजनीतिमा इरानले चालेको कदमले अमेरिकी आर्थिक साम्राज्यको जग नै हल्लाइदिएको छ। यो रणनीतिक आर्थिक जितले इरानलाई भविष्यको एक बलियो शक्तिका रूपमा स्थापित गरेको छ।

इरानको अर्को कूटनीतिक चाल भनेको जसले आफ्नो देशमा अमेरिकी दूतावास बन्द गर्छ, उसलाई मात्र तेल दिने घोषणा हो। यो निर्णयले विश्वका धेरै राष्ट्रहरूलाई अमेरिकाको साथ छाड्न वा तटस्थ बस्न बाध्य पारेको छ। यसले गर्दा अमेरिका राजनीतिक रूपमा विश्व मञ्चमा एक्लिदै गएको छ। इरानले आफ्ना छिमेकी र मित्र राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्धलाई आर्थिक र ऊर्जा सुरक्षासँग जोडेर अमेरिकाको कूटनीतिक घेराबन्दीलाई तोडिदिएको छ। अमेरिकाले लगाएका आर्थिक प्रतिबन्धहरू इरानका लागि अब फगत कागजको खोस्टा जस्तै भएका छन्। इरानले सिर्जना गरेको यो नयाँ कूटनीतिक ध्रुवीकरणले अमेरिकाको परराष्ट्र नीतिलाई पूर्ण रूपमा असफल बनाइदिएको छ। यो कूटनीतिक चातुर्यले इरानलाई एक परिपक्व राजनीतिक शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

इजरायल र अमेरिकाको क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा संयन्त्रका सामग्रीहरू सकिदै जानुले उनीहरूको रक्षात्मक क्षमतामा ठूलो प्वाल परेको छ। अर्कोतर्फ इरानसँग आफ्नै देशमा क्षेप्यास्त्र र ड्रोन निर्माण गर्ने उच्च र असीमित क्षमता छ। इरानले जति पनि सैन्य सामग्री उत्पादन गर्न सक्छ भने अमेरिकाले टाढाबाट सामग्री ढुवानी गर्नुपर्ने र महँगो लागत बेहोर्नुपर्ने बाध्यता छ। यो उत्पादन क्षमताको भिन्नताले गर्दा अमेरिकाले इरानलाई युद्धमा हराउन असम्भव जस्तै भएको छ। इरानको निरन्तर प्रहार र अत्याधुनिक प्रविधिले इजरायलको सुरक्षा संयन्त्रलाई छिया-छिया पारिदिएको छ। यसरी सैन्य सामग्रीको उपलब्धता र निर्माणमा इरानले हासिल गरेको आत्मनिर्भरता नै विजयको मुख्य आधार बनेको छ। अमेरिकाको परम्परागत सैन्य श्रेष्ठता अब इतिहासको विषय बनेको छ।

वर्तमान युद्धको परिणामले अमेरिका आर्थिक र कूटनीतिक दुवै रूपमा पराजित भइसकेको छ। इरानले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थ र क्षेत्रीय सुरक्षालाई निकै बुद्धिमानीपूर्वक व्यवस्थापन गर्दै अमेरिकालाई रक्षात्मक स्थितिमा पुर्‍याएको छ। इरानको विजय केवल एउटा देशको जित मात्र नभई पश्चिमा साम्राज्यवादको पतनको सुरुवात पनि हो। यो युद्धले देखाएको यथार्थ के हो भने अब विश्व बहुध्रुवीय बनेको छ र अमेरिकी आदेशमा संसार चल्ने दिन सकिएका छन्। इरानको यो ऐतिहासिक सफलताले विश्वको शक्ति समीकरणलाई सधैका लागि बदलिदिएको छ। अमेरिकाको पराजय अब एउटा निश्चित र अपरिवर्तनीय तथ्य बनेको छ।

समग्रमा हेर्दा, मध्यपूर्वी संकटले अमेरिकाको महाशक्ति हुने दम्भलाई पूर्ण रूपमा समाप्त गरिदिएको छ। इरानको सैन्य सुझबुझ, आर्थिक रणनीति र कूटनीतिक प्रहारले अमेरिकालाई आफ्नो इतिहासकै सबैभन्दा अपमानजनक स्थितिमा पुर्‍याएको छ। इजरायलको निरीहता र अरब राष्ट्रहरूको मोहभङ्गले अमेरिकी सुरक्षा मोडलको असफलतालाई प्रमाणित गरेको छ। अबको विश्व राजनीतिमा इरान एक निर्णायक शक्तिका रूपमा उदाएको छ भने अमेरिका आफ्नो गिर्दो साख बचाउन संघर्षरत छ। यो युद्धको अन्त्यले एउटा नयाँ युगको सुरुवात गरेको छ जहाँ क्षेत्रीय शक्तिहरूले आफ्नो भविष्य आफै तय गर्नेछन्। यसरी अमेरिकाको रणनीतिक पराजय र इरानको विजयले विश्व इतिहासको पानामा नयाँ अध्याय कोरेको छ।

प्रकाशित मिति: ४ चैत्र २०८२, बुधबार