विश्व राजनीतिमा शान्तिको आशा जगाएको इरान र अमेरिकाबीचको युद्धविराम (Ceasefire) सम्झौता एक दिन पनि टिक्न सकेन। इजरायलले लेबनानको राजधानी बेरुतमा भयानक आक्रमण गरेपछि पश्चिमी एसियाको भू-भागीय सुरक्षा पुनः खतरामा परेको छ। यो युद्धविराम सम्झौता, जसलाई पाकिस्तानले मध्यस्थता गरेको थियो, त्यसमा लेबनानमा आक्रमण नगर्ने सर्त पनि समावेश थियो। तर, सम्झौता भएको केही घण्टाभित्रै इजरायलले १० मिनेटमा १०० भन्दा बढी हवाई आक्रमण गरेर लेबनानलाई थर्काइदियो। यसले गर्दा युद्धविरामको संकट मात्र होइन, विश्वभरि तेलको आपूर्ति हुने सामरिक महत्वको जलमार्ग “स्ट्रेट अफ हर्मुज” (Strait of Hormuz) पनि बन्द हुने अवस्था सिर्जना भएको छ।
यस घटनाले अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा ठूलो दरार पैदा गरेको छ। खासगरी, यो तनावले अमेरिकाको क्षेत्रीय प्रभाव र इजरायलसँगको ऐतिहासिक सम्बन्धमा समेत गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ। डोनाल्ड ट्रम्पको प्रशासनले औपचारिक रूपमा युद्धविरामको समर्थन गरे तापनि इजरायलको आक्रामक र स्वतन्त्र सैन्य कारबाहीलाई रोक्न पूर्णतः असफल देखिन्छ। यो विडम्बनापूर्ण स्थितिले कतिपय पाइला अगाडि बढेको भनिएको शान्ति प्रक्रियालाई पुनः धेरै पाइला पछाडि धकेलेको छ। इरानले यसलाई अमेरिकाको कूटनीतिक लाचारीको रूपमा व्याख्या गर्दै कडा आलोचना गरेको छ भने इजरायलले आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि हिजबुल्लाहलाई निशाना बनाउनुलाई अपरिहार्य र वैध दाबी गरेको छ।
इजरायलको भीषण आक्रमण र लेबनानको विभत्स अवस्था
इजरायलले बेरुतमा हालै गरेको हवाई आक्रमणलाई इतिहासकै सबैभन्दा विनाशकारी मध्ये एक मानिएको छ। इजरायली डिफेन्स फोर्स (IDF) ले आफ्नो प्रतिरक्षामा हिजबुल्लाहका सैन्य संरचनाहरूलाई मात्र निशाना बनाएको दाबी गरे पनि जमीनको वास्तविकता निकै दर्दनाक छ। आधुनिक हतियार र मिसाइलको प्रयोगले धेरै घना बस्ती भएका आवासीय भवनहरूलाई क्षणभरमै ध्वस्त बनाएको छ। आधिकारिक तथ्याङ्क अनुसार करिब २५४ भन्दा बढी निर्दोष सर्वसाधारणले ज्यान गुमाएका छन्, जसमा महिला र बालबालिकाको संख्या ठूलो छ। लेबनान सरकारले यस क्षतिलाई सम्बोधन गर्दै “राष्ट्रिय शोक” घोषणा गरेको छ भने भग्नावशेषमा अझै सयौ मानिस पुरिएको आशंकाले मृतकको संख्या बढ्न सक्ने देखिएको छ।
सैन्य दृष्टिकोणबाट हेर्दा, यो आक्रमणले केवल लेबनानलाई मात्र होइन, भर्खरै घोषणा गरिएको पूरै युद्धविराम सम्झौता (Ceasefire Deal) लाई नै धरासायी बनाइदिएको छ। इरानले यस घटनालाई अमेरिकाले आफ्नो रणनीतिक साझेदार इजरायललाई नियन्त्रण गर्न नसकेको कूटनीतिक कमजोरीको रूपमा चित्रण गरेको छ। लेबनानका सडक र अस्पतालहरू घाइते नागरिकले भरिएका छन्, जसले गर्दा त्यहाँ मानवीय संकट झनै गहिरिएको छ। १० मिनेटको छोटो अन्तरालमा भएका १०० भन्दा बढी एयर स्ट्राइकले लेबनानको राष्ट्रिय सुरक्षा र सार्वभौमिकतालाई मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनका आधारभूत मान्यताहरूलाई समेत कडा चुनौती दिएको छ।
इजरायलको वर्तमान अडान र रणनीतिक नीति निकै कठोर देखिएको छ – उनीहरूले हिजबुल्लाहका गतिविधिलाई पूर्ण रूपमा निस्तेज नपारेसम्म आक्रमण नरोक्ने स्पष्ट पारेका छन्। विश्व समुदायको दबाब र कूटनीतिक पहललाई बेवास्ता गर्दै इजरायली प्रधानमन्त्रीले “हाम्रो औला अझै ट्रिगरमै छ” भनी दिएको अभिव्यक्तिले भविष्यमा झन् ठूलो रक्तपात हुन सक्ने संकेत गर्दछ। यस आक्रामक शैलीले गर्दा लेबनानका सर्वसाधारण नागरिकहरू “ह्युमन सिल्ड” (Human Shield) को रूपमा प्रयोग भइरहेको इजरायलको आरोप र सुरक्षा दाबीलाई मानव अधिकारवादी संस्थाहरूले गम्भीरतापूर्वक नियालिरहेका छन्। यसले लेबनानको नागरिक सुरक्षा र क्षेत्रीय स्थिरता दुवैलाई गम्भीर जोखिममा पारेको छ।
अमेरिकी कूटनीतिक लाचारी र इरानको कडा प्रतिक्रिया
यो चर्चित युद्धविराम सम्झौतामा अमेरिकाले इरानका धेरै जटिल सर्तहरू स्वीकार गरेको थियो। यसमा इरानको युरेनियम संवर्धनको अधिकारलाई मान्यता दिने, वर्षौदेखि लाग्दै आएका आर्थिक प्रतिबन्धहरू खुकुलो पार्ने र स्ट्रेट अफ हर्मुजमा इरानको सुरक्षा नियन्त्रणलाई स्वीकार गर्ने जस्ता महत्त्वपूर्ण बुँदाहरू थिए। तर, इजरायलले अचानक लेबनानमा आक्रमण गरेपछि डोनाल्ड ट्रम्प र उनको टोलीले आफ्नो कूटनीतिक अडानबाट “यू-टर्न” लिनुपर्ने लज्जास्पद अवस्था आयो। ट्रम्पले लेबनानलाई यो सम्झौताको दायरा भित्र नभएको जिकिर गरे तापनि वास्तविकतामा पाकिस्तानको मध्यस्थतामा भएको छलफलमा लेबनानको सुरक्षा र स्थायित्वलाई पनि एक प्रमुख सर्त मानिएको थियो।
यसको प्रतिक्रिया स्वरूप इरानले विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील सामुद्रिक मार्ग “स्ट्रेट अफ हर्मुज” पूर्णतः बन्द गरिदिने गम्भीर धम्की दिएको छ। यदि यो जलमार्ग बन्द भएमा विश्वको तेल आपूर्ति शृङ्खलामा ठूलो अवरोध आउने र विश्व अर्थतन्त्रमा महँगीको नयाँ लहर छाउने निश्चित छ। अमेरिकी विदेश मन्त्रालय र उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले यो युद्धविरामका सर्तहरूका बारेमा फरक-फरक व्याख्या गरेर भ्रम सिर्जना गर्न खोजे पनि वास्तविकतामा अमेरिका इजरायलको स्वतन्त्र निर्णयका अगाडि निरीह देखिएको छ। यसले अमेरिकाको विश्वव्यापी नेतृत्व र विदेश नीतिमा एउटा ठूलो धक्का पुऱ्याएको छ, जहाँ उसका आफ्नै रणनीतिक सहयोगीले उसको आदेश वा अनुरोधलाई बेवास्ता गरेका छन्।
इरानले लेबनानको माटोमा भएको यस रगतको बदला लिने चेतावनी दिएर परिस्थितिलाई थप उत्तेजित बनाएको छ। इरानको नेतृत्वले स्पष्ट भनेको छ कि अमेरिकाले इजरायलको “आतंक” लाई नियन्त्रण गर्न नसकेकोले अब यसको परिणाम भयावह हुनेछ। अमेरिका भित्रै पनि यो मुद्दालाई लिएर राजनीतिक तनातानी र ठूलो सार्वजनिक विवाद सिर्जना भएको छ। राष्ट्रपति ट्रम्पले कतिपय प्रतिष्ठित मिडिया रिपोर्टहरूलाई “फेक न्युज” को संज्ञा दिएर पन्छिन खोजे पनि सम्झौताका गोप्य बुँदाहरू सार्वजनिक भएपछि ह्वाइट हाउसको रक्षात्मक स्थिति झनै कमजोर बनेको छ। यसले मध्य पूर्वमा अमेरिकी विश्वसनीयता र शक्ति सन्तुलनमा गहिरो संकट निम्त्याएको छ।
पाकिस्तानको मध्यस्थता र क्षेत्रीय भू-राजनीतिको नयाँ मोड
पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफले यस युद्धविरामलाई आफ्नो कार्यकालको सबैभन्दा ठूलो र ऐतिहासिक कूटनीतिक सफलताको रूपमा विश्वसामु प्रस्तुत गरेका थिए। तर, यो कूटनीतिक गर्वको आयु १० घण्टा पनि टिक्न सकेन, जुन पाकिस्तानको लागि एउटा ठूलो वैदेशिक असफलता साबित भयो। पाकिस्तानले इरान र अमेरिका जस्ता दुई शत्रु राष्ट्रबीच पुलको काम गरेर विश्व शान्तिको मसिहा बन्ने प्रयास गरे पनि इजरायललाई यो वार्ता प्रक्रियामा प्रत्यक्ष सामेल नगराउनु नै सबैभन्दा ठूलो रणनीतिक त्रुटि देखियो। यसले प्रमाणित गरेको छ कि मध्य पूर्वको कुनै पनि शान्ति प्रयास इजरायलको मन्जुरी बिना सम्भव छैन।
यो घटनापछि पाकिस्तानको वैदेशिक मामिलामा गम्भीर दुबिधा सिर्जना भएको छ। सरिफ सरकारले विश्व मञ्चमा आफ्नो बढ्दो कद र प्रभाव देखाउन खोजे पनि इजरायलको अचानकको सैन्य सक्रियताले उनको सारा प्रयासलाई बालुवाको महलझै ढालिदियो। इरान र अमेरिकाका उच्चस्तरीय प्रतिनिधिहरू इस्लामावादमा भेट्ने तयारी भइरहँदा युद्धको यो नयाँ र हिंसात्मक वातावरणले गर्दा वार्ताको टेबलमा बस्ने आधार नै समाप्त भएको छ। इजरायलले पाकिस्तानको मध्यस्थतालाई ठाडै अस्वीकार गर्नु र लेबनानमा बमबारी गर्नुले क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा दक्षिण एसियाली देशहरूको प्रभाव कति कमजोर छ भन्ने कुरालाई पनि उजागर गरेको छ।
क्षेत्रीय राजनीतिमा अब इरान, इजरायल र अमेरिकाको यो त्रिकोणीय संघर्षले एउटा नयाँ र अनिश्चित मोड लिएको छ। फ्रान्सका राष्ट्रपति र युके जस्ता युरोपेली शक्तिहरूले समेत लेबनानमा भएको यस बर्बर आक्रमणको कडा शब्दमा निन्दा गरेका छन्, जसले गर्दा इजरायल अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा केही हदसम्म एक्लो पर्ने देखिएको छ। यसले विश्व समुदायलाई दुई स्पष्ट धारमा विभाजित गर्ने खतरा बढाएको छ – एकातिर इजरायलको अस्तित्व र सुरक्षा छ भने अर्कोतिर क्षेत्रीय सार्वभौमिकता र मानवीय स्थिरता। पाकिस्तानको मध्यस्थकर्ताको भूमिका अहिलेको लागि इतिहासको एउटा असफल पाना जस्तै ओझेलमा परेको छ।
समग्रमा भन्नुपर्दा, इजरायल र लेबनानबीचको यो ताजा र हिंसात्मक संघर्षले विश्व शान्तिको नाजुक डोरीलाई फेरि चुँडालेको छ। इरान र अमेरिकाबीच भएको भनिएको युद्धविरामको ऐतिहासिक प्रयास इजरायलको एकतर्फी र आक्रामक सैन्य रणनीतिका कारण पूर्णतः भंग भएको छ। यसले एउटा कठोर सत्यलाई प्रस्ट पारेको छ कि मध्य पूर्वमा स्थायी शान्ति तबसम्म सम्भव छैन, जबसम्म त्यहाँका सबै प्रमुख सरोकारवाला पक्षहरूलाई (विशेष गरी इजरायललाई) वार्ताको केन्द्रमा राखिदैन। स्ट्रेट अफ हर्मुजको सम्भावित नाकाबन्दीले विश्व अर्थतन्त्रलाई अपूरणीय क्षति पुऱ्याउन सक्ने र ऊर्जा संकट निम्त्याउन सक्ने डरलाग्दो चित्र देखिएको छ। अमेरिकाको कूटनीतिक असक्षमता र इरानको बदलाभावले यस क्षेत्रलाई पुनः एउटा विनाशकारी र लामो युद्धको चपेटामा धकेल्ने निश्चित छ। तसर्थ, भविष्यमा हुने कुनै पनि शान्ति पहलमा इजरायलको प्रत्यक्ष सहभागिता र प्रतिबद्धतालाई अनिवार्य सर्त बनाउनु नै आजको विश्व कूटनीतिको मुख्य चुनौती हो।
प्रकाशित मिति: २६ चैत्र २०८२, बिहिबार
प्रतिक्रिया