काठमाडौं। खगोलविद्हरूले ब्रह्माण्डको इतिहासमा ठूलो सफलता हात पारेका छन् । हब्बल–इबर्ली टेलिस्कोपको डार्क इनर्जी एक्सपेरिमेन्टको तथ्यांक विश्लेषण गर्दै वैज्ञानिकहरूले ३३ हजारभन्दा बढी हाइड्रोजन ग्यास का विशाल प्रभावमण्डल (हालो) हरू पहिचान गरेका छन् ।
यी संरचनाहरू आजभन्दा १० देखि १२ अर्ब वर्ष पहिलेको प्रारम्भिक ब्रह्माण्डका हुन् ।
यी प्रभावमण्डलहरू युवा ग्यालेक्सीहरूलाई घेरेर रहेका विशाल हाइड्रोजन ग्यासका बादलहरू हुन् जसलाई ‘लाइमन-अल्फा नेबुला’ पनि भनिन्छ ।
यो खोजले ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्था र ग्यालेक्सीहरूको विकासक्रम बुझ्न नयाँ ढोका खोलेको छ ।
‘कस्मिक नुन’ भनिने त्यो समयमा ग्यालेक्सीहरूमा तारा निर्माणको प्रक्रिया उच्च विन्दुमा थियो ।
ताराहरू बन्नका लागि आवश्यक पर्ने मुख्य तत्व हाइड्रोजन ग्यासको ठूलो आपूर्ति यिनै प्रभावमण्डलहरूबाट हुन्थ्यो ।
यो अध्ययनले पहिले ज्ञात रहेका यस्ता संरचनाहरूको संख्या झन्डै १० गुणाले बढाएको छ ।
यसअघि करिब ३ हजार मात्र यस्ता ग्यासका बादलहरू फेला परेका थिए भने अहिले यो संख्या ३३ हजारभन्दा माथि पुगेको छ ।
यसले प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा हाइड्रोजनका यस्ता विशाल संरचनाहरू दुर्लभ नभई निकै सामान्य रहेको पुष्टि गरेको छ ।
हाइड्रोजन ग्यास आफैंमा प्रकाश उत्सर्जन नगर्ने भएकाले यसलाई देख्न निकै कठिन हुन्छ ।
तर जब यो ग्यास परावैजनी प्रकाश उत्सर्जन गर्ने सक्रिय ग्यालेक्सीहरूको नजिक पुग्छ, तब विकिरणका कारण चम्किन थाल्छ ।
हेटडेक्स परियोजनाले म्याकडोनाल्ड अब्जर्भेटरीमा रहेको हब्बल–इबर्ली टेलिस्कोपको प्रयोग गरी १० लाखभन्दा बढी ग्यालेक्सीहरूको नक्सांकन गरिरहेको छ ।
यस परियोजनाले आकाशको यति ठूलो क्षेत्र समेटेको छ कि जुन झन्डै २ हजार पूर्ण चन्द्रमाको आकार बराबर छ ।
अध्ययनका मुख्य लेखक एरिन मेन्टुच कुपरका अनुसार, विगत २० वर्षदेखि केही सीमित वस्तुहरूको मात्र अध्ययन गरिरहेका वैज्ञानिकहरूका लागि यो विशाल तथ्यांकले ठूलो अवसर प्रदान गरेको छ ।
यी प्रभावमण्डलहरू आकारमा दशौं हजारदेखि लाखौं प्रकाश वर्षसम्म फैलिएका छन् ।
कतिपय अण्डाकार बादल जस्ता देखिन्छन् भने कतिपय निकै ठूला र अनियमित आकारका छन् जसभित्र धेरै ग्यालेक्सीहरू अटाएका छन् ।
वैज्ञानिकहरूले यिनलाई अन्तरिक्षमा फैलिएका ‘विशाल अमिबा’ जस्तै भनेका छन् ।
यो खोजले ग्यालेक्सी निर्माणका पुराना मोडेलहरूमा रहेका कमी–कमजोरी सुधार्न मद्दत पुर्याउने र प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा पदार्थको वितरण तथा ग्यालेक्सीहरूको गतिशीलता बुझ्न अभूतपूर्व आधार तयार पारेको छ ।
प्रकाशित मिति: ३० चैत्र २०८२, सोमबार
प्रतिक्रिया