बफरको पर्खाल कि समृद्धिको प्रवेशद्वार?

भूराजनीतिमा ‘बफर जोन’ भन्नाले दुई ठूला र सम्भावित शत्रुतापूर्ण शक्तिहरूका बीचमा रहेको यस्तो भौगोलिक क्षेत्रलाई बुझिन्छ, जसले ती दुई शक्तिबीचको प्रत्यक्ष सैन्य मुठभेडलाई रोक्ने काम गर्छ। नेपालको सन्दर्भमा, उत्तरमा चीन र दक्षिणमा भारत जस्ता परमाणु शक्ति सम्पन्न र विश्वकै ठूला अर्थतन्त्र भएका देशहरू बीच नेपाल एक रणनीतिक बफरको रूपमा रहँदै आएको छ। वैचारिक र राजनीतिक छलफलमा यो शब्द ‘नेगेटिभ’ वा ‘प्यासिभ’ मानिन्छ, किनकि यसले नेपालको आफ्नै स्वतन्त्र अस्तित्व र आन्तरिक प्राथमिकता भन्दा पनि दुई छिमेकीको सुरक्षा स्वार्थ र सामरिक सन्तुलनलाई बढी जोड दिन्छ। जब बाह्य शक्तिहरूले नेपाललाई बफर जोन भन्छन्, उनीहरूले हामीलाई एउटा सुरक्षात्मक ‘ढाल’ वा छिमेकीको स्वार्थ रक्षा गर्ने ‘चेकपोस्ट’ को रूपमा मात्र हेरिरहेका हुन्छन्। तर, हामीले आफैलाई बफर जोन मान्नु भनेको आफ्नो सार्वभौमसत्ता र स्वतन्त्र निर्णय क्षमतालाई छिमेकीको सुरक्षा चिन्ताको छायामा राखेर आत्मसमर्पण गर्नु हो।

नेपालले अब आफूलाई ‘बफर’ को निष्क्रिय भूमिकाबाट मुक्त गरी ‘ल्यान्डलिंक्ड’ अर्थात् दुई ठूला बजार जोड्ने गतिशील सेतुको रूपमा विकास गर्नुपर्छ। अरूको सुरक्षाका लागि मात्र उपयोग हुने बफर बस्नुभन्दा दुवै छिमेकीको तीव्र आर्थिक समृद्धिबाट लाभ लिने ‘ट्रान्स-हिमालयन’ आर्थिक करिडोर बन्नु नै हाम्रो दीर्घकालीन राष्ट्रिय हित र आत्मसम्मानमा छ। यो यात्रा केवल भौगोलिक बाध्यताबाट आधुनिक आर्थिक अवसरतर्फको रूपान्तरणकारी यात्रा हो, जसले हाम्रो विश्वव्यापी पहिचानलाई नयाँ उचाइ दिन्छ। यसका लागि नेपालले आफ्नो सामरिक स्वायत्तता कायम राख्दै दुवै छिमेकीसँग सन्तुलित, निष्पक्ष र अत्यन्तै परिपक्व कूटनीति अपनाउनु पर्ने अपरिहार्य आवश्यकता छ। बाह्य शक्तिहरूको खेलमैदान बन्नुको साटो नेपालले आफ्नो विशिष्ट स्थितिलाई प्रयोग गरेर क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरताको केन्द्र बन्नुपर्छ, जहाँ हाम्रो मूल्य अरूको सुरक्षामा होइन, हाम्रो आफ्नै आर्थिक सामर्थ्य र कूटनीतिक कौशलमा निर्भर होस्।

बफर जोनको अवधारणा र नेपालको रणनीतिक स्थिति

भूराजनीतिमा बफर जोन एउटा यस्तो रणनीतिक ठाउँ हो जसले दुई शक्तिशाली राष्ट्रहरूलाई एक-अर्काको सिमानाबाट अलग राखेर सम्भावित घर्षण न्यून गर्छ। यसको मुख्य उद्देश्य महाशक्तिहरूलाई ‘स्ट्राटेजिक डेप्थ’ प्रदान गर्नु र सानातिना सीमा विवादहरूलाई आकस्मिक महायुद्धमा परिणत हुन नदिनु हो। नेपालको इतिहास हेर्दा, बेलायती साम्राज्य र तत्कालीन चीन बीचको सम्बन्धमा नेपाललाई एउटा भौगोलिक र सैन्य सुरक्षा कवजको रूपमा मात्र प्रयोग गरियो। यो अवधारणाले नेपाललाई एउटा जीवन्त र सार्वभौम राष्ट्रभन्दा पनि एउटा ‘सुरक्षात्मक पर्खाल’ को रूपमा मात्र सीमित गरिदियो, जसले हाम्रो विकासलाई ओझेलमा पार्यो। आज पनि पश्चिमा शक्तिहरू र छिमेकीहरूले नेपाललाई यही चश्माबाट हेर्दा हाम्रो आन्तरिक मामिला र सार्वभौम निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको अनावश्यक चासो र हस्तक्षेप बढ्ने गरेको तीतो यथार्थ छ।

नेपाललाई बाहिरबाट ‘बफर’ भनिनुमा छिमेकीहरूको गहिरो सुरक्षा स्वार्थ र रणनीतिक लाभ लुकेको हुन्छ। भारतका लागि हिमालयको दक्षिणी फेदसम्मको सुरक्षा सुनिश्चितता र चीनका लागि आफ्नो संवेदनशील तिब्बत क्षेत्रको स्थिरता नेपालको स्थिति र आन्तरिक व्यवस्थामा प्रत्यक्ष भर पर्छ। जब बाहिरी विश्वले हामीलाई बफर भन्छ, उनीहरूले नेपालको चौतर्फी विकास वा समृद्धिलाई भन्दा पनि नेपालको भूमि प्रयोग गरेर अर्को पक्षलाई कसरी रोक्न वा घेर्न सकिन्छ भन्ने कुरालाई बढी प्राथमिकता दिन्छन्। यो दृष्टिकोणमा नेपाल एउटा स्वायत्त ‘कर्ता’ बन्नुको साटो केवल एउटा प्रयोग गरिने ‘बस्तु’ मात्र बन्न पुग्छ। त्यसैले, अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा हाम्रो पहिचान बफर जोनको रूपमा मात्र रहनु हाम्रा लागि रणनीतिक र कूटनीतिक रूपमा निकै जोखिमपूर्ण र घातक सावित हुन सक्छ।

हामीले आफैलाई बफर भन्नु र अरूले भन्नुमा आकाश-जमिनको सैद्धान्तिक र व्यावहारिक फरक छ। हामीले आफैलाई बफर स्वीकार्नु भनेको “हामी छिमेकीकै सुरक्षाका लागि मात्र अस्तित्वमा छौ” भन्ने एक प्रकारको आत्मसमर्पणवादी र हीनताबोधयुक्त सोच हो। यसले हाम्रो परराष्ट्र नीतिलाई संकुचित बनाउँछ र हामीलाई सधै छिमेकी रिझाउनु पर्ने त्रसित मानसिकतामा राखेर हाम्रो राष्ट्रिय गौरवलाई कमजोर बनाउँछ। तर, जब हामी आफूलाई एउटा स्वतन्त्र भू-परिवेष्ठित वा ‘भू-जडित’ राष्ट्र भन्छौ, तब हामी आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थलाई केन्द्रमा राखेर विश्वका सबै शक्तिहरूसँग सिधै संवाद गर्न सक्छौ। अबको आधुनिक युगमा नेपालले आफूलाई दुई ढुङ्गाबीचको निरीह तरुल मात्र होइन, दुई विशाल अर्थतन्त्र जोड्ने बलियो र गतिशील पुलको रूपमा विश्वसामु दह्रोसँग चिनाउनु अपरिहार्य छ।

बाह्य कारक र नेपालको भावी भूराजनीतिक यात्रा

नेपालको अबको भूराजनीतिक यात्रा निकै चुनौतीपूर्ण तर अभूतपूर्व अवसरले भरिएको नयाँ मोडमा छ। विश्वको शक्तिकेन्द्र पश्चिमबाट पूर्वतर्फ सर्दै गर्दा नेपाल दक्षिण एसियामा ‘ग्रेट गेम’ को एउटा नयाँ र निर्णायक केन्द्र बनेको छ। अमेरिकाको ‘इन्डो-प्यासिफिक रणनीति’, चीनको ‘बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ’ र भारतको आफ्नै क्षेत्रीय प्रभावको टकरावका बीच नेपालले ‘सन्तुलित तटस्थता’ अंगाल्नु पर्ने गम्भीर स्थिति देखिन्छ। बाह्य कारकहरूले नेपाललाई आफ्नो सैन्य वा रणनीतिक घेरामा पार्न अनेक प्रयत्न गर्नेछन्, तर नेपालले कुनै पनि सुरक्षा गठबन्धनको हिस्सा नबनी केवल आर्थिक विकासको साझेदार बन्ने दृढता देखाउनुपर्छ। हाम्रो कूटनीति अब घटना घटेपछि मात्र बोल्ने ‘प्रतिक्रियात्मक’ होइन, बरु विश्व घटनाक्रमलाई बुझेर अगाडि बढ्ने ‘सक्रिय’ र ‘पहलमुखी’ हुनुपर्छ।

चीन र भारत दुवैले नेपालको स्थिरतालाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षा र अखण्डतासँग जोडेर गम्भीरतापूर्वक हेर्छन्। यस्तो संवेदनशील अवस्थामा नेपालले ‘नेगेटिभ बफर’ (जहाँ छिमेकीको गतिविधि रोकिन्छ) बाट ‘पोजिटिभ लिङ्केज’ (जहाँ छिमेकीको अर्थतन्त्र जोडिन्छ) तर्फ निर्णायक रूपमा मोडिनु पर्छ। नेपालले जलविद्युत, पर्यटन र डिजिटल कनेक्टिभिटीका माध्यमबाट दुवै छिमेकीको उदयिमान अर्थतन्त्रसँग आफूलाई जोडेर लाभ लिने रणनीति बनाउनुपर्छ। यदि हामीले चीनको अत्याधुनिक प्रविधि र भारतको विशाल बजारलाई नेपालमा एकीकृत गर्न सक्यौ भने, नेपाल दक्षिण एसियाकै एक प्रमुख व्यापारिक र औद्योगिक ट्रान्जिट बन्नेछ। यसले नेपालको विश्वव्यापी महत्व सुरक्षाको कारणले मात्र नभई आर्थिक लाभको कारणले बढ्नेछ, जसले गर्दा कुनै पनि छिमेकीले नेपालमा अस्थिरता पैदा गर्ने जोखिम मोल्न चाहने छैनन्।

यसका साथै, नेपालले बहुपक्षीय अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा आफ्नो उपस्थिति र आवाजलाई अझ बलियो बनाउनुपर्छ। संयुक्त राष्ट्र संघ, सार्क र बिमस्टेक जस्ता संस्थाहरूमा नेपालले शान्तिपूर्ण सह-अस्तित्व र साना राष्ट्रहरूको सार्वभौम अधिकारका लागि नेतृत्वदायी भूमिका खेल्नुपर्छ। बाह्य दबाब र हस्तक्षेपलाई सामना गर्न नेपालले आफ्नो ‘सफ्ट पावर’ अर्थात् सांस्कृतिक विविधता, बुद्धको जन्मभूमि र सगरमाथाको मौलिक पहिचानलाई कूटनीतिक हतियार बनाउनुपर्छ। हामी अब अरूको सुरक्षा रणनीतिको ‘निष्क्रिय बफर’ वा ‘नो म्यान्स ल्यान्ड’ होइन, बरु एसियाली शताब्दीको एक ‘सचेत, सक्रिय र समृद्ध हिस्सेदार’ बन्ने स्पष्ट बाटोमा दृढतापूर्वक हिड्नुपर्छ।

आन्तरिक सुधार र राष्ट्रिय सामर्थ्यको सुदृढीकरण

कुनै पनि देशको परराष्ट्र नीति र यसको प्रभावकारिता त्यसको आन्तरिक राजनीतिक स्थिरता र आर्थिक शक्तिमा पूर्ण रूपमा आधारित हुन्छ। नेपालले बाह्य भूराजनीतिक दबाब र षड्यन्त्रहरू झेल्नका लागि सबैभन्दा पहिले आफ्नो आन्तरिक राजनीतिमा आधारभूत ‘राष्ट्रिय सहमति’ कायम गर्नैपर्छ। परराष्ट्र नीति र सुरक्षाका आधारभूत विषयमा सत्तापक्ष र प्रतिपक्षको एउटै स्वर हुनुपर्छ ताकि बाह्य शक्तिले हामी भित्र खेल्ने मौका नपाउन्। जबसम्म हाम्रा राजनीतिक दलहरूले आफ्नो व्यक्तिगत सत्ता स्वार्थका लागि वैदेशिक कार्ड खेल्छन्, तबसम्म नेपाल बाह्य शक्तिहरूको स्वार्थपूर्ति गर्ने खेलमैदान बनिरहनेछ। त्यसैले, राष्ट्रिय सुरक्षा र परराष्ट्र सम्बन्धमा एउटा बलियो र सर्वस्वीकार्य ‘राष्ट्रिय डक्ट्रिन’ को विकास गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।

दोस्रो महत्वपूर्ण पक्ष भनेको आर्थिक आत्मनिर्भरता र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रको विकास हो। जो देश आर्थिक रूपमा कमजोर र परनिर्भर हुन्छ, त्यसको कूटनीतिक आवाज अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सधै कमजोर र प्रभावहीन हुन्छ। नेपालले आफ्नो बढ्दो व्यापार घाटा कम गर्न र उत्पादनशील क्षेत्रमा स्वदेशी तथा विदेशी लगानी बढाउन व्यापक नीतिगत र कानुनी सुधार गर्नुपर्छ। जलविद्युतको द्रुत विकास र निर्यात, कृषिमा व्यवसायीकरण र सूचना प्रविधिको विस्तारले मात्र हामीलाई छिमेकीको आर्थिक दया र अनुदानबाट मुक्त गर्न सक्छ। आन्तरिक रूपमा बलियो र समृद्ध अर्थतन्त्रले मात्र हामीलाई ‘बफर जोन’ को गरिबी, हीनताबोध र पराधीनताको मानसिकताबाट सधैका लागि बाहिर निकाल्न सक्छ। जब हाम्रा नागरिकहरू स्वदेशमै स्वरोजगार, सुरक्षित र समृद्ध हुन्छन्, तब मात्र राज्यले निर्धक्क भएर राष्ट्रिय हित र स्वाभिमानको रक्षा गर्न सक्छ।

तेस्रो कुरा सुशासन, जवाफदेहिता र कानुनी राज्यको वास्तविक स्थापनाले मात्र नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय साख र सम्मान बढ्नेछ। भ्रष्टाचारको अन्त्य, कर्मचारीतन्त्रको व्यावसायिकता र सुरक्षा निकायहरूको आधुनिक सुदृढीकरणले राज्यको ‘रेजिलेन्स’ अर्थात् आन्तरिक प्रतिरोध क्षमतालाई बलियो बनाउँछ। हामीले आफ्ना रणनीतिक संस्थाहरू र निर्णय प्रक्रियालाई बाह्य प्रभाव, प्रलोभन र घुसपैठबाट पूर्ण रूपमा मुक्त राख्न सक्नुपर्छ। आन्तरिक सुधार र राष्ट्रिय चरित्रको यो प्रक्रियाले नेपाललाई एउटा यस्तो अटल देश बनाउनेछ, जोसँग विश्वका जुनसुकै शक्तिले सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्नेछन्। छिमेकीहरूसँगको सम्बन्धलाई परम्परागत ‘सुरक्षाको चश्मा’ बाट मात्र नभई ‘विकास र समृद्धिको साझा एजेन्डा’ बाट अगाडि बढाउनका लागि नेपालले आफैलाई एक सक्षम र उत्तरदायी राष्ट्रको रूपमा उभ्याउनु अनिवार्य छ।

अन्त्यमा, नेपालको भूराजनीतिक नियति ‘बफर जोन’ को संकुचित घेरामा सीमित रहने होइन, बरु एसियामा ‘कनेक्टिभिटी’ को नयाँ युगको नेतृत्व गर्ने हो। हामीले गम्भीरतापूर्वक बुझ्नुपर्छ कि बफर जोन एउटा निष्क्रिय, सुरक्षामा आधारित र अरूको स्वार्थ रक्षा गर्ने शब्द हो, जबकि ल्यान्डलिंक्ड हुनु एउटा सक्रिय र आर्थिक रूपमा लाभदायी रणनीतिक स्थिति हो। नेपाल अब अरूको सुरक्षा कवच वा सुरक्षात्मक पर्खाल बनेर बस्ने समय र बाध्यता दुवै सकिएको छ। अब हामीले आफ्नो विशिष्ट भौगोलिक स्थितिलाई राष्ट्रिय समृद्धिको अमूल्य पुँजीमा बदल्न साहसिक कदम चाल्नु पर्छ। आन्तरिक राजनीतिक एकता, आर्थिक सवलता र परिपक्व कूटनीति नै हाम्रो आगामी सफल यात्राका मुख्य आधार स्तम्भ हुन्। यदि हामीले समयमै आन्तरिक सुधार गर्दै बाह्य दबाबलाई अवसरमा बदल्न सक्यौ भने, नेपाल दक्षिण र उत्तर एसियाको एक समृद्ध र अपरिहार्य रणनीतिक केन्द्रको रूपमा स्थापित हुनेछ। हाम्रो भविष्य छिमेकीको सुरक्षा चासोमा होइन, हाम्रो आफ्नै स्वाभिमान, सामर्थ्य र समृद्धिको जगमा मात्र सुरक्षित छ।

प्रकाशित मिति: ३ बैशाख २०८३, बिहिबार