डिजिटल पुस्ताको विद्रोह: जेन-जेड र बदलिदो नेपाल

नेपालमा अहिले जेन-जेड (Gen Z) पुस्ताको उदयले सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक क्षेत्रमा नयाँ बहसको सुरुवात गरेको छ। सन् १९९७ देखि २०१२ को बीचमा जन्मेको यो पुस्ताले डिजिटल प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको युगमा आँखा खोलेकाले उनीहरूलाई ‘डिजिटल नेटिभ्स’ पनि भनिन्छ। उनीहरू आफ्नो जीवनको हरेक पक्षमा प्रविधिसँग जोडिएका छन् र यही कारणले उनीहरूको सोच, मूल्य-मान्यता र व्यवहार पुरानो पुस्ता भन्दा फरक छ। तर, यही डिजिटल जागरणले उनीहरूमा देशको अवस्थाप्रति गहिरो निराशा पैदा गरेको छ। उनीहरूले परम्परागत राजनीतिक नेतृत्वबाट कुनै ठोस परिवर्तनको अपेक्षा गर्न छोडिसकेका छन् र आफ्नो भविष्यको जिम्मेवारी आफैले लिनुपर्छ भन्ने महसुस गरेका छन्। यही चेतना र निराशाको संयोजनले उनीहरूलाई राजनीतिक र सामाजिक आन्दोलनतर्फ धकेलेको छ।

यो पुस्ता नेपालको इतिहासमा अभूतपूर्व रूपमा सूचनामा पहुँच पाएको पहिलो पुस्ता हो। उनीहरूले सामाजिक सञ्जाल मार्फत विश्वभरका घटनाक्रम, आन्दोलन र विचारहरूलाई नजिकबाट नियाल्न पाएका छन्। यसले उनीहरूलाई केवल स्थानीय समस्याहरूमा मात्र केन्द्रित नभई लैङ्गिक समानता, जलवायु परिवर्तन र सामाजिक न्याय जस्ता विश्वव्यापी मुद्दाहरूबारे पनि सचेत बनाएको छ। उनीहरूले भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता, रोजगारीको अभाव र कमजोर सार्वजनिक सेवा जस्ता समस्याहरूसँग प्रत्यक्ष रूपमा जुधिरहेका छन्। यही कारणले गर्दा, उनीहरूले आफूमा निहित डिजिटल शक्ति र सामूहिक आवाजलाई प्रयोग गरेर यथास्थिति माथि प्रश्न उठाउन थालेका छन्। उनीहरूको यो विद्रोह केवल असन्तुष्टि मात्र नभई एक परिवर्तनको संकेत हो जसले नेपालको सामाजिक-राजनीतिक परिदृश्यलाई नयाँ दिशा दिन सक्छ।

डिजिटल पुस्ता: सोच, जीवनशैली र विशेषता

जेन जेड पुस्ता एक यस्तो पुस्ता हो जसले आफ्नो जीवनको सुरुवातदेखि नै इन्टरनेट, स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जाललाई आफ्नो अभिन्न अंग बनाएको छ। उनीहरूले नयाँ प्रविधिहरू सहजै सिक्न सक्छन् र आफ्नो दैनिक जीवनमा त्यसलाई सहजै प्रयोग गर्न सक्छन्। उनीहरूको बोलीचाली, फेसन र जीवनशैलीमा TikTok, Instagram, Snapchat जस्ता प्लेटफर्मको गहिरो प्रभाव परेको छ, जसले उनीहरूको व्यक्तिगत अभिव्यक्ति र सामाजिक सम्बन्धलाई नयाँ आयाम दिएको छ। उनीहरू केवल प्रविधिमा मात्र दक्ष छैनन्, बरु सामाजिक र राजनीतिक मुद्दाहरूमा पनि धेरै सचेत छन्। उनीहरू विविधता, लैङ्गिक समानता, जलवायु परिवर्तन र सामाजिक न्यायको पक्षमा खुलेर बोल्छन् र त्यसका लागि सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्न तयार हुन्छन्। उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रम र विश्वव्यापी आन्दोलनहरूबाट प्रेरणा लिन्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको सोच केवल राष्ट्रिय सीमामा मात्र सीमित छैन।

सन् २००८ को विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीको प्रभाव देखेर हुर्केकाले उनीहरू आर्थिक रूपमा अलि बढी व्यवहारिक र सचेत छन्। उनीहरू आफ्नो वित्तीय भविष्यबारे चिन्तित हुन्छन् र ऋण भन्दा बचतलाई प्राथमिकता दिन्छन्। जागिर मात्र खोज्नु भन्दा आफै केही गर्ने वा नयाँ व्यापार सुरु गर्ने उद्यमी सोच यो पुस्तामा धेरै पाइन्छ। उनीहरूले कामलाई केवल पैसा कमाउने माध्यमको रूपमा मात्र नहेरी त्यसबाट व्यक्तिगत सन्तुष्टि र सामाजिक प्रभाव पनि खोज्छन्। उनीहरूको सोच पुरानो पुस्ताको परम्परागत मान्यता भन्दा धेरै फरक छ। उनीहरू स्थिरता र अनुशासन भन्दा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सन्तुष्टिलाई बढी महत्त्व दिन्छन्। उनीहरूलाई काममा लचकता (flexibility) चाहिन्छ र आफूलाई मन नपरेको काम छोड्न हिचकिचाउँदैनन्। उनीहरू ‘हाकिम’ भन्दा पनि ‘मेन्टर’ (mentor) खोज्छन्।

नेपालमा निराशा: भ्रष्टाचार, अभाव र असन्तुष्टि

नेपालको जेन जेड पुस्तामा गहिरो निराशा र आक्रोश देखिनुको कारण केवल सामाजिक सञ्जाल होइन, बरु यसको पछाडि सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक पक्षहरू जोडिएका छन्। यो पुस्ताले आफ्नो जीवनकालमा नेपालमा बारम्बार राजनीतिक अस्थिरता, ठूला भ्रष्टाचारका काण्डहरू र देशको विकासमा कुनै ठोस प्रगति भएको महसुस गर्न पाएको छैन। यसले गर्दा राजनीतिक नेतृत्वप्रति उनीहरूको विश्वास कम भएको छ। उनीहरूले नेताहरूलाई केवल आफ्नो स्वार्थका लागि काम गर्ने व्यक्तिको रूपमा हेर्छन्, जसले देशको भविष्यबारे खासै वास्ता गर्दैनन् भन्ने उनीहरूको धारणा छ।

नेपालमा रोजगारीका अवसरहरू सीमित छन्, जसले युवालाई थप निराश बनाएको छ। जेन जेड पुस्ताले राम्रो शिक्षा पाए पनि आफ्नो क्षमता अनुसारको काम पाउन गाह्रो छ। यसले गर्दा धेरै युवाहरू विदेशिन बाध्य छन्, जसले निराशा र आक्रोश बढाएको छ। महँगी, प्रदूषण, कमजोर सार्वजनिक पूर्वाधार र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा तथा शिक्षाको अभावले उनीहरूको दैनिक जीवनमा असर पारेको छ। यी समस्याहरूको समाधानमा सरकारले खासै ध्यान नदिएको उनीहरूको गुनासो छ। सार्वजनिक निकायहरूमा पारदर्शिता र जवाफदेहीताको कमीले पनि उनीहरूलाई थप निराश बनाएको छ। उनीहरू हरेक कुरामा स्पष्टता र उत्तरदायित्व खोज्छन्, जुन नेपालमा कमजोर छ।

आन्दोलनको नयाँ शैली: नेतृत्वविहीन र रचनात्मक स्वरूप

यदि जेन जेड पुस्ताले आन्दोलनको आह्वान गरेमा यसको स्वरूप परम्परागत राजनीतिक दल वा भातृ संगठनहरूले गर्ने जुलुस भन्दा फरक हुन सक्छ। यो आन्दोलनमा नाराबाजी वा तोडफोड भन्दा पनि शान्तिपूर्ण र रचनात्मक प्रदर्शनहरू हुन सक्छन्। जस्तै: प्लेकार्ड, ब्यानर वा सडक कला (street art) मार्फत आफ्ना माग राख्ने। व्यंग्यात्मक नारा वा पर्फमेन्स (performance) मार्फत पनि असन्तुष्टि व्यक्त गर्न सक्छन्। यसले आन्दोलनलाई एक नयाँ र आकर्षक स्वरूप दिन्छ, जसले धेरै युवालाई आकर्षित गर्न सक्छ। आन्दोलनको तयारी र प्रचार-प्रसार मुख्यतया सामाजिक सञ्जाल (TikTok) बाट हुनेछ। भौतिक रूपमा माइतीघरमा भेला भएर प्रदर्शन गरे पनि यसको प्रभाव सामाजिक सञ्जालमा भाइरल हुने सामग्री (photos, videos, live streams) मार्फत फैलिनेछ, जसले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित गर्न सक्छ।

यो आन्दोलनमा कुनै एक जना वा निश्चित समूहले मात्र नेतृत्व गर्दैन, बरु विभिन्न युवाहरूले स्वतन्त्र रूपमा आन्दोलनको आह्वान गर्ने र एक-अर्काको समर्थन गर्ने सम्भावना हुन्छ। यसले आन्दोलनलाई नियन्त्रण गर्न वा दमन गर्न गाह्रो बनाउँछ किनभने यसको कुनै केन्द्रीय कमाण्ड हुदैन। आन्दोलनमा सहभागी हुनेहरूको संख्या मागको प्रकृति र सामाजिक सञ्जालमा यसले पाउने समर्थनमा निर्भर गर्छ। यदि माग सिधा-सिधा युवाहरूको जीवनसँग जोडिएको छ भने धेरै युवा आकर्षित हुने सम्भावना हुन्छ।

सरकारका लागि संवादकारी बाटो: बुद्धिमानी विकल्प

जेन जेड पुस्ताले गर्न सक्ने सम्भावित आन्दोलनलाई सरकारले दुई मुख्य तरिकाले सम्बोधन गर्न सक्छ: दमनकारी (Repressive) र संवादकारी (Dialogic)। यदि सरकारले आन्दोलनलाई तत्काल समाधान गर्न चाहेन भने, प्रदर्शनकारीलाई तितर-बितर पार्न प्रहरी बल प्रयोग गर्न सक्छ, सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध लगाउन सक्छ वा आन्दोलनका अगुवालाई गिरफ्तार गर्न सक्छ। तर, यस्ता कदमले युवाहरूमा आक्रोश र विद्रोहको भावनालाई झन् बढाउँछ। यसले समस्यालाई समाधान गर्नु भन्दा पनि त्यसलाई थप जटिल बनाउँछ।

त्यसैले, सरकारको लागि संवादकारी तरिका अपनाउनु नै बुद्धिमानी हुन्छ। यसका लागि सरकारले आन्दोलनको मुख्य माग (जस्तैः भ्रष्टाचार नियन्त्रण, रोजगारी सिर्जना, सुशासन) लाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। यसका लागि तत्काल नीतिगत सुधारका कदम चाल्ने घोषणा गर्ने र आन्दोलनकारी युवाका प्रतिनिधिहरूसँग प्रत्यक्ष वार्ता गर्ने। यसो गर्दा सरकार उनीहरूको कुरा सुन्न इच्छुक छ भन्ने सन्देश जान्छ। सरकारले भ्रष्टाचार र अनियमितताका घटनाहरूमाथि पारदर्शी छानबिन गर्ने र दोषीलाई कारबाही गर्ने प्रतिबद्धता जनाएर जनविश्वास पुनःस्थापित गर्न सक्छ। अन्तमा, युवा लक्षित कार्यक्रमहरू, जस्तैः रोजगारी सिर्जना, शैक्षिक गुणस्तर सुधार र उद्यमशीलता विकास जस्ता कार्यक्रमहरू ल्याएमा युवामा रहेको निराशा कम गर्न सकिन्छ।

पुस्तागत खाडल: आपसी सम्मान र सहकार्यको बाटो

जेन जेड र पुरानो पुस्ताको सोच्ने तरिकामा ठूलो भिन्नता हुनु स्वाभाविक हो। यो खाडल मेटाउन दुवै पुस्ताले एक-अर्कालाई बुझ्न र सम्मान गर्न जरुरी छ। दुवै पुस्ताले खुलेर कुरा गर्नुपर्छ। युवाहरूले आफ्ना विचार र भावनाहरू शान्त तरिकाले व्यक्त गर्न सक्छन्। त्यसैगरी, पुराना पुस्ताले पनि आफ्ना अनुभव र मान्यता युवाहरूसँग बाँड्नुपर्छ। दुवै पुस्ताले एक-अर्काबाट सिक्न सक्छन्। जेन जेडले पुराना पुस्ताबाट अनुशासन, धैर्यता र जीवनको अनुभव सिक्न सक्छन्। त्यसैगरी, पुराना पुस्ताले जेन जेडबाट प्रविधि चलाउन, नयाँ कुरा सिक्न र बदलिदो संसारलाई बुझ्न सक्छन्।

कुनै पनि काममा, चाहे त्यो परिवारमा होस् वा कार्यस्थलमा, दुवै पुस्ताले मिलेर काम गरेमा राम्रो परिणाम आउँछ। दुवै पुस्ताले एक-अर्काको दृष्टिकोणलाई सम्मान गर्नुपर्छ र साझा मूल्यहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। सबै मानिसलाई राम्रो जीवन, खुसी र सम्मान चाहिन्छ। यस्ता साझा मूल्यहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्दा एक-अर्कालाई बुझ्न सजिलो हुन्छ। यो खाडल कुनै एक दिनमा मेटिने कुरा होइन, यसलाई कम गर्न दुवै पुस्ताको निरन्तर प्रयास र आपसी सम्मान जरुरी छ।

अन्त्यमा, जेन जेड पुस्ताले उठाएको आवाज नेपालको भविष्यको लागि एक महत्वपूर्ण संकेत हो। उनीहरूको निराशालाई केवल राजनीतिक र सामाजिक मुद्दाको रूपमा मात्र नहेरी, यो एक गम्भीर राष्ट्रिय चिन्ताको विषय हो भन्ने बुझ्न जरुरी छ। यदि सरकार र पुरानो पुस्ताले उनीहरूको कुरालाई गम्भीरता पूर्वक लिएर उचित सम्बोधन गरेमा यो पुस्ताले नेपालको विकास र समृद्धिमा अतुलनीय योगदान दिन सक्छ। तर, यदि उनीहरूको आवाजलाई बेवास्ता गरियो वा दमन गरियो भने यसले भविष्यमा अझ ठूलो संकट निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले, अहिलेको पुस्तागत खाडललाई कम गरी सबैले हातेमालो गरेर अगाडि बढ्नुपर्ने खाँचो छ।

प्रकाशित मिति: २२ भाद्र २०८२, आइतबार