राजनीतिमा दलहरूको उत्थान र पतनको चक्र

नेपालको राजनीतिक क्षितिजमा दलहरूको उदय जति उत्साहजनक र आशावादी देखिन्छ, तिनको वैचारिक विचलन र संगठनात्मक गिरावट उति नै निराशाजनक छ। २००७ सालदेखि हालसम्मको इतिहास हेर्दा नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र पछिल्लो समय माओवादी जस्ता शक्तिहरूले जनआन्दोलन मार्फत अपार जनसमर्थन र भरोसा प्राप्त गरे। तर, सत्ताको केन्द्रमा पुगेपछि जनभावनासँगको दूरी बढ्नु, आन्तरिक कलहमा फस्नु र सिद्धान्त भन्दा सत्तालाई केन्द्रमा राख्नुले यी दलहरूको साख निरन्तर ओरालो लागिरहेको छ। नेपाली राजनीतिमा ‘परिवर्तनका लागि आन्दोलन’ एउटा यस्तो विडम्बनापूर्ण चक्र बनेको छ, जहाँ एउटा शक्तिले पुरानोलाई विस्थापित त गर्छ, तर सत्ताको कुर्सीमा आसिन भएपछि उही पुरानै विकृति र कार्यशैली दोहोर्‍याउन पुग्छ।

वर्तमान समयमा नेपाली जनता परम्परागत दलहरूको ढिलासुस्ती, कार्यक्षमताको अभाव र व्याप्त भ्रष्टाचारबाट आजित भएका छन्। यही राजनीतिक रिक्तता र जनआक्रोशलाई चिर्दै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) जस्ता नयाँ शक्तिहरूको उदय भएको छ। तर, इतिहास र विश्व राजनीति साक्षी छ कि विचार र नैतिकताको जग मजबुत नभएका दलहरू समयको अन्तरालमा पानीको फोकाजस्तै मासिएर जान्छन्। नेपालको सन्दर्भमा राजनीतिक दलको पतन केवल एउटा संस्थाको अन्त्य मात्र नभई आम नागरिकको भरोसा र लोकतान्त्रिक मूल्यको मृत्यु पनि हो। त्यसैले, नयाँ शक्तिहरूले पुराना दलका ऐतिहासिक गल्तीहरूबाट पाठ सिक्दै आफूलाई प्रणालीगत सुधार र जवाफदेहितामा केन्द्रित गर्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो।

जनतासँगको दूरी र बेवास्ता: भुइमान्छेको आवाज र सत्ताको दम्भ

नेपालमा दलहरूको पतनको पहिलो लक्षण सत्तामा पुग्नेबित्तिकै देखिन्छ। चुनावका बेला जनताको दैलोमा पुगेर हात जोड्ने र सुख-दुःखमा साथ दिने कसम खाने नेताहरू जितेपछि ‘भीआईपी’ सुरक्षा, सुविधायुक्त निवास र चिल्ला गाडीको घेरा भित्र हराउँछन्। जनताले दैनिक भोगिरहेका महँगी, बेरोजगारी, मलखादको अभाव र प्रशासनिक झन्झट उनीहरूका लागि केवल टेबलमा राखिने तथ्याङ्क मात्र बन्न पुग्छन्। जब नेताहरूले आफ्ना पुराना निष्ठावान कार्यकर्ता र जनताको फोन उठाउन छाड्छन् र उनीहरूका गुनासो सुन्न समय दिदैनन्, तब दलको जग बिस्तारै हल्लिन सुरु गर्छ। यो अवस्थामा नेतृत्वलाई लाग्छ कि उनीहरू सर्वशक्तिमान छन्, तर वास्तवमा उनीहरू आफ्नो शक्तिको स्रोत (जनता) बाट टाढा भइरहेका हुन्छन्।

ऐतिहासिक रूपमा हेर्दा, फ्रान्सको ‘सोसलिस्ट पार्टी’ (Socialist Party) ले जनताको फेरिदो भावना र मध्यम वर्गका समस्यालाई बुझ्न नसक्दा कसरी आफ्नो विशाल आकार गुमायो भन्ने उदाहरण हाम्रा सामु छ। कुनै समय फ्रान्सको सत्तामा हालीमुहाली गर्ने यो दल जनताको दैनिक जीवनका मुद्दा भन्दा वैचारिक बहसमा मात्र अल्झिदा २०१७ को चुनावमा नराम्ररी पछारियो। नेपालमा पनि ठूला दलका नेताहरू केवल बालुवाटार र खुमलटारको शक्ति सन्तुलनमा मात्र केन्द्रित हुने तर गाउँका किसानका समस्यामा आँखा चिम्लिने प्रवृत्तिले गर्दा स्थानीय स्तरमा उनीहरूको आधार कमजोर बन्नपुग्यो । जनतासँगको संवाद टुट्नु भनेको राजनीतिक रूपमा ‘कोमा’ मा जानु सरह हो।

थप विश्लेषण गर्ने हो भने, यो दूरी केवल भौतिक मात्र होइन, मानसिक र भावनात्मक पनि हुन्छ। नेताहरूले आफ्ना वरिपरि चाटुकारहरूको एउटा यस्तो घेरा बनाउँछन्, जसले सत्य कुरा भन्दा पनि नेतृत्वलाई खुसी पार्ने कुरा मात्र सुनाउँछन्। यसले गर्दा नेतृत्वमा ‘सबै ठिक छ’ भन्ने भ्रम पैदा हुन्छ। जब वास्तविक समस्याले उग्र रूप लिन्छ र जनता सडकमा उत्रिन्छन्, तब मात्र नेतृत्वको आँखा खुल्छ, तर त्यतिबेलासम्म सुधारको समय घर्किसकेको हुन्छ। नेपालमा पनि पछिल्लो समय देखिएका विभिन्न जनआक्रोश र स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको उदय यसै दूरीको परिणाम हो।

आन्तरिक लोकतन्त्रको अन्त्य: सिन्डिकेट र अवसरवादको हालीमुहाली

नेपालका प्रायः सबै दलहरूमा ‘टिकट वितरण’ देखि ‘महत्त्वपूर्ण नियुक्ति’ सम्म सिमित शीर्ष नेताहरूको खल्ती वा ‘किचेन क्याबिनेट’ बाट हुने गर्छ। दल भित्र वैचारिक बहस, स्वस्थ आलोचना र विधि भन्दा पनि कसले नेतृत्वको कति बढी चाकडी गर्छ भन्ने आधारमा अवसर दिइन्छ। यसले गर्दा दशकौसम्म रगत-पसिना बगाएका इमानदार कार्यकर्ताहरू निराश भएर घर बस्छन् वा विद्रोह गर्छन्। जब नयाँ विचार र युवा नेतृत्वलाई नियोजित रूपमा रोकिन्छ, दलभित्र गुम्स्याहट सुरु हुन्छ र सक्षम मान्छेहरू विकल्पको खोजीमा बाहिरिन्छन्। आन्तरिक लोकतन्त्र नभएको दल अन्ततः एउटा ‘प्राइभेट कम्पनी’ जस्तो बन्न पुग्छ।

विश्व राजनीतिमा इटालीको ‘फाइभ स्टार मुभमेन्ट’ (Five Star Movement) को उदय र ओरालो लाग्ने प्रक्रिया यसको सटिक उदाहरण हो। प्रत्यक्ष लोकतन्त्र र नयाँपनको नारा दिएर आएको यो दल भित्र जब निर्णय प्रक्रियामा केही व्यक्तिको एकाधिकार देखिन थाल्यो र आन्तरिक कलह बढ्यो, यसको लोकप्रियता ह्वात्तै घट्यो। यस्तै हविगत भारतको भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसले पनि भोगिरहेको छ, जहाँ एउटै परिवार र सीमित घेरा भित्र नेतृत्व केन्द्रित हुँदा र योग्य व्यक्तिहरूले ठाउँ नपाउँदा यो ऐतिहासिक दल अहिले अस्तित्वको रक्षाका लागि संघर्षरत छ। नेपालमा पनि नयाँ दलहरूमा ‘पपुलिजम’ को नाममा व्यक्ति केन्द्रित निर्णय गर्ने प्रवृत्ति देखिनु लोकतन्त्रका लागि घातक संकेत हो।

आन्तरिक लोकतन्त्रको अभावमा दलहरू गुटबन्दीको शिकार हुन्छन् र हरेक निर्णयमा ‘भागबण्डा’ खोजिन्छ। जब कार्यकर्ताले आफ्नो राजनीतिक भविष्य दलको विधि र पद्धतिमा भन्दा कुनै खास नेताको निगाहमा देख्न थाल्छन्, तब त्यो दलको बौद्धिक र नैतिक मृत्यु भइसकेको हुन्छ। यस्तो दलले समाजलाई नयाँ भिजन दिन सक्दैन, बरु पुरानै समस्याहरूको संरक्षक बनेर बस्छ। त्यसैले, पद र जिम्मेवारीको बाँडफाँड योग्यता र पारदर्शी विधिको आधारमा हुनुपर्छ, न कि नातावाद वा गुटको आधारमा।

वैचारिक विचलन र सत्तामोह: अप्राकृतिक गठबन्धन र सिद्धान्तको अवसान

नेपाली राजनीतिमा पछिल्लो समय ‘सिद्धान्त’ केवल चुनावी घोषणापत्र र दस्तावेजमा सीमित भएको छ। कम्युनिष्ट, समाजवादी र लोकतन्त्रवादी भनिएका दलहरू केवल सत्ताको कुर्सीका लागि जस्तोसुकै अप्राकृतिक र अमर्यादित गठबन्धन गर्न तयार थिए। बिहान एउटा विचारसँग ‘घाँटी जोडिएको’ बताउने नेता साँझ अर्को विचारसँग ‘सत्ताको लेनदेन’ मा व्यस्त देखिए । जब कुनै दलले आफ्नो आधारभूत विचारधारा र अडान त्याग्छ, तब उसका समर्थक र मतदाताहरू चरम अन्योलमा पर्छन्। सत्ता पाउनका लागि शत्रुसँग अंकमाल गर्नु र सत्ता जोगाउनका लागि राष्ट्रिय हितमा सम्झौता गर्नु पतनको तेस्रो चरण हो।

भारतको ‘आम आदमी पार्टी’ ले सुरुमा भ्रष्टाचार विरुद्धको कडा अडान र ‘हामी फरक छौ’ भन्ने विचारधाराका साथ राजनीतिमा प्रवेश गरेको थियो, तर सत्ताको विस्तार गर्ने क्रममा कतिपय मुद्दामा सम्झौता गरेको आरोप लाग्दा यसले आलोचना खेप्नुपरेको छ। यस्तै, ग्रीसको ‘सिरिजा’ पार्टी कट्टर वामपन्थी नारा र ‘विरोधी’ छवीका साथ सत्तामा आयो, तर पछि युरोपेली युनियनको दबाबमा आफ्ना सबै मुख्य एजेन्डाहरूबाट पछि हट्यो। यसले गर्दा त्यस दलका समर्थकहरूले आफूलाई ठगिएको महसुस गरे र अन्ततः यसको पतन सुरु भयो। विचार हराएपछि दल एउटा ‘स्वार्थ समूह’ जस्तो मात्र बन्न पुग्छ, जसको कुनै निश्चित गन्तव्य हुँदैन।

वैचारिक स्पष्टता बिनाको दल भनेको बिना दिशाको जहाज जस्तै हो। नेपालमा पनि कुन दलले कुन आर्थिक नीति वा कुन सामाजिक मोडल बोकेको छ भन्ने कुरा आम जनताले छुट्ट्याउन नसक्ने अवस्था छ। सबैको एउटै लक्ष्य ‘सत्ता’ मात्र हुँदा राजनीति सेवाबाट व्यापारमा परिणत भएको छ। विचार बेचेर पद किन्ने प्रवृत्तिले गर्दा राजनीतिक कार्यकर्ताहरू ‘स्वयंसेवक’ बाट ‘स्वार्थ सेवक’ मा बदलिएका छन्। जब राजनीतिबाट निष्ठा र विचारको अन्त्य हुन्छ, तब जनतामा दलप्रति घृणा र उदासीनता पैदा हुन्छ।

भ्रष्टाचार र बिचौलियाको घेराबन्दी: गिरोहमा परिणत हुँदै दलहरू

नेपालमा ‘नीतिगत भ्रष्टाचार’ दलहरूको पतनको सबैभन्दा ठूलो र खतरनाक कारण बनेको छ। दलहरूलाई चन्दा दिने ठूला व्यापारी, ठेकेदार र बिचौलियाहरूले मन्त्रालयको नीति, बजेट र नियुक्तिहरू नै प्रभावित पार्न थाल्छन्। जब नेताहरूले जनताको हित भन्दा बिचौलियाको मुनाफालाई प्राथमिकता दिन थाल्छन्, तब दल एउटा राजनीतिक संस्था नभई ‘स्वार्थ समूह’ वा ‘गिरोह’ मा परिणत हुन्छ। ललिता निवासदेखि शरणार्थी प्रकरणसम्मका ठूला भ्रष्टाचार काण्डहरूमा दलका शीर्ष नेताहरूकै संलग्नता देखिनुले जनतामा चरम आक्रोश पैदा गरेको छ। यसले दलको नैतिक शक्तिलाई पूर्णतः समाप्त पारिदिन्छ।

ब्राजिलको ‘वर्कर्स पार्टी’ (Workers Party) को उदाहरण नेपालका लागि निकै सान्दर्भिक छ। ‘अपरेशन कार वास’ नामक ठूलो भ्रष्टाचार काण्डले यो दलको साखलाई नराम्ररी धक्का दियो र लामो समय सत्तामा रहेको यो दलले ठूलो संकट भोग्नुपर्‍यो। यस्तै, दक्षिण अफ्रिकाको ‘अफ्रिकन नेशनल कांग्रेस’ (ANC), जसले रंगभेद विरुद्ध लड्यो, अहिले भ्रष्टाचार र क्रोनी क्यापिटलिज्म (नातावाद-पूजीवाद) का कारण निरन्तर ओरालो लागिरहेको छ। जब दलले भ्रष्टाचारलाई संरक्षण गर्छ, उसले जनताको विश्वास मात्र गुमाउँदैन, बरु इतिहासको अपराधीको रूपमा दरिन्छ।

भ्रष्टाचारले दलको आन्तरिक संरचनालाई पनि खोक्रो बनाउँछ। पैसाको बलमा नेता बन्ने र पैसाकै बलमा चुनाव जित्ने संस्कृतिले गर्दा इमानदार मान्छेहरू राजनीतिबाट टाढा भाग्न थाल्छन्। यसले गर्दा दलमा अपराधीकरण बढ्छ र नीतिगत सुधारका सबै ढोकाहरू बन्द हुन्छन्। जब जनताको नजरमा नेताहरू अपराधी सरह देखिन थाल्छन्, तब त्यो दलको पतनलाई कसैले रोक्न सक्दैन। यो अवस्थामा पुगेको दललाई पुनः ब्यूँताउन असम्भव प्रायः हुन्छ, किनकि गुमेको ‘नैतिकता’ पुनः प्राप्त गर्न निकै कठिन हुन्छ।

अप्रासंगिक र जनविद्रोह: अस्तित्वको अन्त्य र नयाँको उदय

पतनको अन्तिम चरण भनेको जनताले दललाई पूर्णतः तिरस्कार गर्नु र विकल्प खोज्नु हो। जब दलले आफूलाई सुधार गर्ने पटक-पटकका मौकाहरू गुमाउँछ र आफ्ना पुरानै गल्तीमा गर्व गर्न थाल्छ, तब जनताले निर्वाचन मार्फत वा सडक विद्रोहबाट त्यसलाई विस्थापित गरिदिन्छन्। नयाँ शक्तिहरूको उदय हुनु र पुराना दलका हस्ती भनिएका नेताहरूको लज्जास्पद हार हुनु नै पतनको अन्तिम छाप हो। नेपालमा २०७९ को निर्वाचनमा देखिएको नतिजा र शहरी क्षेत्रमा स्थापित नेताहरूको हार यसैको एउटा बलियो संकेत थिए र त्यसलाई समयमा बुझ्न नसक्दा २०८२ को निर्वाचनमा नराम्रो पराजय भोग्न पुगे। अहङ्कारले सुरु भएको यात्रा अन्ततः शून्यमा पुगेर टुङ्गिन्छ।

इजिप्टको ‘मुस्लिम ब्रदरहुड’ वा लिबियाको गद्दाफीको शासनकालका राजनीतिक संयन्त्रहरू जनविद्रोहकै कारण नामेट भए। यस्तै, थाइल्याण्डमा ‘फ्युचर फरवार्ड’ (अहिले मुभ फरवार्ड) जस्ता नयाँ र युवा केन्द्रित शक्तिहरूले कसरी पुराना, सैन्य-समर्थित र स्थापित दलहरूलाई अप्रासंगिक बनाइदिए भन्ने उदाहरण निकै प्रभावशाली छ। जनता सधै एउटै अनुहार र एउटै ढाँटको खेती सहेर बस्दैनन्। जब परिवर्तनको भोक बढ्छ, तब इतिहास बोकेका ठूला भनिएका दलहरू पनि इतिहासको पानामा मात्र सीमित हुन पुग्छन्।

अन्त्यमा, दलको पतन भौतिक विनाश होइन, यो त विश्वासको समाप्ति हो। जब मानिसहरूले कुनै दलको झण्डा बोक्न लाज मान्ने स्थिति आउँछ, तब बुझ्नुपर्छ कि त्यो दलको अन्त्य भइसक्यो। समय यति बलवान हुन्छ कि यसले कसैलाई पनि माफी दिदैन। जनताको आक्रोश जब मतपत्र वा सडकमा पोखिन्छ, तब कुनै पनि सुरक्षा घेरा वा सत्ताको दम्भले दललाई बचाउन सक्दैन।

निष्कर्ष र रास्वपालाई सुझाव

नेपालमा वैकल्पिक राजनीतिको आशा जगाउँदै सत्ताको बागडोरसम्म पुगेको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी अहिले एक निर्णायक र संवेदनशील मोडमा छ। पुराना दलहरूले गरेका यी पाँचै वटा आत्मघाती गल्तीहरूबाट रास्वपाले गम्भीर पाठ सिक्नुपर्छ। नयाँ भन्दैमा गल्ती गर्ने वा पुरानै प्रवृत्ति दोहोर्‍याउने छुट रास्वपालाई छैन।

रास्वपाका लागि मुख्य सुझाव यो छ कि उसले सस्तो ‘पपुलिजम’ र सामाजिक सञ्जालको क्षणिक वाहवाही भन्दा माथि उठेर ठोस नीति र पद्धतिमा जोड दिनुपर्छ। दललाई कुनै एक व्यक्ति केन्द्रित मात्र बनाउनुको सट्टा दोस्रो र तेस्रो तहका नेताहरूलाई पनि नीति निर्माणमा उत्तिकै भूमिका दिनु जरुरी छ। सत्ताको खेलमा लाग्दा वा नलाग्दा, व्यापारी र बिचौलियाको छायाँबाट दललाई पूर्णतः मुक्त राख्नु नै यसको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक पूँजी हुनेछ। केवल “हामी फरक छौ” भनेर मात्र पुग्दैन, देशको स्पष्ट ‘रोडम्याप’ प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। यदि रास्वपाले पनि सत्तामोह र पुरानै राजनीतिक शैलीको बाटो पछ्यायो भने, यसको पतनको गति पुराना दलको भन्दा पनि तीव्र हुने निश्चित छ। इतिहासले सधै अवसर दिदैन; जनताले सुम्पिएको यो अभिभारालाई इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नु नै वैकल्पिक राजनीतिको दीर्घायु हुने एक मात्र उपाय हो।

प्रकाशित मिति: ४ बैशाख २०८३, शुक्रबार