अमेरिकी इतिहासमा राजनीतिक नेतृत्वमाथि आक्रमण हुनु कुनै नौलो परिघटना नभए तापनि, पछिल्लो दुई वर्षको छोटो अवधिमा राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पमाथि भएका शृंखलाबद्ध ज्यान लिने प्रयासहरूले आधुनिक युगको सुरक्षा संयन्त्र र विश्वव्यापी राजनीतिक सन्तुलनलाई नै गम्भीर चुनौती दिएका छन्। सन् २०२४ को जुलाईमा पेन्सिल्भेनियाको चुनावी र्यालीमा भएको खुल्ला प्रहारदेखि हालै सन् २०२६ अप्रिलमा हिल्टन होटलमा आयोजित ‘ह्वाइट हाउस करस्पोन्डेन्ट्स डिनर’ को अति सुरक्षित मानिने क्षेत्रमा भएको गोलीकाण्डसम्म आइपुग्दा, ट्रम्पमाथि कम्तीमा तीनवटा ठूला र घातक आक्रमणका प्रयासहरू भइसकेका छन्। यी घटनाहरूमा सुरक्षा निकायको अन्तिम समयको तत्परता र भाग्यले गर्दा ट्रम्प सकुशल रहन सफल भए पनि, यसले अमेरिकी समाजको भित्री तहमा व्याप्त गहिरो वैचारिक ध्रुवीकरण, सामाजिक असन्तुष्टि र बढ्दो राजनीतिक असहिष्णुताको विद्रुप रूपलाई विश्वसामु छताछुल्ल पारेको छ।
यी घातक आक्रमणहरू केवल एक प्रभावशाली राजनीतिक व्यक्तिको जीवनमाथिको प्रहार मात्र नभएर, विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली र अभेद्य मानिने अमेरिकी सुरक्षा संयन्त्र तथा लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यता माथिको नियोजित प्रहार पनि हो। बारम्बार दोहोरिएका यस्ता डरलाग्दा घटनाले अमेरिकामा जरो गाडेको ‘गन कल्चर’ (अनियन्त्रित हतियार संस्कृति), गुप्तचर निकायका आन्तरिक सुरक्षा कमजोरी र राजनीतिक दलहरू बीचको बढ्दो शत्रुतापूर्ण सम्बन्धलाई मुख्य कारकको रूपमा बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ। कतिपय विश्लेषकहरूले यसलाई व्यक्तिगत रिसिबी वा आक्रमणकारीको विक्षिप्त मानसिक अवस्थासँग जोडेका छन् भने, कतिपयले यसलाई पर्दा पछाडि रहेका शक्तिशाली शक्ति केन्द्रहरूको रणनीतिक खेलका रूपमा सूक्ष्म विश्लेषण गरिरहेका छन्। यद्यपि, घटनाको अन्तर्य र सत्य तथ्य जेसुकै भए पनि, यसले वर्तमान विश्वको नेतृत्व गरिरहेको अमेरिका एक अनिश्चित, अस्थिर र हिंस्रक राजनीतिक भविष्यतर्फ तीव्र गतिमा धकेलिरहेको डरलाग्दो संकेत गर्दछ।
हतियार नीति, सुरक्षा कमजोरी र आन्तरिक असन्तुष्टिको त्रिकोणात्मक विश्लेषण
अमेरिकामा संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई आत्मरक्षाका लागि हतियार राख्ने कानुनी अधिकार दिएको छ, जुन प्रावधान अहिले आएर त्यहाँको आन्तरिक शान्तिका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती र टाउको दुखाइको विषय बनेको छ। पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार अमेरिकामा कूल मानिसको जनसंख्या भन्दा नागरिकसँग भएका हतियारको संख्या धेरै हुनुले समाज कति विस्फोटक अवस्थामा छ भन्ने स्पष्ट पार्छ। हिल्टन होटल जस्तो उच्च सुरक्षा घेराभित्र, जहाँ अत्याधुनिक प्रविधिबाट स्क्यानिङ गरिन्छ, त्यहाँ पनि आक्रमणकारी घातक हतियार सहित छिर्न सक्नुले अमेरिकी हतियार नियन्त्रण कानुनको फितलोपन र सुरक्षा जाँचमा रहेको गम्भीर ‘लुपहोल’ लाई नराम्ररी उदाङ्गो पारेको छ। यति धेरै हतियारको सहज र कानुनी उपलब्धताले गर्दा कुनै पनि उग्रवादी विचारधाराबाट प्रेरित ‘लोन वुल्फ’ (एक्लै योजना बनाएर आक्रमण गर्ने) हरूलाई ठूला राजनीतिक हिंसात्मक गतिविधि गर्न र भीडमा छिर्न निकै सहज बनाइदिएको छ।
डोनल्ड ट्रम्पमाथि नै किन बारम्बार यस्ता आक्रमण भइरहेका छन् भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा उनको आक्रामक कार्यशैली र त्यसले अमेरिकी जनतामा ल्याएको स्पष्ट विभाजन नै मुख्य कारक देखिन्छ। ट्रम्पको प्रखर राष्ट्रवादी र ‘अमेरिका फस्ट’ को नीतिले एकातिर उनलाई मसिहा मान्ने कट्टर समर्थकको ठूलो जमात तयार गरेको छ भने, अर्कोतिर उनको नीतिको कट्टर विरोध गर्ने शक्तिशाली विरोधी समूह पनि उत्तिकै आक्रामक रूपमा खडा भएको छ। उनका कतिपय विवादास्पद निर्णय, आप्रवासी विरोधी छवि र सामाजिक सञ्जालमा प्रयोग गरिने कडा भाषाले गर्दा समाजको एउटा तप्कामा उग्रवाद र प्रतिशोधको भावना सल्किएको छ। यस्तो संवेदनशील अवस्थामा अमेरिकी प्रभुत्वलाई चुनौती दिन चाहने विदेशी गुप्तचर एजेन्सी वा ग्लोबल एजेन्डाहरूको अदृश्य हात हुनसक्ने सम्भावनालाई पनि विज्ञहरूले पूर्ण रूपमा नकार्न सकेका छैनन्, किनकि ट्रम्पको विदेश नीतिले दशकौदेखि कायम रहेका धेरै अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक र आर्थिक समीकरणहरूलाई जरैदेखि खलबल्याएको छ।
जहाँसम्म ट्रम्प आफैले चर्चामा आउन वा मध्यावधि चुनाव जित्न यो सब प्रपञ्च गरिरहेका छन् कि भन्ने जनस्तरको आशंका छ, त्यसमा हालसम्म कुनै पनि सुरक्षा निकायले ठोस आधार वा प्रमाण फेला पारेका छैनन्। यस्ता उच्च जोखिमयुक्त र घातक हतियार प्रयोग भएका आक्रमणहरू केवल सस्तो मिडिया प्रचारका लागि मात्रै योजनाबद्ध रूपमा गराउनु प्राविधिक र व्यवहारिक रूपमा असम्भव प्रायः देखिन्छ, किनकि यस्ता घटनामा ज्यान जाने जोखिम अत्यधिक रहन्छ। यद्यपि, यी दुखद घटनाहरूले उनलाई राजनीतिक मैदानमा सहानुभूति बटुल्न र आफूलाई ‘सिस्टमको शिकार’ भएको देखाउँदै ‘भिक्टिम कार्ड’ खेल्ने सुनौलो अवसर भने पक्कै दिलाएको छ। अर्कोतर्फ, यसले राष्ट्रपति जस्तो उच्च पदस्थ व्यक्तिको सुरक्षामा खटिने ‘सिक्रेट सर्भिस’ जस्ता निकायहरूको व्यावसायिकता र ‘कम्प्लेसेन्सी’ (अति आत्मविश्वास वा लापरबाही) लाई पनि जनताको कठघरामा उभ्याएको छ, जसका कारण अमेरिकी सुरक्षा संयन्त्रको दशकौदेखि स्थापित विश्वव्यापी साख र भरोसामा ठूलो धक्का पुग्न गएको छ।
बहुसांस्कृतिक समाज र सम्भावित गृहयुद्धको भयावह चित्र
संयुक्त राज्य अमेरिका एउटा यस्तो विविध आयामयुक्त देश हो जहाँ संसारका हरेक कुनाबाट आएका विभिन्न भाषा, धर्म, जातजाति र संस्कृतिका मानिसहरू एउटै राष्ट्रिय झण्डामुनि बसोबास गर्छन्। यस्तो ‘मेल्टिङ पट’ (मिश्रित) समाजमा जब राजनीतिक विचारको आधारमा हिंसात्मक गतिविधिहरू बढ्न थाल्छन्, तब त्यसले पुस्तौदेखि कायम रहेको सामाजिक सद्भाव र सहअस्तित्वको भावनालाई क्षणभरमै समाप्त पार्न सक्छ। ट्रम्पमाथिका यी श्रृंखलाबद्ध आक्रमणहरूले के स्पष्ट संकेत गर्छन् भने, अमेरिकामा जारी वैचारिक र राजनीतिक युद्ध अब केवल टेलिभिजनका बहस र चुनावी सभामा मात्र सीमित छैन, बरु यो सडकमा हतियार सहितको भौतिक मुठभेडको तहसम्म पुगिसकेको छ। यदि राजनीतिक असन्तुष्टिलाई सम्बोधन नगरी यही गतिमा हिंसाको सहारा लिइरहने हो भने, भविष्यमा अमेरिका एउटा भयावह ‘आधुनिक गृहयुद्ध’ (Civil War) को संघारमा पुग्न सक्ने चिन्ता र चेतावनी समाजशास्त्रीहरूले दिन थालेका छन्।
यदि अमेरिकामा आन्तरिक कलहका कारण गृहयुद्ध वा ठूलो स्तरको सशस्त्र विद्रोह सुरु भयो भने, त्यसको नकारात्मक असर केवल अमेरिकाको ५० राज्यमा मात्र सीमित रहने छैन, बरु यसले पूरै विश्वको राजनीतिक र आर्थिक सन्तुलनलाई नै ध्वस्त पार्नेछ। अमेरिकी अर्थतन्त्रमा आउने सानो गिरावटले पनि विश्वव्यापी रूपमा गहिरो आर्थिक मन्दी निम्त्याउने निश्चित छ भने, उसको सैन्य शक्ति र ध्यान आफ्नै आन्तरिक मामिला सुल्झाउन मोडिएपछि विश्वका अन्य द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रहरूमा अराजकता र अस्थिरता झनै बढ्नेछ। एउटा आन्तरिक रूपमा विभाजित र कमजोर अमेरिकाले आफ्नो विश्वव्यापी नेतृत्वदायी भूमिका (Global Leadership) गुमाउनेछ, जसको प्रत्यक्ष फाइदा उठाउँदै अन्य उदयमान शक्ति राष्ट्रहरूले विश्व व्यवस्थालाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिने प्रयास गर्नेछन्। यसले लोकतान्त्रिक मूल्य र स्वतन्त्रताको साटो विश्वभर उग्रवाद, अधिनायकवाद र सैन्य शक्ति प्रदर्शनको अनियन्त्रित होडबाजीलाई बढावा दिने खतरा रहन्छ।
बहुसांस्कृतिक समाजको सुन्दरता नै विचारको विविधता र आपसी सम्मान हो, तर जब मानिसहरूले आफ्नो राजनीतिक एजेन्डा वा विचारको प्रतिनिधित्व केवल हिंसा र हत्याबाट मात्रै सम्भव छ भन्ने सोच्न थाल्छन्, तब संवाद र लोकतन्त्रको ढोका सदाका लागि बन्द हुन्छ। अमेरिकामा अहिले ठ्याक्कै त्यस्तै परिस्थिति निर्माण भइरहेको छ, जहाँ रिपब्लिकन र डेमोक्रेट्स समर्थकहरू बीचको दूरी यति धेरै बढेको छ कि उनीहरू एकअर्कालाई राजनीतिक प्रतिस्पर्धी नभई ‘राष्ट्रिय शत्रु’ को रूपमा हेर्न थालेका छन्। सामान्य नागरिकहरूमा बढ्दै गएको यो शत्रुतापूर्ण व्यवहार र एकअर्काप्रतिको घृणाले अमेरिकाको आन्तरिक एकताको जगलाई मात्र कमजोर बनाएको छैन, बरु बाह्य विरोधी शक्तिहरूलाई अमेरिकी समाजभित्र खेल्ने, भ्रम फैलाउने र यसलाई भित्रभित्रै खोक्रो बनाएर कमजोर तुल्याउने सुवर्ण अवसर पनि प्रदान गरेको छ।
महाशक्तिको पतन र विश्वव्यापी सुरक्षाका लागि पाठ
के अमेरिका अब इतिहासका अन्य विशाल साम्राज्यहरू जस्तै पतनको बाटोमा लागेको हो त? यो गम्भीर प्रश्न अहिले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक विश्लेषक र रणनीतिकारहरूको बीचमा निकै बहसको विषय बनेको छ। विश्व इतिहास साक्षी छ कि, रोमन साम्राज्यदेखि बेलायती साम्राज्यसम्मको पतन केवल बाह्य आक्रमण वा युद्धका कारणले मात्र भएको थिएन, बरु ती राष्ट्रहरूको आन्तरिक कलह, भ्रष्ट संस्थागत संरचना र सामाजिक विभाजन पतनको मुख्य प्रस्थान विन्दु बनेका थिए। अमेरिकाको वर्तमान अवस्थाले पनि ‘सुपरपावर डिक्लाइन’ (महाशक्तिको ओरालो यात्रा) का स्पष्ट लक्षणहरू देखाइरहेको छ, जहाँ आन्तरिक रूपमा चरम राजनीतिक अस्थिरता, बढ्दो नागरिक अविश्वास र बाह्य रूपमा घट्दो कूटनीतिक प्रभावका कारण अमेरिकाको वैश्विक दबदबा कमजोर हुँदै गइरहेको आशंकालाई बल पुगेको छ।
ट्रम्पमाथि भएका यी सुरक्षा विफलताका घटनाले विश्वका शीर्ष नेताहरूको सुरक्षा व्यवस्थापन र प्रोटोकलमा नयाँ र कठिन चुनौती थपिदिएको छ। अबका दिनमा सरकारी सुरक्षा निकाय र निजी सुरक्षा कम्पनीहरूले पुरानो ढर्राको भौतिक सुरक्षा घेरा वा बुलेटप्रुफ गाडीमा मात्र भर परेर बस्नु आत्मघाती साबित हुन सक्छ। प्रविधि, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) र मनोवैज्ञानिक विश्लेषणको उच्चतम प्रयोग गरी सम्भावित खतराको पहिचान घटना हुनुभन्दा धेरै अघि नै गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु अनिवार्य भइसकेको छ। हिल्टन होटल जस्तो प्रतिष्ठित स्थानमा भएको सुरक्षा कमजोरीले के पाठ सिकाउँछ भने, अत्यधिक ‘सुरक्षित र भिआइपी’ भनिएका ठाउँहरू नै सबैभन्दा बढी जोखिमपूर्ण र आक्रमणकारीको निसानामा हुन सक्छन्। यसले विश्व समुदायलाई यो अत्यन्तै नकारात्मक र त्रासपूर्ण सन्देश दिएको छ कि – यदि संसारकै सबैभन्दा शक्तिशाली र साधनस्रोत सम्पन्न देशको राष्ट्रपति नै सुरक्षित छैन भने, अन्य साना र विकासोन्मुख राष्ट्रका नेतृत्वको सुरक्षा अवस्था कति नाजुक होला?
यस भयावह स्थितिलाई सुधार गर्न अमेरिकाले ढिला नगरी आफ्नो प्रचलित हतियार नीतिमा आमूल परिवर्तन र कडा कानुनी परिमार्जन गर्नै पर्ने देखिन्छ। केवल कानुन बनाएर मात्र पुग्दैन, राजनीतिक नेतृत्वले पनि एकअर्कालाई गालीगलौज गर्ने र घृणा फैलाउने उग्र भाषाको साटो राष्ट्रिय एकता, सहिष्णुता र मेलमिलापको सन्देश प्रवाह गर्न जिम्मेवार बन्नुपर्छ। सुरक्षा निकायहरूले जुनसुकै दलको नेता भए पनि आफ्नो सुरक्षा रणनीतिमा राजनीतिक पूर्वाग्रहलाई हावी हुन नदिई पूर्ण रूपमा व्यावसायिक र निष्पक्ष ढङ्गले काम गर्नु आवश्यक छ। साथै, सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट डढेलो जस्तै फैलिने उग्रवाद, घृणास्पद भाषण र ‘मिसइन्फरमेसन’ (गलत सूचना) लाई नियन्त्रण गर्न कडा कानुनी र अत्याधुनिक प्राविधिक संयन्त्र बलियो बनाउनु पर्छ। समग्र विश्वका लागि यो एउटा ठूलो पाठ हो कि – जुन ठाउँमा राजनीतिक संवाद र आपसी सम्मान हराउँछ, त्यहाँ ढिलो चाँडो हिंसाले ठाउँ लिन्छ र त्यसको भारी मूल्य सिंगो राष्ट्र र आउने पुस्ताले चुकाउनुपर्ने हुन्छ।
निष्कर्षमा, डोनल्ड ट्रम्पमाथि बारम्बार भएका यी घातक आक्रमणका प्रयासहरू अमेरिकी लोकतन्त्र र यसका संस्थाहरूका लागि एउटा गम्भीर र अन्तिम ‘वेक-अप कल’ हुन्। यसले अमेरिकी राज्यसत्ता र समाजभित्र रहेको त्यो गहिरो र नमिठो घाउलाई सतहमा ल्याएको छ, जसलाई केवल थप सुरक्षाकर्मी परिचालन गरेर वा हतियार देखाएर मात्र निको पार्न सकिदैन। यसको स्थायी समाधानका लागि राजनीतिक नेतृत्वमा उच्च स्तरको इमानदारिता, हतियार खरिद-बिक्री नीतिमा व्यापक सुधार र तल्लो नागरिक स्तरसम्मै संवाद र मेलमिलापको पुन:स्थापना अपरिहार्य छ। यदि अमेरिकाले आफ्नो बढ्दो आन्तरिक विभाजन र घृणाको राजनीतिलाई समयमै बुद्धिमानीपूर्वक सम्बोधन गर्न सकेन भने, यसको ‘विश्वको नेता’ र महाशक्ति वाला पहिचान केवल इतिहासको पानामा मात्र सीमित हुन पुग्नेछ। विश्व शान्ति र स्थिरताका लागि पनि एउटा बलियो, स्थिर र सुरक्षित अमेरिकाको ठूलो भूमिका रहने भएकाले, यस्ता हिंसात्मक प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्दै लोकतन्त्रलाई सुरक्षित राख्नु नै अहिलेको विश्व राजनीतिको प्रमुख प्राथमिकता र आवश्यकता हो।
प्रकाशित मिति: १५ बैशाख २०८३, मंगलबार
प्रतिक्रिया