काठमाडौं । सन् २०२६ को शरीरक्रियाशास्त्र वा चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार तीन वैज्ञानिकलाई संयुक्त रूपमा प्रदान गर्ने घोषणा गरिएको छ।
अमेरिकाका कार्ल डाइसेरोथ तथा जर्मनीका पिटर हेगेमान र जर्ज नागेललाई प्रकाशको प्रयोगमार्फत स्नायु कोषको गतिविधि नियन्त्रण गर्न सकिने प्रविधिको विकासमा गरेको योगदानका लागि यो पुरस्कार प्रदान गरिने भएको हो।
नोबेल सभाका अनुसार उनीहरूको अनुसन्धानले प्रकाशद्वारा नियन्त्रित आयन मार्ग र प्रकाशआनुवंशिकीको विकासमा महत्वपूर्ण आधार तयार गरेको छ। यस प्रविधिले मस्तिष्कभित्रका स्नायु कोषले स्मृति, भावना र व्यवहारलाई कसरी प्रभाव पार्छन् भन्ने अध्ययन गर्न वैज्ञानिकहरूलाई नयाँ बाटो दिएको छ।
हेगेमान र नागेलले एककोषीय शैवालमा पाइने ‘च्यानलरोडोप्सिन’ नामक प्रोटिन पहिचान गरेका थिए। नीलो प्रकाश पर्दा सक्रिय हुने उक्त प्रोटिनले कोषभित्र आयनको प्रवाह गराई विद्युतीय संकेत उत्पन्न गर्ने पत्ता लागेको थियो।
त्यही खोजलाई आधार बनाएर डाइसेरोथले प्रकाशको सहायताले स्नायु कोषको गतिविधि नियन्त्रण गर्न सकिने प्रविधि विकास गरे। उनले सन् २००५ मा यसको सफल प्रयोग देखाएका थिए भने त्यसको दुई वर्षपछि जीवित मुसाको मस्तिष्कमा समेत प्रयोग गरेर यसको सम्भावना पुष्टि गरेका थिए।
यस प्रविधिलाई ‘प्रकाशआनुवंशिकी’ भनिन्छ। यसको माध्यमबाट मस्तिष्कका निश्चित स्नायु सञ्जाल सक्रिय वा निष्क्रिय पारेर स्मृति, भावना तथा व्यवहारसँग तिनको सम्बन्धबारे अध्ययन गर्न सकिन्छ।
नोबेल समितिका अनुसार यो प्रविधि स्नायु तथा मानसिक रोगसम्बन्धी अनुसन्धानमा महत्वपूर्ण उपकरण बनेको छ। दृष्टिविहीन व्यक्तिमा दृष्टि पुनर्स्थापनाका प्रयासमा समेत यसको प्रयोग भइरहेको छ।
समितिले उनीहरूको खोजले मस्तिष्कको अध्ययन गर्ने परम्परागत विधिमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको र मानव मस्तिष्कको कार्यप्रणाली बुझ्न नयाँ सम्भावना खोलिदिएको जनाएको छ।
प्रकाशित मिति: १९ आश्विन २०८३, सोमबार
प्रतिक्रिया