सूर्यबहादुरको विरासतमा सिद्धार्थको उदय

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केही व्यक्तित्व यस्ता हुन्छन्, जसको प्रभाव उनीहरूले सम्हालेका पद र बिताएको राजनीतिक समयभन्दा पनि फराकिलो हुन्छ। उनीहरूले प्रतिनिधित्व गरेको भूगोल, निर्माण गरेको राजनीतिक पहिचान र छोडेर गएको विरासतले पुस्तौँसम्म राजनीतिक बहसलाई प्रभावित गरिरहन्छ। पूर्वप्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापा त्यस्तै व्यक्तित्व हुन्, जसको नामसँग धनकुटाको राजनीतिक पहिचान र नेपालको राष्ट्रिय राजनीति अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। पाँचपटक प्रधानमन्त्री बनेका थापाले पञ्चायतदेखि बहुदलीय व्यवस्थासम्मको राजनीतिक यात्रा तय गरे। बदलिँदो राजनीतिक परिस्थितिमा आफ्नो भूमिका स्थापित गर्न सक्ने क्षमता, राजनीतिक संवाद र रणनीतिक कौशल उनका राजनीतिक जीवनका चर्चित पक्ष रहे।

आज त्यही ऐतिहासिक विरासतको सन्दर्भमा धनकुटाको राजनीतिमा अर्को पुस्ताको नाम चर्चामा छ- सिद्धार्थ थापा । सूर्यबहादुर थापाका नाति तथा सुनिलबहादुर थापाका छोरा सिद्धार्थ नेपाली कांग्रेसको संगठनात्मक राजनीतिमा सक्रिय हुँदै अगाडि बढिरहेका छन्। पार्टीको १५औँ महाधिवेशनका लागि धनकुटाबाट सर्वाधिक ६५७ मत सहित चौथो स्थानमा महाधिवेशन प्रतिनिधिका रुपमा निर्वाचित भएका छन्।

सूर्यबहादुरदेखि सुनिल हुँदै सिद्धार्थसम्म धनकुटाको राजनीतिक इतिहास, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र नेपाली कांग्रेसको नयाँ पुस्तासँग जोडिएको तीन पुस्ताको यात्रा

यो राजनीतिक उपलब्धिलाई एउटा निर्वाचनको परिणाममा मात्र सीमित गरेर हेर्न सकिँदैन। यसले धनकुटाको लामो राजनीतिक इतिहास, थापा परिवारको तीन पुस्ते यात्रा र नेपाली कांग्रेसभित्र नयाँ पुस्ताको उपस्थितिबीच विकसित हुँदै गएको सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ। सूर्यबहादुरले राष्ट्रिय राजनीतिमा स्थापित गरेको पहिचान, सुनिलबहादुरले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवसहित अघि बढाएको राजनीतिक यात्रा र सिद्धार्थले समकालीन कांग्रेसको संगठनभित्र निर्माण गर्न खोजिरहेको राजनीतिक एकता यी तीनवटै पक्ष अर्थपूर्ण छन्।

धनकुटाबाट राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रसम्म

सूर्यबहादुर थापाको राजनीतिक यात्रा नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासको एउटा लामो अध्याय हो। धनकुटाको मुगाबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरेका उनले आफ्नो जीवनका पाँच दशकभन्दा बढी समय सार्वजनिक जिम्मेवारी र राजनीतिक गतिविधिमा बिताए। नेपाली काङ्ग्रेसबाट राजनीतिक जीवनको सुरुवात गरेका थापा वि.सं २०१० देखी २०१२ सम्म नेपाली काङ्ग्रेसको जिल्ला सभापति समेत भए । तर, बि.सं २०१२ मा बिरगंजमा भएको काङ्ग्रेसको छैटौं महाधिवेशन पश्चात् उनी पार्टीबाट अलग भए ।

पञ्चायती व्यवस्थामा ४ पटक प्रधानमन्त्री बनेका उनी बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापित भएपछि पनि एक पटक प्रधानमन्त्री हुँदै राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली रहे।

३ वटै राजा (राजा महेन्द्र, विरेन्द्र र ज्ञानेन्द्र) सँग काम गरेका उनी तत्कालीन राजाहरुको स-परिवार विदेश भ्रमण हुँदा नेपालका राज प्रतिनिधिका रुपमा २ पटक काम गरे ।

विभिन्न राजनीतिक कालखण्डमा पाँचपटक प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हाल्नु उनको राजनीतिक जीवनको विशिष्ट परिचय बन्यो।

उनको राजनीतिक यात्राको विशेषता बदलिँदो परिस्थितिमा आफ्नो भूमिका पहिचान गर्न सक्ने क्षमता थियो। नेपालको शासन प्रणाली, राजनीतिक शक्ति सन्तुलन र दलहरूबीचको सम्बन्ध निरन्तर परिवर्तन भइरहँदा उनले आफूलाई राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा कायम राखे। उनका समर्थकहरूले उनलाई दूरदर्शी र रणनीतिक सोच भएका नेताका रूपमा स्मरण गर्छन् भने उनको राजनीतिक शैली र निर्णयहरूबारे फरक राजनीतिक दृष्टिकोणबाट मूल्याङ्कन पनि हुँदै आएको छ। तर नेपालको राजनीतिक इतिहासमा उनले लामो समयसम्म प्रभाव कायम राखेको तथ्य निर्विवाद छ।

धनकुटाका लागि सूर्यबहादुर थापाको महत्व राष्ट्रिय राजनीतिमा प्राप्त पदमा मात्र सीमित थिएन। पूर्वी नेपालको प्रशासनिक, शैक्षिक र भौतिक विकाससँग जोडिएका विभिन्न पहलका कारण उनको नाम जिल्लाको सार्वजनिक स्मृतिमा स्थापित रह्यो। धरान–धनकुटा सडक, पाख्रिबास कृषि अनुसन्धान केन्द्र, धनकुटा बहुमुखी क्याम्पस र सरकारी संरचनाको विकाससँग जोडिएका प्रसङ्गमा उनको राजनीतिक भूमिकाको चर्चा आज पनि गरिन्छ।

यसरी धनकुटाको एउटा गाउँबाट सुरु भएको राजनीतिक यात्रा राष्ट्रिय नेतृत्वसम्म पुग्यो। त्यसले जिल्लालाई राष्ट्रिय राजनीतिको नक्सामा छुट्टै पहिचान दियो। सूर्यबहादुरको निधनपछि पनि उनको नाम धनकुटाको राजनीतिक इतिहास, स्थानीय आकाङ्क्षा र नेतृत्वसम्बन्धी बहसमा निरन्तर उपस्थित रहनुको कारण यही हो।

तर राजनीतिक विरासत इतिहासको स्मरणमा मात्र जीवित रहँदैन। त्यसलाई नयाँ पुस्ताले कसरी बुझ्छ, आफ्नो समयको आवश्यकतासँग कसरी जोड्छ र सार्वजनिक जीवनमा कस्तो भूमिका निर्वाह गर्छ भन्ने कुराले पनि त्यसको निरन्तरता निर्धारण गर्छ। थापा परिवारको तेस्रो पुस्ताको राजनीतिक यात्रालाई यही दृष्टिकोणबाट हेर्न सकिन्छ।

सुनिलबहादुर : अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवदेखि संसदीय राजनीतिसम्म

सूर्यबहादुर थापाका छोरा सुनिलबहादुर थापाको राजनीतिक यात्रा उनका पिताको भन्दा फरक पृष्ठभूमिबाट सुरु भयो। सक्रिय दलगत राजनीतिमा प्रवेश गर्नुअघि उनले लामो समय संयुक्त राष्ट्रसंघीय शरणार्थी उच्चायोग (UNHCR) मा काम गरे। सन् १९८८ देखि २०१२ सम्मको अवधिमा एशिया, अफ्रिका र युरोपका विभिन्न क्षेत्रमा शरणार्थीसम्बन्धी कार्यक्रम व्यवस्थापनमा जिम्मेवारी निर्वाह गरेका उनले अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको कार्यशैली, प्रशासन र मानवीय सरोकारका विषयमा अनुभव हासिल गरे।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवपछि उनी नेपालको राजनीतिमा प्रवेश गरे। पिता सुर्यबहादुरले निर्माण गरेको राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीसँगै आबद्ध भएर सक्रिय भएका सुनिलबहादुर २०७० सालको संविधानसभा निर्वाचनमा धनकुटाबाट निर्वाचित भए। त्यसपछि उनले वाणिज्य तथा आपूर्ति र उद्योगमन्त्रीका रूपमा जिम्मेवारी सम्हाले। उनको राजनीतिक यात्राले थापा परिवारको विरासतलाई नयाँ आयाम दियो। जहाँ राष्ट्रिय राजनीतिको अनुभवसँग अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा हासिल गरेको व्यावसायिक अनुभव पनि जोडिएको थियो।

२०७७ सालमा सुनिलबहादुर थापा सहित ठुलो समुह राप्रपा बाट टुक्रीएर नेपाली कांग्रेसमा प्रवेश गरे। त्यसपछि उनले कांग्रेसको संगठनात्मक तथा संसदीय राजनीतिमा आफ्नो भूमिका अघि बढाए। नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय सहमहामन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालिसकेका उनि अहिले राष्ट्रियसभा सदस्य छन। राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलको राजनितिक सल्लाहकार रहँदा सुनिलबहादुर थापाले नै जेनजी बिद्रोहको बेला देखिएको गम्भिर राजनितिक संकटको समाधानमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भुमिका निर्वाह गरेर संबिधान जोगाएको चर्चा राजनितिक बृत्तमा हुने गरेकोछ।

सुनिलबहादुरको अनुभव र राजनीतिक सम्बन्धले सिद्धार्थका लागि स्वाभाविक रूपमा एउटा फराकिलो राजनीतिक परिवेश उपलब्ध गराएको छ। तर पारिवारिक पृष्ठभूमिले अवसर र परिचय दिन सक्ने भए पनि आफ्नै राजनीतिक पहिचान निर्माण गर्न व्यक्तिले आफ्नै काम, विचार र सार्वजनिक भूमिकाबाट आफूलाई स्थापित गर्नुपर्छ। सिद्धार्थको वर्तमान राजनीतिक यात्राको मूल सिद्धान्त पनि यही हो।

सिद्धार्थ : विरासतबाट आफ्नै पहिचानतर्फ

सिद्धार्थ थापाको राजनीतिक सम्बन्ध औपचारिक पद प्राप्त गरेपछि मात्र सुरु भएको होइन। उनी बाल्यकालदेखि नै हजुरबुबा सूर्यबहादुर थापाको सहयोगीको रुपमा काम गर्दा नजिक बाट राजनीतिक वातावरण बुझ्ने अवसर पाएका व्यक्ति हुन्। नेपाली राजनीतिका विभिन्न चरण, नेताहरूबीचका संवाद, निर्णय प्रक्रियाका जटिलता र राजनीतिक परिस्थितिअनुसार अपनाइने रणनीतिलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर उनको पारिवारिक परिवेशको महत्वपूर्ण पक्ष थियो।

सूर्यबहादुर थापाको राजनीतिक जीवनमा रणनीतिक सोच र कूटनीतिक व्यवहारको चर्चा हुने गर्छ। सिद्धार्थले पनि राजनीतिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विषयमा रुचि देखाउँदै आएका छन्। नेपाल–चीन सम्बन्ध, समसामयिक राजनीति र परराष्ट्र नीतिसँग सम्बन्धित विषयमा उनको सार्वजनिक लेखनले यी क्षेत्रमा उनको चासो रहेको देखाउँछ। पारिवारिक निकटताबाट प्राप्त राजनीतिक अनुभव र सार्वजनिक बहसमा देखिएको रुचि उनका राजनीतिक परिचयका दुई फरक पक्ष हुन्।

सिद्धार्थले विगतमा औपचारिक राजनीतिक जिम्मेवारीभन्दा बाहिर रहेर पनि परिवारको राजनीतिक गतिविधिमा सहयोग गरेको प्रसङ्ग सार्वजनिक भएको थियो। समयसँगै उनको भूमिका प्रत्यक्ष पार्टी राजनीतितर्फ अघि बढेको छ।

अहिले कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनका लागि धनकुटाबाट ६५७ मत प्राप्त गरी महाधिवेशन प्रतिनिधिमा चौथो स्थानमा निर्वाचित हुनु उनको राजनीतिक यात्राको अर्को महत्वपूर्ण खुड्किलो हो। महाधिवेशन प्रतिनिधि पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्र, नेतृत्व चयन र नीतिगत बहसमा सहभागी हुने संगठनात्मक तह हो। त्यसैले यस जिम्मेवारीलाई सिद्धार्थका लागि पार्टीका नेता तथा कार्यकर्तासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध विस्तार गर्ने र संगठनभित्र आफ्नो भूमिका स्थापित गर्ने अवसरका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

उनको राजनीतिक परिचयमा सूर्यबहादुर थापाको विरासत स्वाभाविक रूपमा जोडिन्छ। तर त्यसैसँगै उनी नयाँ पुस्ताका कांग्रेसजन, बदलिँदो मतदाता र समकालीन राजनीतिक मुद्दासँग कसरी जोडिन्छन् भन्ने पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। पारिवारिक इतिहासले उनलाई चिनाउने आधार दिएको छ; अबको राजनीतिक यात्राले उनको आफ्नै पहिचान कस्तो हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछ।

एउटै परिवार, तीन पुस्ता र तीन राजनीतिक अनुभव

थापा परिवारको तीन पुस्तालाई सँगै राखेर हेर्दा नेपाली राजनीतिमा आएको परिवर्तनको एउटा चित्र देखिन्छ। सूर्यबहादुर थापाको पुस्ताले पञ्चायती व्यवस्था, बहुदलीय प्रजातन्त्र र राजतन्त्रबाट गणतन्त्रतर्फको संक्रमणसम्मको राजनीतिक यात्रा अनुभव गर्‍यो। सुनिलबहादुरको पुस्ताले अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको व्यावसायिक अनुभवलाई नेपालको संसदीय राजनीतिसँग जोड्यो। सिद्धार्थको पुस्ताले भने संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, डिजिटल सञ्चार, बदलिँदो जनअपेक्षा र पार्टीभित्र पुस्तान्तरणको बहसबीच आफ्नो राजनीतिक स्थान खोजिरहेको छ।

यी फरक अनुभवलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने पक्ष भनेको सार्वजनिक जीवनप्रतिको संलग्नता हो। सूर्यबहादुरले राष्ट्रिय राजनीतिमा आफ्नो पहिचान बनाए। सुनिलबहादुरले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रको अनुभवपछि संसदीय र दलगत राजनीतिमा जिम्मेवारी लिए। सिद्धार्थले कांग्रेसको संगठनात्मक राजनीतिमा प्रवेश गर्दै आफ्नो पुस्ताको राजनीतिक भूमिका निर्माण गर्ने बाटो समातेका छन्।

तर तीन पुस्ताबीचको निरन्तरता राजनीतिक शैली वा विचारको पूर्ण समानता होइन। प्रत्येक पुस्ताले आफू बाँचेको समयका चुनौतीअनुसार निर्णय लिनुपर्छ। सूर्यबहादुरको समयमा राजनीतिक शक्ति सन्तुलनका प्रश्न प्रमुख थिए। सुनिलबहादुरको सार्वजनिक जीवनमा अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, प्रशासन र संसदीय अभ्यास जोडिए। सिद्धार्थका लागि भने संगठन निर्माण, सार्वजनिक जवाफदेहिता, नीतिगत स्पष्टता र नयाँ पुस्ताको विश्वास हासिल गर्नु महत्वपूर्ण हुनेछ।

यस दृष्टिले सिद्धार्थको राजनीतिक यात्रा विगतको पुनरावृत्तिभन्दा पनि ऐतिहासिक विरासत र समकालीन आवश्यकताबीचको सम्बन्ध खोज्ने प्रयास हो।

धनकुटाको इतिहास र कांग्रेसको नयाँ पुस्ता

धनकुटाको राजनीतिमा सूर्यबहादुर थापाको नामले लामो समय एउटा विशेष स्थान ओगटेको छ। जिल्लाबाट राष्ट्रिय नेतृत्वसम्म पुग्ने उनको यात्राले स्थानीय राजनीतिक आकाङ्क्षालाई राष्ट्रिय राजनीतिसँग जोड्यो। उनका छोरा सुनिलबहादुरको राजनीतिक सक्रियताले त्यो सम्बन्धलाई निरन्तरता दियो, यद्यपि पार्टी र राजनीतिक परिवेश फरक थिए।

सुनिलबहादुर नेपाली कांग्रेसमा समाहित भएपछि थापा परिवारको राजनीतिक यात्रा कांग्रेसको संगठनसँग जोडियो। अहिले सिद्धार्थ पनि यही पार्टीको महाधिवेशन प्रक्रियामा प्रतिनिधिका रूपमा अघि बढेका छन्। पिता-पुत्र दुवैको कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनसँग सम्बन्धित प्रतिनिधित्वले परिवारको राजनीतिक यात्रामा अर्को चरण थपेको छ।

धनकुटाका लागि यसको अर्थ विगतको इतिहासलाई सम्झनु मात्र नभई त्यस इतिहाससँग सम्बन्धित नयाँ पुस्ताले वर्तमान राजनीतिमा कस्तो भूमिका निर्वाह गर्छ भन्ने चासो पनि हो। सिद्धार्थको निर्वाचित प्रतिनिधिको हैसियतले उनलाई जिल्लाको संगठनात्मक राजनीतिमा थप सक्रिय हुने अवसर दिएको छ। कांग्रेसको आन्तरिक बहस, नेतृत्व चयन र भावी राजनीतिक दिशासम्बन्धी प्रक्रियामा उनको सहभागिता अब उनको सार्वजनिक राजनीतिक यात्राको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्नेछ।

यद्यपि महाधिवेशन प्रतिनिधि निर्वाचित हुनु र राष्ट्रिय स्तरको प्रभावशाली नेता बन्नु फरक चरण हुन्। प्रतिनिधिका रूपमा प्राप्त जिम्मेवारीलाई उनले कसरी उपयोग गर्छन्, पार्टीका कार्यकर्ता र आम नागरिकका सरोकारसँग कत्तिको जोडिन्छन् र आफ्नो राजनीतिक दृष्टिकोणलाई व्यवहारमा कसरी उतार्छन् भन्ने प्रश्न आगामी दिनमा महत्वपूर्ण हुनेछन्।

यहीँनेर सूर्यबहादुरको विरासतको वास्तविक अर्थ पनि स्पष्ट हुन्छ। विरासत भनेको विगतका उपलब्धिलाई आफ्नो उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गर्नु होइन; त्यसबाट सिकेर वर्तमानका चुनौतीको सामना गर्नु हो। धनकुटाको इतिहाससँग जोडिएको नाम बोकेका सिद्धार्थका लागि यो अवसरसँगै जिम्मेवारी पनि हो।

विगतको गौरव, भविष्यको चुनौती

सूर्यबहादुर थापाले आफ्नो जीवनकालमा राष्ट्रिय राजनीतिमा स्थापित गरेको स्थान असाधारण थियो। सुनिलबहादुरले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र संसदीय जिम्मेवारीमार्फत आफ्नो राजनीतिक यात्रा अघि बढाए। अब सिद्धार्थ थापा नेपाली कांग्रेसको नयाँ पुस्तामा आफ्नो स्थान निर्माण गर्ने प्रक्रियामा छन्।

उनको राजनीतिक यात्रालाई केवल पारिवारिक विरासतका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नु अपूरो हुनेछ। त्यसैगरी, पारिवारिक विरासतको प्रभावलाई बेवास्ता गरेर पनि उनको राजनीतिक पृष्ठभूमि बुझ्न सकिँदैन। यी दुईबीचको सन्तुलनमै उनको वर्तमान परिचयको वास्तविकता भेटिन्छ। इतिहासले परिचित गराएको व्यक्ति, तर आफ्नै राजनीतिक कामबाट भविष्यको परिचय बनाउनुपर्ने युवा नेता ।

नेपाली कांग्रेसको आन्तरिक राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको सहभागिता र नेतृत्व हस्तान्तरणबारे बहस भइरहेका बेला सिद्धार्थको महाधिवेशन प्रतिनिधिका रूपमा भएको निर्वाचित उपस्थितिले उनलाई संगठनभित्र थप सक्रिय हुने अवसर दिएको छ। अब उनको राजनीतिक यात्राको महत्व मतपरिणाम वा पारिवारिक परिचयमा मात्र नभई त्यसपछिका काम र सार्वजनिक भूमिकामा देखिनेछ।

धनकुटाले सूर्यबहादुर थापाको राजनीतिक इतिहासलाई लामो समयदेखि आफ्नो पहिचानसँग जोड्दै आएको छ। सुनिलबहादुर र सिद्धार्थको कांग्रेससँगको सम्बन्धले त्यो इतिहासलाई नयाँ राजनीतिक परिवेशमा प्रवेश गराएको छ। तर इतिहासको निरन्तरता आफैँमा सुनिश्चित हुँदैन। त्यसलाई हरेक पुस्ताले आफ्नो समयका आवश्यकता र जनताको अपेक्षाअनुसार नयाँ अर्थ दिनुपर्छ।

सूर्यबहादुर थापाले धनकुटाबाट राष्ट्रिय राजनीतिसम्म पुगेर एउटा युगको परिचय बनाए। सुनिलबहादुरले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र संसदीय राजनीतिलाई जोड्दै त्यस यात्रामा अर्को अध्याय थपे। अब सिद्धार्थ थापासामु चुनौती छ, त्यही इतिहासबाट प्रेरणा लिँदै नेपाली कांग्रेसको नयाँ पुस्तामा आफ्नै पहिचान स्थापित गर्ने।

नेपालको राजनीतिक स्मृतिमा सूर्यबहादुरको नाम इतिहास बनेर बसेको छ। सुनिलबहादुरको यात्रा त्यस इतिहासको अर्को अध्याय हो। सिद्धार्थको यात्रा भने लेखिँदै गरेको अध्याय हो, जसको मूल्याङ्कन आगामी दिनमा उनले निर्वाह गर्ने भूमिका, विचार र सार्वजनिक कर्मले नै तय गर्नेछ ।

प्रकाशित मिति: १५ आश्विन २०८३, बिहिबार