खप्तड बाबाको दर्शन: समसामयिक नेपालका लागि मार्गदर्शन

खप्तड बाबा एक महान् आध्यात्मिक गुरु, योगी तथा समाज सुधारक हुनुहुन्थ्यो। जसले नेपालको सुदूर पश्चिममा स्थित खप्तड क्षेत्रलाई आफ्नो तपोभूमि बनाउनु भयो। उहाँको जीवन साधना, मौन व्रत, प्रकृति सँगको समरसता र आध्यात्मिक चिन्तनले नेपाली समाजमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। उनले धर्म, योग, आयुर्वेद, नीति र अनुशासनमा आधारित जीवनशैलीको प्रचार गर्नुभयो।

खप्तड बाबा आफ्नो मौन जीवनका बाबजुद गहिरा विचारहरूद्वारा चिनिनुहुन्छ। उहाँका विचारहरू केवल आध्यात्मिक उन्नतिको लागि मात्र होइन, सामाजिक र राजनीतिक चेतनाको विकासका लागि पनि मार्गदर्शक छन्। उहाँले नैतिकता, कर्तव्यपरायणता, आत्म-अनुशासन र सत्यको मार्गमा चल्न प्रेरणा दिनुभयो।

आजको नेपालको राजनीतिक अस्थिरता, नैतिक पतन र दायित्वबोधको अभावकाबीच खप्तड बाबाका वाणीहरू अझ सान्दर्भिक छन्। उहाँका शिक्षाहरूले अनुशासन, आत्मज्ञान र कर्तव्यबोधमा आधारित नेतृत्व निर्माणको सम्भावना देखाउँछन्। पूर्वीय दर्शनसँग मेल खाने यी भनाइहरू नेपाली समाज र राजनीतिको आत्मशुद्धिका लागि महत्वपूर्ण स्रोत हुन सक्छन्।

‘सांस्कृतिक स्वाधीनता नै वास्तविक स्वाधीनता हो’

खप्तड बाबाको यो भनाइ आजको विश्व परिवेशमा अझ बढी सान्दर्भिक छ। कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक पहिचान र अस्तित्व उसको संस्कृतिमा निहित हुन्छ। संस्कृति भनेको भाषा, धर्म, परम्परा, कला, साहित्य र जीवनशैलीको समष्टि हो। यदि कुनै राष्ट्रले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान गुमाउँछ भने त्यसले आफ्नो आत्मा नै गुमाउँछ। राजनीतिक स्वाधीनता क्षणिक हुन सक्छ तर सांस्कृतिक स्वाधीनता एक अटुट र स्थायी धरोहर हो।

नेपालको सन्दर्भमा यो भनाइ विशेष महत्व राख्दछ। हाम्रो देश बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक छ। यहाँ प्रत्येक समुदायको आफ्नै विशिष्ट संस्कृति र परम्परा रहेको छ। तर पछिल्लो समयमा पश्चिमी संस्कृतिको अन्धानुकरण र आफ्नो मौलिक संस्कृतिप्रतिको उदासीनता बढ्दै गएको छ। यसले हाम्रो राष्ट्रिय पहिचान र एकतामा चुनौती खडा गरेको छ। राजनीतिक दलहरूले राष्ट्रियताको नारा त दिन्छन्, तर सांस्कृतिक स्वाधीनताको महत्वलाई नजरअन्दाज गर्छन्।

विदेशी संस्कृतिको प्रभावलाई कम गर्न र स्वदेशी संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्न ठोस नीति तथा कार्यक्रम ल्याउन आवश्यक छ। शिक्षा प्रणालीमा स्थानीय भाषा, कला र संस्कृतिको समावेश, परम्परागत ज्ञान र सीपको संरक्षण, र सांस्कृतिक सम्पदाको जगेर्ना आजको प्रमुख आवश्यकता हो। जब हामी आफ्नो संस्कृतिलाई सम्मान गर्छौं र त्यसको विकास गर्छौं, तब मात्र हामी वास्तविक रूपमा स्वाधीन र आत्मनिर्भर बन्न सक्छौं।

पूर्वीय दर्शनले पनि संस्कृति र परम्पराको महत्वलाई उच्च स्थान दिएको छ। हाम्रो धर्मशास्त्रहरू, रीतिरिवाजहरू र जीवनशैलीले हामीलाई एक विशिष्ट पहिचान दिएको छ। अनुशासन र कर्तव्यको भावना पनि हाम्रो संस्कृतिसँग जोडिएको छ। आफ्नो संस्कृतिलाई भुल्नु भनेको आफ्नो जरालाई भुल्नु हो, जसले अन्ततः राष्ट्रिय अस्तित्वलाई कमजोर बनाउँछ।

‘जुन जातिले आफ्नो संस्कृति, आफ्ना महापुरुषहरू र आफ्ना सत् साहित्यहरूप्रति अश्रद्धा गर्दछ त्यो जाति प्राय: नष्ट नै हुने गर्दछ।’

खप्तड बाबाको यो भनाइ इतिहासका अनेक उदाहरणहरूबाट पुष्टि हुन्छ। जुन समुदायले आफ्नो इतिहास, आफ्ना प्रेरणाका स्रोत र आफ्ना ज्ञानका भण्डारलाई बिर्सन्छ, त्यो समुदाय दिशाहीन हुन्छ र विस्तारै आफ्नो पहिचान गुमाउँदै जान्छ। महापुरुषहरूले देखाएको मार्ग र सत् साहित्यले प्रदान गरेको ज्ञानले हामीलाई सही दिशा निर्देश गर्दछ र हाम्रो गौरवमय इतिहासको स्मरण गराउँदछ।
नेपालमा पनि आफ्ना राष्ट्रिय विभूतिहरू, साहित्यकारहरू र आध्यात्मिक गुरुहरूप्रतिको सम्मानमा कमी देखिन्छ। युवा पुस्तालाई आफ्नो इतिहास र परम्पराको ज्ञान कम हुँदै गएको छ। विदेशी प्रभावमा परेर हामी आफ्ना मूल्यमान्यता र आदर्शहरूलाई बिर्सिरहेका छौं। राजनीतिक दलहरूले क्षणिक लाभका लागि इतिहासलाई बंग्याउने र महापुरुषहरूको अवमूल्यन गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। यसले समाजमा विभाजन र द्वेष सिर्जना गरेको छ।

हामीले आफ्ना महापुरुषहरूको जीवनी र योगदानलाई सम्मान गर्नुपर्दछ र युवा पुस्तालाई उनीहरूबाट प्रेरणा लिन प्रेरित गर्नुपर्दछ। हाम्रा प्राचीन ग्रन्थहरू र साहित्यहरू ज्ञानका अथाह सागर हुन्, जसलाई अध्ययन गरेर हामीले जीवनका अनेक रहस्यहरू बुझ्न सक्छौं।

पूर्वीय दर्शनमा गुरुको महत्व सर्वोपरि मानिन्छ। हाम्रा महापुरुषहरू आध्यात्मिक गुरुका रूपमा पनि रहेका छन्, जसले हामीलाई सत्य र धर्मको मार्ग देखाएका छन्। उनीहरूप्रति श्रद्धा राख्नु भनेको ज्ञान र सत्यप्रति श्रद्धा राख्नु हो। अनुशासन र कर्तव्यको भावना पनि हाम्रा महापुरुषहरूको शिक्षाबाटै प्राप्त हुन्छ। यदि हामीले उनीहरूलाई बिर्स्यौं भने, हामीले आफ्नो मार्गदर्शकलाई गुमाउनेछौं र अन्ततः पतनको बाटोमा लाग्ने खतरा बढ्नेछ।

‘मुख्य कुरा यही छ कि अनेक जातिले एकपटक गुमाइसकेको राजनीतिक स्वाधीनता समय र परिस्थितिले साथ दिँदा पुन: फर्काएका छन्। तर एकपटक गुमिसकेको धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परा अपरिवर्तित र पूर्ण रूपमा कायम गर्नु कुनै पनि समुदायको जीवनमा प्राय: असम्भव छ।’

खप्तड बाबाको यो भनाइले सांस्कृतिक धरोहरको अमूल्य महत्वलाई उजागर गर्दछ। इतिहास साक्षी छ कि राजनीतिक उथलपुथल र बाह्य हस्तक्षेपका कारण धेरै राष्ट्रहरूले आफ्नो राजनीतिक स्वाधीनता गुमाएका छन्, तर अनुकूल परिस्थिति आएपछि त्यसलाई पुनः प्राप्त गरेका छन्। तर एकपटक यदि कुनै समुदायले आफ्नो धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परालाई गुमाउँछ भने, त्यसलाई पहिलेकै अवस्थामा फर्काउनु लगभग असम्भव हुन्छ। संस्कृति एक जीवन्त र निरन्तर परिवर्तनशील प्रक्रिया हो, तर यसको मूल भावना र परम्पराहरू हराएमा त्यसलाई पुनर्जीवित गर्न कठिन हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा यो भनाइले हामीलाई आफ्नो धार्मिक र सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षणमा अझ बढी सचेत हुन प्रेरित गर्दछ। वैदेशिक प्रभाव र आधुनिकताको नाममा हामीले आफ्ना मौलिक परम्पराहरूलाई बिर्सनु हुँदैन। हाम्रा चाडपर्वहरू, रीतिरिवाजहरू, धार्मिक अनुष्ठानहरू र सामाजिक मूल्यमान्यताहरू हाम्रो पहिचानका आधार हुन्। यदि यी हराए भने, हामी सांस्कृतिक रूपमा दरिद्र हुनेछौं। राजनीतिक दलहरूले विकास र आधुनिकताको नाममा सांस्कृतिक परम्परालाई ओझेलमा पार्नु हुँदैन। पर्यटन विकासका नाममा हाम्रा धार्मिक स्थलहरूको व्यापारीकरण र सांस्कृतिक मूल्यहरूको अवमूल्यन गर्नु हुँदैन। बरु, हाम्रा धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नुपर्दछ, जसले गर्दा भावी पुस्ताले पनि यसको महत्व बुझ्न सकोस्।

पूर्वीय दर्शनमा धर्म र संस्कृति जीवनको अभिन्न अङ्ग मानिन्छ। यी केवल परम्परा मात्र नभएर जीवन जिउने कला र सत्यलाई अनुभव गर्ने माध्यम पनि हुन्। अनुशासन र कर्तव्यको भावना धर्म र संस्कृतिसँगै जोडिएको हुन्छ। यदि हामीले आफ्नो धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परालाई त्याग्यौं भने, हामीले आफ्नो आध्यात्मिक आधार र नैतिक मार्गदर्शनलाई गुमाउनेछौं।

‘आज तँ अरूको कर्तव्यमा दृष्टि राख्तछस् र त्यसद्वारा आफ्नो अधिकारलाई सुरक्षित देख्न चाहन्छस्। यही सारा अशान्तिको मूल हो। तेरो स्वतन्त्रता त आफ्नो कर्तव्य पालन गर्नमा नै छ। अरूले आफ्नो कर्तव्य पालन गरुन् यो तेरो अधीनको कुरो होइन।’

खप्तड बाबाको यो भनाइ व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा शान्ति र व्यवस्था कायम राख्नका लागि एक महत्वपूर्ण मार्गदर्शन हो। आज मानिसहरू आफ्नो अधिकारको बारेमा बढी चिन्तित छन्, तर आफ्नो कर्तव्यप्रति उदासीन छन्। सबैजना अरूले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेको हेर्न चाहन्छन्, तर आफूले आफ्नो जिम्मेवारी वहन गर्न हिचकिचाउँछन्। यही प्रवृत्ति समाजमा अशान्ति, द्वेष र अराजकताको कारण बन्दछ। खप्तड बाबा भन्नुहुन्छ कि हाम्रो वास्तविक स्वतन्त्रता आफ्नो कर्तव्यलाई इमानदारीपूर्वक पालन गर्नुमा निहित छ। जब हामी आफ्नो जिम्मेवारीलाई सही ढंगले पूरा गर्छौं, तब हामी आत्मसन्तुष्टि र शान्ति अनुभव गर्छौं। अरूले आफ्नो कर्तव्य पालन गर्छन् कि गर्दैनन्, त्यो हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन। हामीले आफ्नो कर्ममा ध्यान दिनुपर्दछ र अरूको कर्मको मूल्याङ्कन गर्न छोड्नुपर्दछ।

नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा यो भनाइ अझ बढी सान्दर्भिक छ। नेताहरू र नागरिकहरू सबै आफ्नो अधिकारको माग गरिरहेका छन्, तर आफ्नो कर्तव्यप्रति गम्भीर छैनन्। भ्रष्टाचार, अनियमितता र गैरजिम्मेवारीले देशलाई पछाडि धकेलिरहेको छ। यदि सबैले इमानदारीपूर्वक आफ्नो कर्तव्य पालन गर्ने हो भने, देशले छिट्टै प्रगति गर्न सक्छ।

पूर्वीय दर्शनमा कर्मयोगको महत्व बताइएको छ। कर्मयोग भनेको फलको अपेक्षा नगरी आफ्नो कर्तव्यलाई निष्ठापूर्वक पालन गर्नु हो। अनुशासन र कर्तव्य पूर्वीय दर्शनका आधारभूत सिद्धान्त हुन्। जब हामी अनुशासनमा रहन्छौं र आफ्नो कर्तव्यलाई इमानदारीपूर्वक पूरा गर्छौं, तब हामी व्यक्तिगत र सामाजिक रूपमा शान्ति र समृद्धि प्राप्त गर्न सक्छौं।

अन्त्यमा, खप्तड बाबाका यी चार भनाइहरू आजको नेपाल र विश्व समुदायका लागि मार्गदर्शक सिद्धान्त हुन्। सांस्कृतिक स्वाधीनताको महत्वलाई बुझेर आफ्नो मौलिक पहिचानको संरक्षण गर्नु, आफ्ना महापुरुष र सत् साहित्यप्रति श्रद्धा राख्नु, धार्मिक र सांस्कृतिक परम्पराको जगेर्ना गर्नु, र आफ्नो कर्तव्यलाई इमानदारीपूर्वक पालन गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। नेपालको राजनीतिले यी शाश्वत सत्यहरूलाई आत्मसात गर्नुपर्दछ। राजनीतिक दलहरूले राष्ट्रिय एकता र समृद्धिका लागि सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण र प्रवर्द्धनलाई प्राथमिकता दिनुपर्दछ। नागरिकहरूले पनि आफ्नो अधिकारको मागसँगै आफ्नो कर्तव्यलाई पनि इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्दछ।

पूर्वीय दर्शनले सधैं नै कर्तव्य, अनुशासन र आत्मज्ञानको महत्वलाई जोड दिएको छ। खप्तड बाबाका यी वाणीहरू त्यसै ज्ञान परम्पराको निरन्तरता हुन्। यदि हामीले उहाँका उपदेशहरूलाई आफ्नो जीवनमा अनुसरण गर्यौं भने, हामीले व्यक्तिगत र सामाजिक रूपमा शान्ति, समृद्धि र प्रगति हासिल गर्न सक्नेछौं। उहाँका यी भनाइहरू केवल शब्द मात्र नभएर जीवन जिउने कला र सत्यलाई अनुभव गर्ने मार्ग हुन्।

• नेपाली सेनाका (अ.प्रा) सेनानी अम्गाई समसामयिक तथा राजनितीक विषयवस्तुमा कलम चलाउँछन्।

प्रकाशित मिति: २० बैशाख २०८२, शनिबार