निर्वाचनमा उम्मेदवार: रहरले होइन, ज्ञान र क्षमताले आउनुहोस्

वर्तमान समयमा राजनीति कुनै एक क्षेत्रको सामान्य अनुभवले मात्र सञ्चालन गर्न सकिने विषय रहेन। आजको विश्व र समाज यति धेरै अन्तर सम्बन्धित र जटिल भइसकेको छ कि यसलाई बुझ्न र नेतृत्व गर्न उम्मेदवारमा बहुआयामिक ज्ञानको भण्डार हुनु अनिवार्य छ। हिजोको राजनीतिमा केवल भाषण र जनसम्पर्कले काम चल्थ्यो होला, तर आजको परिवेशमा तार्किक क्षमता र विषयगत गहिराइ नभएको व्यक्ति नेतृत्वमा पुग्नु भनेको राष्ट्रलाई दिशाहीन बनाउनु हो। त्यसैले, निर्वाचनमा उम्मेदवारी दिने सोच राख्ने हरेक व्यक्तिले आफूलाई विभिन्न विधामा पोख्त बनाउनु पर्छ। राजनीतिमा प्रवेश गर्नुअघि उम्मेदवारले समाजका विविध अङ्गहरू कसरी सञ्चालन हुन्छन् र ती बीचको अन्तरसम्बन्ध के हो भन्ने कुरालाई मसिनो गरी केलाउन सक्नुपर्छ। तयारी विनाको उम्मेदवारीले केवल व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा पूरा गर्न सक्छ, तर त्यसले आम जनताको समस्या समाधान गर्न र देशको हित प्रवर्द्धन गर्न किमार्थ सक्दैन। अतः, निर्वाचनमा होमिनु अघि उम्मेदवारले आफूलाई बौद्धिक र व्यावहारिक रूपमा पूर्ण रूपले सुसज्जित पार्नु आजको प्राथमिक आवश्यकता हो।

राजनीतिक उम्मेदवारका लागि अर्थशास्त्रको आधारभूत र व्यावहारिक ज्ञान हुनु सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सर्त हो। देशको आर्थिक प्रणाली, बजेट निर्माणको प्रक्रिया र राजस्व सङ्कलनका स्रोतहरूबारे जानकारी नभएको नेताले जनतालाई झुटा आश्वासन मात्र बाँड्न सक्छ। आर्थिक असमानता कसरी कम गर्ने, उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी कसरी बढाउने र वैदेशिक ऋणको भारबाट मुलुकलाई कसरी जोगाउने भन्ने विषयमा स्पष्ट खाका उम्मेदवारसँग हुनुपर्छ। स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्मको स्रोत परिचालन र गरिबी निवारणका लागि अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोण विनाको योजना केवल कागजमा सीमित हुन्छ। बजारको अवस्था, मुद्रास्फीति र रोजगारी सिर्जनाका चुनौतीहरूलाई बुझेर मात्र ठोस नीति निर्माण गर्न सम्भव हुन्छ। यदि उम्मेदवारसँग आर्थिक व्यवस्थापनको ज्ञान छैन भने, उसले गर्ने निर्णयहरूले देशलाई आर्थिक सङ्कटतर्फ धकेल्न सक्छ। त्यसैले, आर्थिक सूचकहरूको विश्लेषण र तिनको सामाजिक प्रभाव बुझ्न सक्ने क्षमता भएका व्यक्तिहरू मात्र आजको प्रतिस्पर्धी राजनीतिमा खरो उत्रिन सक्छन् र देशको समृद्धिको नेतृत्व गर्न सक्छन्।

समाजशास्त्रको ज्ञान विनाको राजनीतिले समाजको वास्तविक तस्विर कहिल्यै देख्न सक्दैन। हाम्रो जस्तो विविधतायुक्त समाजमा जातजाति, भाषा, धर्म र लिंगका आधारमा रहेका सामाजिक तहगत संरचनाहरूलाई बुझ्न समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण अनिवार्य छ। उम्मेदवारले समाजमा विद्यमान विभेद, कुप्रथा र सामाजिक द्वन्द्वका जराहरू कहाँ छन् भन्ने कुराको गहिरो अध्ययन गरेको हुनुपर्छ। सामाजिक न्यायको सिद्धान्त र समावेशी लोकतन्त्रको मर्मलाई आत्मसात् गर्न समाजका हरेक वर्गको मनोविज्ञान र आवश्यकता बुझ्नु जरुरी हुन्छ। केवल निर्वाचन जित्नका लागि जातीय वा क्षेत्रीय कार्ड खेल्नुको सट्टा, सबैलाई समेट्ने सामाजिक एकताको सुत्रधार बन्न उम्मेदवारमा समाजशास्त्रीय चेत हुनुपर्छ। विभिन्न समुदायका सरोकारहरूलाई सम्बोधन गर्दै सामाजिक रूपान्तरणको नेतृत्व गर्न सक्ने उम्मेदवारले मात्र दीर्घकालीन रूपमा जनताको विश्वास जित्न सक्छ। समाजको बनोट र परिवर्तनका गतिशीलतालाई नबुझी गरिने राजनीतिले सामाजिक सद्भाव बिगार्ने खतरा रहन्छ, त्यसैले उम्मेदवारमा समाजको नाडी छाम्ने र त्यसलाई सकारात्मक दिशा दिने क्षमता हुनु अपरिहार्य छ।

आजको विश्व राजनीतिमा भू-राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको ज्ञान हुनु उम्मेदवारका लागि अनिवार्य भइसकेको छ। नेपाल जस्तो दुई ठूला र शक्तिशाली राष्ट्रहरूको बीचमा रहेको देशका लागि छिमेकी देशहरूसँगको सम्बन्ध र विश्व शक्तिको सन्तुलन बुझ्नु राष्ट्रिय हितका लागि जीवनमरणको सवाल हो। उम्मेदवारले अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि, सम्झौता र वैदेशिक नीतिका जटिलताहरूलाई बुझ्न जरुरी छ। राष्ट्रिय सार्वभौमिकताको रक्षा गर्दै कसरी अधिकतम वैदेशिक सहयोग र लगानी भित्र्याउन सकिन्छ भन्ने कुरामा स्पष्ट भिजन हुनुपर्छ। विश्वमा भइरहेका राजनीतिक परिवर्तनहरूले स्थानीय स्तरमा पार्ने प्रभावको आकलन गर्न नसक्ने उम्मेदवारले देशको सुरक्षा र हितमा गम्भीर आँच पुर्याउन सक्छ। वैदेशिक सम्बन्धलाई सस्तो लोकप्रियताको साधन बनाउनुको सट्टा परिपक्व र कूटनीतिक तवरले अघि बढाउने ज्ञान आजको नेतृत्वमा हुनुपर्छ। शक्ति राष्ट्रहरूको स्वार्थ र त्यसको बिचमा नेपालको अडानलाई कसरी सुदृढ बनाउने भन्ने विषयमा गहन अध्ययन भएका व्यक्ति मात्रै आजको समयमा सफल राजनीतिक खेलाडी बन्न सक्छन्।

प्रशासनिक र कानुनी प्रणालीको ज्ञान नभएको व्यक्तिले राज्य संयन्त्रलाई प्रभावकारी रूपमा चलाउन सक्दैन। उम्मेदवारले देशको संविधान, ऐन, नियम र कानुनी प्रक्रियाहरूको पूर्ण जानकारी राख्नुपर्छ ताकि उसले विधिको शासनलाई प्रत्याभूत गर्न सकोस्। सार्वजनिक प्रशासनले कसरी काम गर्छ, कर्मचारीतन्त्रलाई कसरी परिचालन गर्ने र भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि कस्ता कानुनी प्रावधानहरू छन् भन्ने कुराको ज्ञान हुनु आवश्यक छ। नीति निर्माणको तहमा पुग्ने व्यक्तिले कानुनको मस्यौदा बनाउँदा वा छलफल गर्दा त्यसको दीर्घकालीन प्रभाव बुझ्न सक्नुपर्छ। कानुनी साक्षरता नभएको नेताले कर्मचारीतन्त्रको दबाबमा परेर वा अन्जानमै गलत निर्णयहरू गर्न सक्छ, जसको मूल्य देशले चुकाउनुपर्ने हुन्छ। सुशासनको स्थापना र सरकारी सेवा प्रवाहलाई चुस्त बनाउन प्रशासनिक संयन्त्रको बुझाइ र कानुनी सचेतना उम्मेदवारको अनिवार्य योग्यता हुनुपर्छ। राज्यका अङ्गहरू बीचको शक्ति पृथकीकरण र सन्तुलनको सिद्धान्तलाई बुझेर मात्र लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई बलियो बनाउन सकिन्छ भन्ने कुरा हरेक उम्मेदवारले मनन गर्नुपर्छ।

पर्यावरण र जलवायु परिवर्तन आजको समयको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ। राजनीतिक उम्मेदवारले विकास र वातावरण बीचको सन्तुलन कसरी मिलाउने भन्ने विषयमा वैज्ञानिक र व्यावहारिक ज्ञान राख्नुपर्छ। जलवायु परिवर्तनले नेपालका हिमाल, पानीका स्रोत र कृषिमा पारिरहेको प्रभावलाई बुझेर सोही अनुसारका अनुकूलन योजनाहरू बनाउन नेतृत्व सक्षम हुनुपर्छ। केवल भौतिक पूर्वाधार निर्माणलाई मात्र विकास ठान्ने र पर्यावरणलाई बेवास्ता गर्ने सोचले भविष्यको पुस्तालाई सङ्कटमा पार्न सक्छ। प्राकृतिक स्रोतको दिगो व्यवस्थापन, जैविक विविधताको संरक्षण र हरित ऊर्जाको प्रवर्द्धन गर्ने क्षमता उम्मेदवारमा हुनुपर्छ। विपद् व्यवस्थापन र वातावरणीय न्यायका सवालहरूलाई राजनीतिको मूलधारमा ल्याउन नसक्ने व्यक्ति आजको आधुनिक युगको नेता बन्न सक्दैन। विकासका योजनाहरू बनाउँदा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनलाई गम्भीरतापूर्वक लिने र प्रकृतिमैत्री प्रविधिको प्रयोगमा जोड दिने भिजन उम्मेदवारसँग हुनुपर्छ। वातावरणीय सङ्कटलाई बुझ्न नसक्ने नेतृत्वले देशलाई मरुभूमीकरण र प्राकृतिक प्रकोपको जोखिममा धकेल्ने हुनाले यस विषयको ज्ञान अपरिहार्य छ।

सूचना प्रविधि र डिजिटल युगको गतिलाई आत्मसात् गर्न सक्ने क्षमता आधुनिक उम्मेदवारको अर्को महत्त्वपूर्ण गुण हो। आजको विश्व सूचना प्रविधिले सञ्चालन गरिरहेको छ र यसको प्रभाव राजनीति, अर्थतन्त्र र सञ्चारमा व्यापक छ। उम्मेदवारले सूचना प्रविधिको प्रयोग गरेर सरकारी सेवालाई कसरी पारदर्शी र प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ भन्ने कुराको ज्ञान राख्नुपर्छ। साइबर सुरक्षा, डिजिटल अर्थतन्त्र र कृत्रिम बुद्धिमत्ता जस्ता विषयहरूले भविष्यको समाजलाई कसरी आकार दिदैछन् भन्ने बुझाइ उम्मेदवारमा हुनु आवश्यक छ। प्रविधिको माध्यमबाट जनतासँग प्रत्यक्ष जोडिने, उनीहरूका समस्या सुन्ने र तथ्याङ्कका आधारमा नीति निर्माण गर्ने परिपाटी बसाल्न नेतृत्व प्रविधिमैत्री हुनुपर्छ। प्रविधिलाई केवल प्रचारप्रसारको माध्यम मात्र नभई सुशासन र विकासको औजारका रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने दक्षता आजको नेतृत्वमा खोजिएको छ। यदि उम्मेदवार डिजिटल रूपान्तरणको प्रक्रियामा पछि पर्यो भने उसले आजको युवा पुस्ताको भावना र आधुनिक विश्वको मागलाई कहिल्यै सम्बोधन गर्न सक्ने छैन।

मानव मनोविज्ञान र नेतृत्व कौशलको गहिरो अध्ययनले उम्मेदवारलाई जनताको वास्तविक भावना बुझ्न र उनीहरूलाई प्रेरित गर्न मद्दत गर्छ। राजनीतिमा जनमतको कदर गर्नु र मानिसहरूको व्यवहारलाई प्रभाव पार्ने तत्वहरूलाई बुझ्नु निकै चुनौतीपूर्ण काम हो। उम्मेदवारमा धैर्यता, सहनशीलता र विभिन्न विचार भएका मानिसहरूलाई एक ठाउँमा ल्याएर साझा लक्ष्यका लागि काम गराउने खुबी हुनुपर्छ। सङ्कटको समयमा शान्त रहेर सही निर्णय लिन सक्ने र जनतामा आशा जगाउन सक्ने नेतृत्व नै सफल हुन्छ। सामूहिक मनोविज्ञानले कसरी काम गर्छ र मानिसहरूका डर, आशा र आवश्यकताहरू के हुन् भन्ने कुराको हेक्का उम्मेदवारलाई हुनुपर्छ। नेतृत्व भनेको केवल आदेश दिनु होइन, बरु अरूको कुरा सुन्नु र उनीहरूको भावनाको कदर गर्दै अघि बढ्नु हो। राजनीतिक नैतिकता र इमानदारिताको मनोवैज्ञानिक आधारलाई बुझेर मात्रै एक निष्कलङ्क र विश्वासिलो छवि बनाउन सम्भव हुन्छ। नेतृत्वको मनोवैज्ञानिक पाटोलाई बेवास्ता गर्ने व्यक्तिले जनताको मन जित्न सक्दैन र उसको प्रभाव क्षणिक मात्र हुन पुग्छ।

इतिहास र संस्कृतिको ज्ञानले उम्मेदवारलाई आफ्नो देशको जड र पहिचानसँग जोड्छ। विगतका राजनीतिक घटनाक्रम, क्रान्ति र शासन प्रणालीका उपलब्धि तथा कमजोरीहरूको अध्ययनबाट पाठ सिकेर मात्र भविष्यको मार्गचित्र कोर्न सकिन्छ। उम्मेदवारले आफ्नो राष्ट्रको इतिहासमा भएका मोडहरूलाई बुझेर वर्तमानका समस्याहरूको ऐतिहासिक सन्दर्भ पहिल्याउन सक्नुपर्छ। साथै, देशको मौलिक संस्कृति, परम्परा र मूल्य मान्यताहरूको संरक्षण गर्दै आधुनिकताको बाटोमा कसरी अघि बढ्ने भन्ने स्पष्ट सोच नेतृत्वमा हुनुपर्छ। सांस्कृतिक विविधतालाई द्वन्द्वको विषय नभई समृद्धिको आधार बनाउन सक्ने क्षमता इतिहास र संस्कृतिको अध्ययनबाट मात्र प्राप्त हुन्छ। पुर्खाले गरेका गल्तीहरू नदोहोर्याउने र उनीहरूले छोडेका सकारात्मक पदचापलाई पछ्याउने प्रतिबद्धता उम्मेदवारमा देखिनुपर्छ। आफ्नो इतिहास र पहिचानप्रति गर्व गर्ने र त्यसलाई विश्वसामु उच्च राख्ने नेतृत्वले मात्र जनताको आत्मसम्मान र राष्ट्रिय गौरवलाई रक्षा गर्न सक्छ। त्यसैले, इतिहासको ऐनामा वर्तमानलाई हेर्न सक्ने उम्मेदवार आजको राजनीतिको आवश्यकता हो।

बौद्धिक स्पष्टता र प्राविधिक सक्षमताको सङ्गम आजको राजनीति केवल सैद्धान्तिक ज्ञानमा मात्र सीमित छैन, यसका लागि दार्शनिक चेतदेखि लिएर विभिन्न क्षेत्रको प्राविधिक सक्षमता हुनु अनिवार्य छ। एक सफल उम्मेदवारमा एकातिर न्याय र समानताको दार्शनिक स्पष्टता हुनुपर्छ भने अर्कातिर सार्वजनिक नीति निर्माण, स्वास्थ्य प्रणाली र आधुनिक शिक्षाको पुनर्संरचना गर्ने खुबी हुनुपर्छ। कृषि र भू-उपयोग नीति मार्फत खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने, ऊर्जा राजनीतिको जटिलता बुझेर जलस्रोतको राष्ट्रिय हितमा प्रयोग गर्ने र श्रम तथा आप्रवासनका समस्यालाई अर्थतन्त्रसँग जोडेर समाधान गर्ने सामर्थ्य आजको नेतृत्वमा खोजिएको छ। त्यति मात्र होइन, सुरक्षा र प्रतिरक्षाका आधुनिक चुनौती बुझ्ने, व्यवस्थित शहरी योजना बनाउने, पर्यटन र संस्कृतिलाई ‘सफ्ट पावर’ का रूपमा प्रयोग गर्ने र व्यापार तथा लगानीको वातावरण निर्माण गरी निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गर्ने दक्षताले मात्र देशलाई समृद्ध बनाउन सकिन्छ। यी सबै क्षमताहरूलाई लैङ्गिक संवेदनशीलता, विपद् व्यवस्थापनको पूर्वतयारी र उच्च नैतिक सदाचारको कसीमा राखेर मात्र एक निष्कलङ्क र गतिशील नेतृत्वको जन्म हुन्छ। तसर्थ, भ्रष्टाचार विरुद्धको शून्य सहनशीलता र पारदर्शितालाई आफ्नो जीवन पद्धति नबनाई राजनीतिमा होमिनु भनेको सार्वजनिक जीवनमा असफल हुनु हो।

अन्तमा, उम्मेदवारी दिनु भनेको केवल पद प्राप्तिको अभिलाषा होइन, बरु समाज र राष्ट्रप्रतिको ठूलो जिम्मेवारी हो। माथि उल्लेखित विविध विषयहरूको गहिरो ज्ञान र तयारी विना निर्वाचनको मैदानमा उत्रिनु आफ्ना लागि मात्र होइन, सिंगो देशका लागि घातक हुन सक्छ। आजको राजनीति रहरले गर्ने समय सकिएको छ; अब यो विशेषज्ञता, अध्ययन र समर्पणको क्षेत्र बनिसकेको छ। मतदाताहरू पनि सचेत भइसकेका छन् र उनीहरूले उम्मेदवारको योग्यता, क्षमता र भिजनलाई नजिकबाट नियालिरहेका हुन्छन्। तसर्थ, आगामी निर्वाचनका आकांक्षीहरूले आफूलाई सबै पक्षबाट दक्ष र योग्य बनाउनु पर्छ। जटिल समस्याहरूको सरल र व्यावहारिक समाधान दिन सक्ने, विभिन्न विधाको ज्ञानलाई एकीकृत गरेर देश विकासको योजना बुन्न सक्ने र उच्च नैतिक बल भएको व्यक्ति नै आजको वास्तविक नेतृत्व हो। आफूलाई योग्य नबनाई उम्मेदवारी दिनु भनेको लोकतन्त्रको उपहास र जनताको भविष्य माथिको खेलबाड हो। त्यसैले, सच्चा नेतृत्वका लागि गहन अध्ययन र बहुआयामिक ज्ञानको तयारी आजैबाट सुरु गर्नु अपरिहार्य छ।

प्रकाशित मिति: १४ पुस २०८२, सोमबार