मानव समाजको विकासक्रममा विभिन्न अभ्यास, परम्परा र प्रक्रियाहरू समयसँगै निर्माण हुँदै आएका छन्। तीमध्ये केही प्रक्रिया वास्तविक आवश्यकता र अनुभवको आधारमा स्थापित हुन्छन् भने केही समयको अन्तरालमा आफ्नो मूल उद्देश्य बिर्सेर केवल औपचारिक अभ्यासका रूपमा मात्र बाँकी रहन्छन्। यस्तै एउटा प्रतीकात्मक कथाको रूपमा “बिरालो बाँध्ने प्रक्रिया” लाई लिन सकिन्छ, जसले हाम्रो प्रशासनिक, प्राविधिक तथा व्यावसायिक संरचनामा देखिने औपचारिकतामुखी प्रवृत्तिलाई गहिरो रूपमा प्रतिबिम्बित गर्दछ। वर्तमान सन्दर्भमा, विशेष गरी इन्जिनियरिङ पेशा, एनइसी प्रमाणपत्र, र नेपालका निर्माण कार्यसम्बन्धी बोलपत्र प्रक्रियामा देखिने व्यवहारिक अवस्थालाई बुझ्न यो कथा अत्यन्त सान्दर्भिक र अर्थपूर्ण देखिन्छ।
पूर्वकालमा एउटा घरमा बिरालो थियो। त्यो बिरालो अत्यन्त चञ्चल, दुध खाने, भाँडा खसाल्ने र घरधनीलाई निरन्तर दुःख दिने स्वभावको थियो। घरका सदस्यहरू दैनिक रूपमा उसको गतिविधिबाट हैरान हुन्थे। अन्ततः समस्या समाधानको उपाय खोज्दै उनीहरूले बिरालोलाई बाँध्ने निर्णय गरे। प्रारम्भिक अवस्थामा बिरालो बाँध्नु एक व्यावहारिक र आवश्यक कदम थियो, जसले घरको शान्ति र व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्यायो। यसरी, बिरालो बाँध्ने कार्यको उत्पत्ति कुनै औपचारिक परम्परा नभई वास्तविक समस्याको समाधानका रूपमा भएको थियो।
समय बित्दै गयो। परिस्थिति परिवर्तन भयो। घरमा बिरालो रहन छाड्यो। तर अचम्मको कुरा के भयो भने, बिरालो नभए पनि “बिरालो बाँध्ने” प्रक्रिया भने घरको संस्कारजस्तै कायम रह्यो। कहिलेकाहीँ त घरका सदस्यहरू बाहिरबाट बिरालो खोजेर ल्याउँथे र बाँध्थे, केवल पुरानो चलन निरन्तरता दिनका लागि। अब त्यो कार्यको मूल कारण, अर्थात् समस्या समाधान, हराइसकेको थियो; बाँकी थियो त केवल प्रक्रियाको निरन्तरता। यसरी, उद्देश्यविहीन प्रक्रिया परम्परामा रूपान्तरण भयो।
यो कथाले समाजमा जरा गाडेको औपचारिकता र प्रक्रियामुखी सोचलाई गहिरो रूपमा चित्रण गर्दछ। जब कुनै प्रक्रिया आफ्नो वास्तविक उद्देश्यभन्दा अलग भई केवल पालन गर्नुपर्ने नियमको रूपमा सीमित हुन्छ, तब त्यसले प्रभावकारिताभन्दा औपचारिकतालाई प्राथमिकता दिन थाल्छ। यही अवस्था आज विभिन्न पेशागत क्षेत्रमा, विशेष गरी इन्जिनियरिङ र निर्माण व्यवस्थापनमा देख्न सकिन्छ।
नेपालको निर्माण क्षेत्रमा बोलपत्र प्रणाली एक महत्वपूर्ण प्रशासनिक तथा प्राविधिक संयन्त्र हो। कुनै पनि निर्माण कार्य अघि बढाउन बोलपत्र दस्तावेजमा आवश्यक योग्यता, अनुभव, प्राविधिक क्षमता, उपकरण तथा जनशक्तिको स्पष्ट माग उल्लेख गरिएको हुन्छ। यसमा दर्ता प्राप्त इन्जिनियर, प्राविधिक जनशक्ति, सुपरभिजन टिम तथा व्यवस्थापन संरचनाको विवरण अनिवार्य रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने व्यवस्था हुन्छ। सिद्धान्ततः, यो व्यवस्था परियोजनाको गुणस्तर, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नका लागि अत्यन्त आवश्यक छ।
तर व्यवहारिक यथार्थलाई विश्लेषण गर्दा, कागजमा उल्लेख गरिएका जनशक्ति र वास्तविक कार्यान्वयनबीच ठूलो अन्तर देखिन्छ। धेरै निर्माण परियोजनाहरूमा बोलपत्र खरिद गर्दा आवश्यक इन्जिनियर, प्राविधिक कर्मचारी र दक्ष जनशक्तिको नाम समावेश गरिन्छ, तर कार्यान्वयनको चरणमा ती जनशक्ति नियमित रूपमा कार्यस्थलमा उपस्थित हुँदैनन्। यसरी, जनशक्तिको माग कागजी औपचारिकतामा सीमित हुने र वास्तविक कार्य सञ्चालन न्यून जनशक्तिबाट हुने प्रवृत्ति विस्तार हुँदै गएको छ।
यही सन्दर्भमा एनइसी प्रमाणपत्र (नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद् प्रमाणपत्र) को महत्व पनि उल्लेखनीय छ। एनइसी प्रमाणपत्र मूलतः इन्जिनियरको व्यावसायिक योग्यता, नैतिकता, दक्षता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्ने एक महत्वपूर्ण संयन्त्र हो। यसको उद्देश्य केवल दर्ता प्रक्रिया पूरा गर्नु मात्र नभई पेशागत स्तर उकास्नु, गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्नु र सार्वजनिक हितको संरक्षण गर्नु हो। तर व्यवहारमा कतिपय अवस्थामा एनइसी प्रमाणपत्रलाई केवल कागजी आवश्यकताको रूपमा मात्र लिने प्रवृत्ति देखिन्छ।
हालको सन्दर्भलाई अझ स्पष्ट पार्ने तथ्यांक पनि उल्लेखनीय छन्। सन् २०२६ को सुरुवात (माघ २०८२) मा इन्जिनियरिङ काउन्सिलले ११औँ सामान्य दर्तावाला इन्जिनियर परीक्षाको नतिजा सार्वजनिक गरेको छ। उक्त परीक्षामा कुल ४,१०३ जना परीक्षार्थी सहभागी भएका थिए, जसमा २,२७६ जना उत्तीर्ण भएका छन्। यसरी उत्तीर्ण प्रतिशत करिब ५५.४७ प्रतिशत रहेको देखिन्छ, जुन विगतका वर्षहरूको तुलनामा केही सुधार भएको मान्न सकिन्छ। यस नतिजासँगै नेपालमा दर्ता भएका कुल इन्जिनियरहरूको संख्या ९७,७१४ पुगेको छ।
तर अर्कोतर्फ, सन् २०२५/२६ को अवधिमा मात्र १,१५,००० भन्दा बढी विद्यार्थीले विदेश अध्ययनका लागि अनुमति (NOC) लिएका छन्, जसमा करिब १२% देखि १५% इन्जिनियरिङ पृष्ठभूमिका विद्यार्थी रहेका छन्। यसले एउटा गम्भीर संकेत दिन्छ—देशभित्र इन्जिनियरहरूको संख्या बढ्दै गएको भए पनि पेशागत अवसर, सम्मानजनक पारिश्रमिक र गुणस्तरीय कार्य वातावरणको अभावले युवा इन्जिनियरहरू विदेशतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।
धेरै परियोजनाहरूमा बोलपत्रका लागि दर्ता प्राप्त इन्जिनियरको नाम आवश्यक पर्ने हुँदा, एनइसी दर्ता भएका इन्जिनियरहरूको नाम प्रयोग गरिन्छ, तर उनीहरूको वास्तविक प्राविधिक संलग्नता न्यून वा औपचारिक मात्र रहन्छ। यस अवस्थाले बिरालो नभए पनि बिरालो बाँध्ने परम्पराको झल्को दिन्छ। अर्थात्, वास्तविक प्राविधिक आवश्यकता र पेशागत संलग्नता भन्दा प्रक्रिया पूरा गर्ने औपचारिकता नै प्राथमिक बन्ने स्थिति सिर्जना भएको छ।
यस प्रवृत्तिको प्रत्यक्ष असर निर्माण कार्यको गुणस्तरमा देखिन्छ। कम दरमा ठेक्का लिने प्रतिस्पर्धाको कारण परियोजनामा लागत घटाउने दबाब बढ्छ। फलस्वरूप, गुणस्तरीय सामग्रीको प्रयोगमा सम्झौता, दक्ष जनशक्ति कटौती, र कमजोर सुपरभिजन जस्ता समस्या उत्पन्न हुन्छन्। यसले संरचनाको दीर्घकालीन स्थायित्वमा प्रश्न उठाउने, मर्मत खर्च बढाउने र सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग हुने अवस्था सिर्जना गर्दछ।
निर्माण कार्यमा ढिलाइ अर्को प्रमुख समस्या हो। कागजी रूपमा समयतालिका, जनशक्ति र प्राविधिक योजना स्पष्ट भए पनि व्यवहारमा समन्वय अभाव, अनुगमन कमजोरी र औपचारिक प्रक्रियामा सीमित व्यवस्थापनका कारण परियोजनाहरू समयमै सम्पन्न हुन सक्दैनन्। समय ढिलाइले लागत वृद्धि, सेवा प्रवाहमा अवरोध र जनविश्वासमा कमी ल्याउँछ।
निजी क्षेत्रमा कार्यरत इन्जिनियरहरूको मनोस्थिति पनि यससँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। धेरै इन्जिनियरहरू उच्च आशा, सीप र उत्साहसहित पेशामा प्रवेश गर्छन्, तर व्यवहारमा न्यून पारिश्रमिक, अस्थिर रोजगार, पेशागत निर्णयमा हस्तक्षेप र कागजी औपचारिकतामै सीमित भूमिका देख्दा उनीहरूमा निराशा बढ्दै जान्छ। जब इन्जिनियरको भूमिका वास्तविक प्राविधिक नेतृत्वभन्दा नाममात्रको संलग्नतामा सीमित हुन्छ, तब पेशागत आत्मसम्मानमा समेत असर पर्छ।
इन्जिनियरिङ पेशा केवल प्रमाणपत्रको आधारमा सीमित हुने विषय होइन; यो जिम्मेवारी, दक्षता, प्राविधिक निर्णय क्षमता र सार्वजनिक सुरक्षासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित क्षेत्र हो। यदि प्रमाणपत्रलाई केवल औपचारिक दस्तावेजका रूपमा मात्र प्रयोग गरियो भने, त्यसले दीर्घकालीन रूपमा संरचनाको गुणस्तर, सुरक्षा र विश्वसनीयतामा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।
प्राविधिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, निर्माण परियोजनामा दक्ष जनशक्ति, नियमित सुपरभिजन, गुणस्तर नियन्त्रण र प्राविधिक अनुगमन अत्यन्त आवश्यक तत्वहरू हुन्। बोलपत्रमा उल्लेख गरिएका जनशक्ति वास्तविक रूपमा संलग्न नभएमा डिजाइन, कार्यान्वयन, गुणस्तर परीक्षण तथा समय व्यवस्थापनमा कमजोरी आउनु स्वाभाविक हुन्छ। यसले लागत वृद्धि, समय ढिलाइ, गुणस्तरमा कमी र संरचनात्मक जोखिमसमेत बढाउने सम्भावना रहन्छ।
साहित्यिक दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्दा, बिरालो बाँध्ने कथा केवल एक साधारण घटना नभई मानसिक संरचना र संस्थागत व्यवहारको रूपक हो। हामी कहिलेकाहीँ प्रक्रियालाई उद्देश्यभन्दा माथि राख्छौं। नियमको पालन त हुन्छ, तर नियमको आत्मा हराउँछ। कागजमा सबै कुरा व्यवस्थित देखिन्छ, तर व्यवहारमा वास्तविकता फरक हुन्छ। यही द्वैधता नै हाम्रो प्रशासनिक र प्राविधिक प्रणालीको चुनौती हो।
अन्ततः, एनइसी प्रमाणपत्र, बढ्दो इन्जिनियर संख्या, विदेशिने प्रवृत्ति, कम दर प्रतिस्पर्धा, गुणस्तरमा कमी, निर्माण ढिलाइ र इन्जिनियरहरूमा बढ्दो निराशा—यी सबै परस्पर सम्बन्धित पक्षहरू हुन्। यदि प्रणालीले प्रमाणपत्रलाई वास्तविक पेशागत जिम्मेवारीसँग जोड्न सकेन, बोलपत्र प्रक्रियालाई परिणाममुखी बनाउन सकेन, र इन्जिनियरहरूको भूमिकालाई सुदृढ गर्न सकेन भने “बिरालो बाँध्ने प्रक्रिया” जस्तै औपचारिकता मात्र कायम रहनेछ।
यसर्थ, आजको आवश्यकता प्रक्रिया पालन मात्र होइन, प्रक्रियाको आत्मा कार्यान्वयनमा उतार्नु हो। जबसम्म कागजभन्दा व्यवहार, औपचारिकताभन्दा कार्यक्षमता, र परम्पराभन्दा उद्देश्यलाई प्राथमिकता दिइँदैन, तबसम्म निर्माण क्षेत्रका बेथिति, गुणस्तरमा कमी, ढिलाइ र इन्जिनियरहरूमा निराशा जस्ता समस्या निरन्तर दोहोरिरहनेछन्। “एनइसी प्रमाणपत्र फगत एक बिरालो बाँध्ने प्रक्रिया” भन्ने रूपकले यही गम्भीर यथार्थलाई उजागर गर्दै प्रणालीगत सुधारको आवश्यकता स्पष्ट रूपमा संकेत गर्दछ।
प्रकाशित मिति: १५ फाल्गुन २०८२, शुक्रबार
प्रतिक्रिया