अब्राहमलाई यहुदी जातिका मूल पिता मानिन्छ, जसले मेसोपोटामियाबाट कनानसम्मको यात्रा गर्दै एक ईश्वरवादी मान्यता स्थापित गरे। उनका नाति याकूबका बाह्र छोराहरूबाट इजरायलका बाह्र कुलहरूको उदय भयो, तर कनानमा परेको भीषण अनिकालले उनीहरूलाई खाद्यान्नको खोजीमा इजिप्ट पुर्यायो। सुरुमा सम्मानजनक स्थान पाए पनि पछि इजिप्टका शासक फिरऊनले उनीहरूलाई दास बनाएर कठोर श्रम र अमानवीय पीडा दिए। यस दासताको अन्धकारबाट मोसेसले उनीहरूलाई मुक्त गराई लाल सागर पार गराउँदै सिनाई पर्वतमा ईश्वरबाट प्राप्त ‘दस आज्ञा’ मार्फत यहुदी धर्मको आध्यात्मिक र कानुनी जग बसाले। वर्षौको मरुभूमि यात्रापछि कनान फर्केर उनीहरूले राजा डेभिड र सोलोमनको नेतृत्वमा एक भव्य र शक्तिशाली साम्राज्य खडा गरे, जहाँ पवित्र मन्दिर निर्माण गरी आफ्नो धार्मिक र राजनीतिक पहिचानलाई उत्कर्षमा पुर्याए।
सोलोमनको शासनपछि यहुदी साम्राज्य विभाजित भयो र बाह्य आक्रमणकारीहरूको निसानामा पर्यो। सन् ७० मा रोमन साम्राज्यले जेरुसेलम र पवित्र मन्दिर ध्वस्त पारेपछि यहुदीहरूलाई आफ्नो मातृभूमिबाट सामूहिक रूपमा लखेटियो, जसलाई इतिहासमा ‘डायस्पोरा’ वा विस्थापन भनिन्छ। रोमन शासनको क्रूरता र त्यसपछिको बाइजान्टिन साम्राज्यको उदयले यहुदीहरू माथि धार्मिक दमन झन् तीव्र बनायो। पछि यो क्षेत्र मुस्लिम खलिफाहरू र ओटोम्यान साम्राज्यको नियन्त्रणमा पुग्यो। ओटोम्यान शासनका शताब्दीहरूमा यहुदीहरूले एक अल्पसंख्यक समुदायका रूपमा बाँच्नुपर्यो। बाह्य आक्रमण र विभिन्न साम्राज्यहरूको सत्ता परिवर्तनका बीच पनि उनीहरूले आफ्नो धार्मिक ग्रन्थ, भाषा र सांस्कृतिक परम्परालाई प्राण भन्दा प्यारो मानेर सुरक्षित राखे र आफ्नो पुर्ख्यौली भूमिमा फर्किने सपनालाई कहिल्यै मर्न दिएनन्।
युरोपमा यहुदीहरूको अवस्था झन् बढी कष्टकर र असुरक्षित रह्यो। मध्ययुगदेखि नै इसाई शासकहरूले उनीहरूलाई अमानवीय भेदभाव, आर्थिक प्रतिबन्ध र बस्तीहरूबाट निष्कासन गर्ने काम गरे। युरोपमा फैलिएको कट्टरपन्थी सोचका कारण उनीहरूलाई समाजको मूलधारबाट अलग राखियो र बारम्बार सामूहिक नरसंहारको सिकार बनाइयो। २० औ शताब्दीको सुरुवातमा नाजी जर्मनीमा एडोल्फ हिटलरको उदयले यो बर्बरतालाई विनाशकारी रूप दियो। ‘होलोकास्ट’ भनिने उक्त भयानक कालखण्डमा ग्यास च्याम्बर र कन्सन्ट्रेशन क्याम्पहरूमा झण्डै ६० लाख यहुदीहरूको योजनाबद्ध रूपमा हत्या गरियो। हिटलरको यो चरम अत्याचारले यहुदी जातिलाई अस्तित्वकै संकटमा पुर्याए तापनि, यसले विश्वभरका यहुदीहरूलाई आफ्नो सुरक्षा र सम्मानका लागि एउटा आफ्नै स्वतन्त्र राष्ट्र हुनुपर्छ भन्ने आवश्यकतालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रमाणित गरिदियो।
यति धेरै पीडा र विस्थापनका बाबजुद यहुदीहरूले आफ्नो एकतालाई जोगाइराख्न सफल भए र १९ औ शताब्दीको अन्त्यमा ‘जियोनिज्म’ आन्दोलन मार्फत पुनः संगठित भए। पहिलो विश्वयुद्ध पछि ओटोम्यान साम्राज्यको पतन र बेलायती म्यान्डेटको स्थापनाले इजरायल स्थापनाको राजनीतिक आधार तयार पार्यो। दोस्रो विश्वयुद्ध पछिको विश्वव्यापी सहानुभूति र यहुदीहरूको अथक कूटनीतिक प्रयासका कारण संयुक्त राष्ट्र संघले १९४७ मा यस भूमिलाई विभाजन गर्ने प्रस्ताव पारित गर्यो। यद्यपि यसले क्षेत्रीय द्वन्द्व निम्त्यायो, तर यहुदीहरूले आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि डटेर सङ्घर्ष गरे। अन्ततः, शताब्दीयौदेखिको दासता, अनिकाल, अपमान र नरसंहारको कालो इतिहासलाई चिर्दै १९४८ मे १४ मा इजरायल एक स्वतन्त्र राष्ट्रका रूपमा विश्व मानचित्रमा उदय भयो र छरिएर रहेका यहुदीहरूले आफ्नो प्राचीन पहिचान र घर पुनः प्राप्त गरे।
सन् १९४८ मे १४ मा इजरायलले स्वतन्त्रता घोषणा गरेलगत्तै पाँच अरब राष्ट्रहरूले यसमाथि आक्रमण गरे, जसलाई इजरायलले आफ्नो अस्तित्वको पहिलो ठूलो लडाइका रूपमा जित्यो। त्यसपछिका दशकहरूमा इजरायलले आफ्नो भौगोलिक सीमा विस्तार गर्न धेरै निर्णायक युद्धहरू लड्यो। सन् १९६७ को ‘छ दिने युद्ध’ मा इजरायलले अचानक र शक्तिशाली हवाई आक्रमण मार्फत इजिप्ट, जोर्डन र सिरियाको वायुसेनालाई ध्वस्त पारिदियो र ऐतिहासिक रूपमा गाजा पट्टी, सिनाई प्रायद्वीप, वेस्ट बैंक, पूर्वी जेरुसेलम र गोलान हाइट्स कब्जा गर्यो। यो युद्धले इजरायलको भूगोल मात्र बढाएन, यसलाई मध्यपूर्वको एक अपराजेय सैन्य शक्तिको रूपमा विश्वसामु स्थापित गर्यो। सन् १९७३ को ‘योम किप्पुर युद्ध’ मा अरब राष्ट्रहरूले पुन: आक्रमण गरे पनि इजरायलले आफ्नो सैन्य क्षमता प्रदर्शन गर्दै ती हमलाहरूलाई असफल तुल्यायो।
इजरायलले आफूलाई विश्वको सबैभन्दा शक्तिशाली सैन्य र प्रविधि केन्द्र बनाउन विशेष रणनीति अपनायो। चारैतिर शत्रु राष्ट्रहरूले घेरिएको हुनाले इजरायलले ‘अनिवार्य सैन्य सेवा’ लागू गर्यो, जसले गर्दा प्रत्येक नागरिक एक सिपाहीका रूपमा तयार भए। यसका साथै, उसले आफ्नै अत्याधुनिक रक्षा प्रणालीहरू जस्तै ‘आइरन डोम’ र ‘मर्काभा’ ट्याङ्कहरूको विकास गर्यो। इजरायलले आफ्नो सैन्य शक्तिलाई केवल रक्षाका लागि मात्र नभई, ‘प्रतिरोधात्मक शक्ति’ (डिटरेन्स) का रूपमा प्रयोग गर्यो, जसले गर्दा शत्रुहरूले प्रत्यक्ष युद्ध गर्न डराउनुपर्ने स्थिति सिर्जना भयो। अमेरिका जस्ता शक्ति राष्ट्रहरूसँगको रणनीतिक साझेदारीले इजरायललाई अत्याधुनिक हतियार र प्रविधिमा सधै अगाडि राख्यो, जसका कारण यो एक सानो देश भए तापनि विश्वको शक्तिशाली सैन्य शक्ति बन्यो।
इजरायलको सुरक्षा र अस्तित्वको लडाइमा उसको गुप्तचर संस्था ‘मोसाद’ ले पर्दा पछाडिबाट असाधारण भूमिका खेल्यो। मोसादले विश्वभर छरिएका यहुदी विरोधी तत्वहरूको पहिचान गर्ने, शत्रु राष्ट्रका आणविक कार्यक्रमहरूलाई ध्वस्त पार्ने र इजरायल माथि हुने ठूला हमलाहरूको अग्रिम सूचना दिने काम गर्यो। सन् १९७२ को म्युनिख ओलम्पिकमा इजरायली खेलाडीहरूको हत्या गर्ने आतंकवादीहरूलाई मोसादले विश्वका विभिन्न कुनामा पुगेर खोजी-खोजी सिध्यायो, जसले “इजरायली नागरिकलाई हानि पुर्याउनेले कहि पनि सुरक्षित ठाउँ पाउँदैन” भन्ने कडा सन्देश दियो। मोसादको यो सञ्जाल र सूचना संकलन गर्ने क्षमताले गर्दा इजरायलले ठूला युद्धहरू हुनु भन्दा अगाडि नै धेरै खतराहरूलाई टार्न सफल भयो।
प्यालेस्टिनी भूमिमा इजरायलको नियन्त्रण र जग्गा विस्तारको प्रक्रिया पनि निकै जटिल र विवादास्पद रह्यो। युद्धहरूमा जितेका भू-भागहरूमा इजरायलले रणनीतिक रूपमा ‘सेटलमेन्ट’ वा यहुदी बस्तीहरू निर्माण गर्दै लग्यो, जसले गर्दा वेस्ट बैंक जस्ता क्षेत्रहरूमा उसको पकड झन् बलियो भयो। प्यालेस्टिनी सशस्त्र समूहहरू जस्तै पीएलओ, हिजबुल्लाह र हमाससँगको लामो सङ्घर्षका क्रममा इजरायलले आफ्नो सुरक्षाका लागि ‘सुरक्षा पर्खाल’ र कडा नाकाबन्दीहरू लागू गर्यो। सन् २०२३ अक्टोबर ७ को विनाशकारी हमला हुनु भन्दा अगाडिसम्म इजरायलले आफ्नो सैन्य र गुप्तचर क्षमताकै आधारमा प्यालेस्टिनी विद्रोह र क्षेत्रीय चुनौतीहरूलाई नियन्त्रणमा राखेको थियो। यी सात दशकको इतिहासले देखाउँछ कि इजरायलले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन कूटनीति भन्दा बढी सैन्य श्रेष्ठता र गुप्तचर सक्रियतालाई नै आफ्नो मुख्य हतियार बनायो।
अक्टोबर ७ को हमासको विभत्स आक्रमण पछि इजरायलले आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि गाजामा हमास, लेबनानमा हिजबुल्लाह र यमनमा हुथी विद्रोहीहरूसँग बहुआयामिक युद्ध लडिरहेको छ। यी सबै समूहहरूलाई इरानले ‘प्रतिरोधको अक्ष’ (Axis of Resistance) का रूपमा आर्थिक र सैन्य सहयोग दिदै इजरायललाई नक्साबाटै मेटाउने लक्ष्य राखेका छन्। इरानसँगको प्रत्यक्ष द्वन्द्वको मुख्य कारण उसको आणविक कार्यक्रम र क्षेत्रीय प्रभुत्व जमाउने रणनीति हो, जसलाई इजरायलले आफ्नो अस्तित्वका लागि सबैभन्दा ठूलो खतरा मान्छ। अर्कोतर्फ, ‘ग्रेटर इजरायल’ को अवधारणा धार्मिक र ऐतिहासिक मान्यतामा आधारित छ, जसले नील नदीदेखि युफ्रेटिस नदीसम्मको भू-भागलाई यहुदीहरूको प्राचीन र प्रतिज्ञा गरिएको भूमि मान्छ। यद्यपि यो आधिकारिक सरकारी नीति नभए तापनि, कट्टरपन्थी समूहहरूले यसलाई विस्तारवादी सपनाका रूपमा हेर्छन्, जसले गर्दा अरब राष्ट्रहरूसँगको भूमि विवाद र द्वन्द्व झन् गहिरिएको छ।
अमेरिका र इजरायल बीचको सम्बन्ध केवल कूटनीतिक मात्र नभई रणनीतिक र आर्थिक रूपमा अत्यन्तै मजबुत छ। इजरायल मध्यपूर्वमा अमेरिकाको सबैभन्दा भरपर्दो लोकतान्त्रिक साझेदार हो, जसले अमेरिकी खुफिया एजेन्सीहरूलाई महत्वपूर्ण सूचनाहरू प्रदान गर्छ। अमेरिकी अर्थतन्त्र र ‘बिग टेक’ कम्पनीहरूमा इजरायली प्रविधिको ठूलो हिस्सा छ; इन्टेल, एप्पल, माइक्रोसफ्ट र गुगल जस्ता दिग्गज कम्पनीहरूका अनुसन्धान केन्द्रहरू इजरायलमा छन्, जसले विश्वको प्रविधि बजारलाई नियन्त्रण गर्छन्। यसका साथै, अमेरिकामा रहेका शक्तिशाली यहुदी लबीहरू (जस्तै AIPAC) ले अमेरिकी राजनीति र चुनावमा ठूलो प्रभाव पार्छन्। यही आर्थिक, प्राविधिक र राजनीतिक पहुँचका कारण अमेरिकी प्रशासनले इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुका कतिपय विवादास्पद निर्णयहरूमा पनि सैन्य र कूटनीतिक समर्थन जारी राख्न बाध्य हुन्छ।
एक सानो देश भए तापनि इजरायल आज विश्वकै शक्तिशाली सैन्य र प्रविधि केन्द्र बन्नुको पछाडि उसको ‘स्टार्ट-अप नेसन’ को छवि र रक्षा बजेटको बुद्धिमानी प्रयोग हो। सैन्य क्षेत्रमा ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ (AI) को प्रयोग, साइबर सुरक्षा र अत्याधुनिक मिसाइल डिफेन्स प्रणालीमा इजरायल संसारकै अग्रणी छ। पेगासस जस्ता जासुसी सफ्टवेयर र अत्याधुनिक ड्रोन प्रविधिले गर्दा विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरू पनि इजरायलसँग निर्भर छन्। इजरायलले आफ्नो सानो भूगोललाई कमजोरी नभई शक्तिमा बदलेको छ; जहाँ प्रत्येक नागरिकलाई दिइने कठोर सैन्य तालिमले एक अनुशासित र प्राविधिक रूपमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्छ। यही सैन्य श्रेष्ठता र प्राविधिक एकाधिकारले गर्दा नै इजरायलले विश्व राजनीतिमा आफ्नो आकार भन्दा निकै ठूलो र निर्णायक भूमिका खेल्न सफल भएको हो।
इजरायलको भविष्य अहिलेको युद्धको नतिजा र क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा निर्भर छ। वर्तमानमा ऊ हमास र हिजबुल्लाहलाई पूर्ण रूपमा निस्तेज पार्ने रणनीतिमा छ भने भविष्यमा इरानको आणविक सपनालाई रोक्नु उसको मुख्य चुनौती हुनेछ। कूटनीतिक रूपमा इजरायलले ‘अब्राहम सम्झौता’ मार्फत थप अरब राष्ट्रहरूसँग सम्बन्ध सुधार्ने प्रयास गारेको छ, तर प्यालेस्टिनी मुद्दाको स्थायी समाधान नभएसम्म यो बाटो कठिन छ। प्राविधिक रूपमा इजरायल भविष्यमा पनि विश्वको ‘सेन्सर र साइबर’ केन्द्र बनिरहने देखिन्छ। यदि इजरायलले आफ्नो सुरक्षा चुनौतीलाई पार गर्दै क्षेत्रीय स्वीकार्यता प्राप्त गर्न सक्यो भने, यो देश मध्यपूर्वको मात्र नभई विश्वकै एक आधुनिक शक्ति केन्द्रका रूपमा अझै मजबुत भएर उदाउनेछ। यसरी सङ्घर्ष, प्रविधि र अडिग इच्छाशक्तिको मिश्रण नै आजको र भोलिको शक्तिशाली इजरायलको वास्तविक चिनारी हो।
लेखकबाट थप:
प्रकाशित मिति: ७ चैत्र २०८२, शनिबार
प्रतिक्रिया