नेतृत्व हत्याको श्रृंखला र मध्यपूर्व संकट: महायुद्धको कडा निम्तो

समकालीन विश्व राजनीति यतिबेला अत्यन्तै संकटपूर्ण र चिन्ताजनक मोडमा आइपुगेको छ। विशेषगरी मध्यपूर्व क्षेत्र, अमेरिका र इरानबीचको प्रत्यक्ष सैनिक टकराव, युद्धको नयाँ शृंखला र यसले निम्त्याएको सामरिक अहंकारले गर्दा विश्व नै एउटा ठूलो महायुद्धको संघारमा उभिएजस्तो देखिन्छ। यो तनावले केवल दुई देशलाई मात्र असर नपारी विश्वकै आर्थिक, सामरिक र भूराजनीतिक सन्तुलनलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गर्ने संकेत देखाएको छ, जसले गर्दा सानो परिवर्तनले पनि विश्वलाई ठूलो खाडलको दिशा तर्फ धकेल्न सक्नेछ।

विगतका घटनाहरू र समकालीन सामरिक चालबाजीलाई हेर्दा, अमेरिकी सिनेटर लिन्डसे ग्राहमको रहस्यमय निधन, इरानले जारी गरेको नयाँ हिटलिस्ट र अमेरिकाले इरानका १४० भन्दा बढी सैनिक ठेगानाहरू माथि गरेको नयाँ ‘वेभ-३ स्ट्राइक्स’ ले युद्धलाई छद्म युद्धबाट प्रत्यक्ष युद्धको रूपमा बदलेको छ। यसरी बढ्दो सैनिक टकराव, हत्याको योजना र खतराको सूचनालाई उत्तेजित पार्ने इजरायली खेलले गर्दा छिट्टै नै विश्व राजनीति एउटा नयाँ र अत्यन्तै खतरनाक भूराजनीतिक भविष्यतर्फ उन्मुख भइरहेको अवस्था प्रस्ट देखिन्छ।

लिन्डसे ग्राहमको निधन र इरान-रुस हत्याकाण्ड

अमेरिकी सिनेटर लिन्डसे ग्राहमको रहस्यमय निधनले विश्व राजनीतिमा नयाँ तरंग पैदा गर्‍यो, जसलाई इरान र रुसको हत्याकाण्डसँग जोडेर हेरिएको छ। सिनेटर ग्राहम राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका अत्यन्तै नजिकका शुभचिन्तक र सामरिक सल्लाहकार थिए, जसको विचारले ह्वाइट हाउसको विदेश नीतिमा ठूलो प्रभाव पार्थ्यो। उनको अचानक रहस्यमय तरिकाले मृत्यु भयो, निधन हुनुभन्दा एक दिन पहिले मात्र युक्रेनको यात्रामा गएर रुसमाथि कडा प्रतिबन्ध लगाउने र रुसबाट तेल खरिद गर्ने देशहरू जस्तै भारत, चीन र ब्राजिलमा ५०० प्रतिशत ट्यारिफ लगाउने तयारी गरिरहेका थिए।

यसै पृष्ठभूमिमा, उनको निधन पश्चात् इरान र रुसमाथि ठूलो शंका गरिएको छ। केही दिन पहिले मात्र इरानमा अयातोल्लाह अली खामेनीको निधन पश्चात् उनको अन्त्येष्टिको समयमा एउटा नयाँ पोस्टर जारी गरिएको थियो, जसमा राष्ट्रपति ट्रम्प र लिन्डसे ग्राहम समेतलाई मार्नुपर्ने निसानाको रूपमा देखाइएको थियो। उनको निधन पश्चात् इरानका नयाँ सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह मुस्तफा खामेनीका आधिकारिक ठाउँहरूबाट प्रशंसा र खुशी मनाइएका दृश्यहरू प्रस्ट देखिन्थे, जसले गर्दा उनलाई विष दिइएको हुन सक्ने शंका धेरै विदेशी पत्रकार र अनुसन्धान एजेन्सीहरूले गरेका छन्।

रुसको कुरा गर्दा, विपक्षी नेता अलेक्ज्याण्डर डुगिनले पनि लिन्डसे ग्राहमलाई समाप्त पार्नुपर्छ भनेर केही महिना पहिले बयान दिएका थिए। रुसको इतिहासलाई हेर्दा आफ्ना विरोधीहरूलाई रहस्यमय रूपमा विष दिएर मार्ने परम्परा धेरै पुरानो र लामो छ, जस्तै एलेक्सी नाभाल्नीको हत्याकाण्ड यसको प्रस्ट उदाहरण हो। यसैले ग्राहमको हत्याले रुस र इरानको कडा सामरिक गठबन्धन र विरोधीहरूलाई हत्या गर्ने नयाँ रणनीतिलाई इंगित गर्छ।

यस घटनाले अमेरिकाको आन्तरिक सुरक्षा र ह्वाइट हाउसको मनोविज्ञानमा ठूलो असर पारेको छ। ट्रम्पले यसलाई आफ्नो व्यक्तिगत असुरक्षाको रूपमा लिएका छन् र उनको निधन पश्चात् ह्वाइट हाउसको सामुन्ने अमेरिकी झण्डालाई आधा झुकाएर सम्मान र शोक व्यक्त गरिएको छ। यो हत्याकाण्डले गर्दा अमेरिका र इरान-रुसबीचको सम्पर्कका सबै ढोकाहरू पूर्ण रूपमा बन्द भए जस्तो देखिन्छ।

यस घटनाको आधारमा, ग्लोबल जियोपोलिटिक्स नयाँ रूपमा ध्रुवीकरण भइरहेको छ। विदेशी मित्रलाई मार्ने यो घटनाले अमेरिकालाई इरानमाथि ठूलो आक्रमण गर्नका लागि एउटा कडा आधार तयार गरिदिएको छ, जसले गर्दा मध्यपूर्व क्षेत्र मात्र नभई, सिंगो विश्वकै शान्ति व्यवस्थामा ठूलो आगो लाग्न सक्ने अवस्था पैदा गरिदिएको प्रस्ट छ।

इरानको नयाँ ‘हिटलिस्ट’ र पश्चिमी नेतृत्वमाथिको उच्च संकट

वर्तमान संकट केवल कूटनीतिक र सैनिक टक्करमा मात्र सीमित छैन, यसले पश्चिमा मुलुक र इजरायलका शीर्ष नेतृत्वको ज्यानै लिने तहको डरलाग्दो रूप लिएको छ। इरानले हालै जारी गरेको नयाँ ‘हिटलिस्ट’ ले अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा वृत्तमा ठूलो खैलाबैला मच्चाएको छ। इरानको यो कडा र आक्रामक निसानामा विश्वका सबैभन्दा शक्तिशाली मुलुकका सरकार प्रमुख तथा रणनीतिक अधिकारीहरू परेका छन्। यस हिटलिस्टमा सामेल प्रमुख व्यक्तित्वहरू:

डोनाल्ड जे. ट्रम्प (अमेरिकी राष्ट्रपति): इरानको मुख्य निसाना, जसलाई सर्वोच्च नेता खामेनी र जनरल सुलेमानीको हत्या र कडा प्रतिबन्धहरूको बदला लिन निसाना बनाइएको छ।

बेन्जामिन नेतान्याहु (इजरायली प्रधानमन्त्री): मध्यपूर्वमा इरान र यसका साझेदारहरू विरुद्ध लगातार सैन्य कारबाही चलाइरहेका मुख्य पात्र।

युरोपेली राष्ट्रका प्रमुखहरू: फ्रान्सका राष्ट्रपति, इटालीका प्रधानमन्त्री, जर्मनीका चान्सलर र संयुक्त अधिराज्य (यूके) का प्रधानमन्त्री।

अमेरिकी उच्च रणनीतिक अधिकारीहरू: अमेरिकी सेन्ट्रल कमाण्डका जनरल, अमेरिकी रक्षा मन्त्रालय (वार डिपार्टमेन्ट) का प्रमुख पिट हेगसेथ र विदेश मन्त्री (स्टेट सेक्रेटरी) मार्को रुबियो।

नेतृत्वको हत्या गर्ने इरानको यो घोषणाले विश्व राजनीतिमा एउटा ‘रेड लाइन’ नाघेको छ। राज्य स्तरबाटै मित्रराष्ट्र र तिनका प्रमुख नेतृत्वलाई सिध्याउने यस्तो खुल्ला रणनीतिले विश्वका गुप्तचर निकायहरूलाई उच्च सतर्कतामा बस्न बाध्य पारेको छ। यसले भविष्यमा कूटनीतिक संवादको सम्भावनालाई पूर्णतः समाप्त पार्दै जुनसुकै बेला पनि खुफिया एजेन्टहरू वा अत्याधुनिक प्रविधि मार्फत शीर्ष नेतृत्वमाथि प्राणघातक हमला हुन सक्ने र त्यसले तत्कालै तेस्रो विश्वयुद्धको विष्फोट गराउन सक्ने जोखिम बढाएको छ।

इतिहासको ऐना: विगतमा अमेरिकी राष्ट्रपतिहरूको हत्या र त्यसको परिणाम

राजनीतिक प्रतिशोध वा वैचारिक मतभेदका कारण राष्ट्र प्रमुख तथा शक्तिशाली नेतृत्वको हत्या हुनु इतिहासकै सबैभन्दा संवेदनशील र विनाशकारी मोड साबित हुँदै आएको छ। विश्वको महाशक्ति मानिने संयुक्त राज्य अमेरिका आफै पनि विगतमा आफ्ना बहालवाला राष्ट्रपतिहरूको हत्याको पीडादायी इतिहासबाट गुज्रिएको छ। अमेरिकी इतिहासमा हालसम्म ४ जना बहालवाला राष्ट्रपतिहरूको हत्या भएको छ, जसको कारण र ऐतिहासिक प्रभाव यस प्रकार छ:

अब्राहम लिङ्कन (सन् १८६५): अमेरिकी गृहयुद्ध (सिभिल वार) को अन्त्यतिर दासप्रथा उन्मूलनको घोषणा गरे पश्चात् कट्टरपन्थी जोन विल्क्स बुथले नाटकघरमा लिङ्कनलाई गोली हानी हत्या गरेका थिए। यस हत्याले अमेरिकाको पुनर्निर्माण प्रक्रिया र आन्तरिक एकतामा दशकौसम्म गहिरो असर पारेको थियो।

जेम्स ए. गारफिल्ड (सन् १८८१): राष्ट्रपति निर्वाचित भएको केही महिनामै मानसिक रूपमा अस्वस्थ र असन्तुष्ट वकिल चार्ल्स जे. गिटोउले रेलवे स्टेशनमा उनीमाथि गोली प्रहार गरेका थिए। उपचारका क्रममा उनको संक्रमणका कारण निधन भयो। यस हत्याले अमेरिकी निजामती सेवा र राजनीतिक नियुक्ति प्रणालीमा व्यापक सुधार ल्याउन बाध्य पारेको थियो।

विलियम म्याककिन्ले (सन् १९०१): एकजना अराजकतावादी लियोन जोल्गोसले राष्ट्रपति म्याककिन्लेलाई गोली हानी हत्या गरेका थिए। यो हत्या पश्चात् नै अमेरिकामा राष्ट्रपतिको सुरक्षाका लागि ‘सिक्रेट सर्भिस’ लाई पूर्ण जिम्मेवारी दिने व्यवस्थाको सुरुवात भएको थियो।

जोन एफ. केनेडी (सन् १९६३): शीतयुद्धको चरम अवस्थामा टेक्सासको डलासमा कार र्‍यालीका क्रममा ली हार्भे ओस्वाल्डद्वारा केनेडीको हत्या गरियो। यस रहस्यमय हत्याले अमेरिकी समाज, राजनीति र शीतयुद्धको रणनीतिक दिशालाई नै तरंगित बनाएको थियो, जसको रहस्य अझै पनि पूर्ण रूपमा सुल्झिएको छैन।

इतिहासका यी चारवटै हत्याकाण्डहरूले के प्रस्ट पार्छन् भने, जब-जब कुनै पनि देश वा विश्वव्यापी प्रणालीको केन्द्रमा रहेका नेतृत्वको हत्या हुन्छ, तब स्थापित प्रणालीहरू भत्किन्छन्, राष्ट्रहरू आन्तरिक द्वन्द्व र संशयमा फस्छन् र विश्वव्यापी शक्तिको सन्तुलन हल्लिन्छ। आजको आणविक युगमा यदि इरानको ‘हिटलिस्ट’ मा परेका कुनै पनि आधुनिक राष्ट्र प्रमुख वा रणनीतिक कमाण्डरमाथि हमला भएमा, त्यसको परिणाम इतिहासका यी घटनाहरू भन्दा कयौ गुणा बढी विनाशकारी हुने निश्चित छ।

विगतका घटनाहरू र त्यसका नकारात्मक परिणामहरू

इतिहासमा युद्धको समयमा यस्ता ठूला नेता, क्रान्तिकारी र कूटनीतिज्ञहरूको हत्या भएका धेरै घटनाहरू छन्, जसले विश्वको परिदृश्यलाई पूर्ण रूपमा बदलिदिएको छ। यसको सबैभन्दा ठूलो र प्रस्ट उदाहरण सन् १९१४ मा अस्ट्रो-हंगेरियन आर्चड्यूक फ्रान्ज फर्डिनान्डको सारायेभोमा भएको हत्या हो, जसको परिणामस्वरूप प्रथम विश्वयुद्धको सुरुवात भएको थियो। एउटा व्यक्तिको हत्याले गर्दा करोडौ मानिसहरूको ज्यान गयो, ठूला साम्राज्यहरू ध्वस्त भए र विश्वलाई ठूलो आर्थिक संकटतर्फ धकेल्यो, जसको नकारात्मक असर विश्वले दशकौसम्म भोग्नुपर्‍यो।

त्यसैगरी, दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा पनि यस्ता छद्म हत्या र विषको प्रयोग व्यापक रूपमा गरिएको थियो, जसले गर्दा आपसी विश्वास पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको थियो। विगतका यस्ता घटनाहरू जुन देशमा भए पनि, त्यसले केवल त्यो क्षेत्र मात्र नभई सिंगो विश्वकै आर्थिक, सामरिक र राजनीतिक स्थितिलाई पूर्ण रूपमा अस्तव्यस्त पार्ने काम मात्र गरे। राजनीतिक प्रतिशोधको यो शृंखलाले सधै नै मानवता, शान्ति र विश्व आर्थिक व्यवस्थालाई ठूलो नोक्सान मात्र पुर्‍याएको देखिन्छ।

समकालीन समयमा हेर्दा, सन् २०२० मा अमेरिकाले इरानी जनरल कासिम सुलेमानीलाई ड्रोन आक्रमणद्वारा हत्या गरे पश्चात् मध्यपूर्वमा तनाव चरम सीमामा पुगेको थियो। त्यस घटनाले अमेरिका र इरानबीच प्रत्यक्ष युद्धको स्थिति पैदा गरिदिएको थियो र यसको नकारात्मक परिणामको रूपमा इरानले इराकमा रहेका अमेरिकी सैनिक बेसहरूमाथि ब्यालिस्टिक मिसाइल आक्रमण गरिदिएको थियो, जसले गर्दा क्षेत्रीय आर्थिक स्थिरतामा ठूलो धक्का पुगेको थियो।

यस्ता घटनाहरूबाट निम्तिएका नकारात्मक असरहरू सधै नै गम्भीर हुन्छन्। सबैभन्दा पहिले, यसले अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिको आधारलाई नै ध्वस्त पारेर सामरिक शक्तिको अहंकारलाई बढावा दिन्छ। दोस्रो, यसले गर्दा ग्लोबल सप्लाई चेन, विशेषगरी कच्चा तेल र प्राकृतिक ग्यासको आपूर्ति, पूर्ण रूपमा प्रभावित हुन्छ, जसले गर्दा विश्वव्यापी रूपमा महँगी, आर्थिक मन्दी र आम जनताको जीवनमा ठूलो संकट निम्त्याउने गर्दछ।

हर्मुज जलडमरूको निषेध र खाडी क्षेत्रको सुरक्षा संकट

मध्यपूर्व संकटको सबैभन्दा गम्भीर र प्रत्यक्ष असर खाडी क्षेत्रको सुरक्षा संकट र हर्मुज जलडमरूको अवरोधमा देखिन्छ। इरानले हालै मात्र हर्मुज जलडमरूलाई पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने निषेध जारी गरेको छ, जसलाई अमेरिकी सेन्ट्रल कमाण्डले विरोध गरिरहेको छ। हर्मुज जलडमरू विश्वकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तेल ढुवानी मार्ग हो, जहाँबाट विश्वको धेरैजसो कच्चा तेल र प्राकृतिक ग्यास आपूर्ति हुन्छ, जसलाई ब्लक गर्दा विश्वको आर्थिक मेरुदण्ड नै ध्वस्त हुने कडा खतरा रहन्छ।

यसै तनावबीच, अमेरिकाले इरानका १४० भन्दा बढी सैनिक ठेगानाहरू माथि ‘वेभ-३ स्ट्राइक्स’ गरेको छ, जसमा ड्रोन कारखाना, लन्चिङ प्याड र कमाण्ड सेन्टरहरू ध्वस्त पारिएका छन्। यसको जवाफी आक्रमणमा इरानले पनि जोर्डन, कतार, कुवेत, बहराइन र ओमानमा रहेका अमेरिकी सैनिक बेसहरू माथि ब्यालिस्टिक मिसाइल र विस्फोटक ड्रोनद्वारा आक्रमण गरेको छ। यो प्रत्यक्ष सैनिक टकरावले गर्दा यस क्षेत्रमा रहेका शान्त देशहरू पनि युद्धको चपेटामा परेका छन्।

कतार र कुवेत जस्ता देशहरूमा हालै कडा सुरक्षा संकट पैदा भएको छ। कतारको गृह मन्त्रालयले देशभरि नै उच्च सुरक्षा सतर्कताको घोषणा गरेको छ र नागरिकहरूलाई घरबाहिर ननिस्कन, खुला ठाउँबाट टाढा रहन भनेको छ। कुवेतको आकाशमा पनि धेरै इरानी ड्रोन र मिसाइलहरू देखिए पश्चात् कुवेती एयर डिफेन्स सिस्टमले तिनलाई आकाशमै ध्वस्त पारेको छ, जसले गर्दा आम जनता संकट र त्रासका बीच बाँच्न बाध्य छन्।

यो युद्धको अर्को ठूलो असर व्यावसायिक जहाज माथिको आक्रमण हो। इरानले हालै एमभी जीएफएस ग्यालेक्सी नामक जहाजमाथि आक्रमण गरेको थियो, जसमा ११ जना भारतीय नाविक थिए। त्यसमध्ये १० जनालाई सकुशल उद्धार गरिए पनि १ जना अझै बेपत्ता छन्। यसले यो प्रस्ट पार्छ कि इरानले केवल अमेरिकी सैन्य जहाजलाई मात्र नभई, सिंगो अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानीलाई नै निशाना बनाइरहेको छ, जसले गर्दा विश्व व्यापारमा कडा खतरा पैदा भएको छ।

ओमानले हर्मुज जलडमरूको ट्राफिकलाई दुई फरक ढुवानी मार्गबाट लैजाने प्रस्ताव गरे पनि इरान यसलाई मान्ने तयारीमा देखिदैन। इरानले भनेको छ कि अमेरिकी सैनिक गतिविधि यस क्षेत्रमा बन्द नभएसम्म कुनै पनि जहाजलाई जान दिइने छैन। यसरी खाडी क्षेत्रमा पैदा भएको यो सुरक्षा संकटले गर्दा विश्वव्यापी सामुद्रिक सुरक्षा पूर्ण रूपमा संकटमा परेको छ, जसले विश्वको भूराजनीतिलाई नयाँ र अत्यन्तै गम्भीर मोडमा पुर्‍याएको छ।

निष्कर्ष र विश्वको भविष्य

मध्यपूर्व संकट र विश्व राजनीतिको यो नयाँ शृंखलाले विश्वको भूराजनीतिक भविष्यलाई पूर्ण रूपमा नयाँ र अप्रत्याशित दिशा तर्फ धकेलिरहेको छ। अमेरिका र इरान-रुसबीचको बढ्दो प्रत्यक्ष सैनिक टकरावले सानो संकट पनि विश्वव्यापी महायुद्ध (World War III) मा परिणत हुन सक्ने कडा जोखिम देखाउँछ। इजरायलद्वारा ह्वाइट हाउसलाई दिइएको ट्रम्प हत्याको गुप्तचर रिपोर्ट, अमेरिकी सिनेटर लिन्डसे ग्राहमको निधन र इरानले पश्चिमा तथा इजरायली नेतृत्व विरुद्ध खोलेको नयाँ ‘हिटलिस्ट’ को मोर्चाले सामरिक अहंकार र व्यक्तिगत असुरक्षाको मनोविज्ञानलाई पराकाष्ठामा पुर्‍याएको छ। यसले विश्व शान्तिलाई पूर्ण रूपमा अस्तव्यस्त पार्न थालेको छ।

विश्वको भविष्य अब कडा रूपमा बहुध्रुवीयता तर्फ अघि बढ्नेछ, जहाँ एउटा तर्फ अमेरिका, इजरायल र पश्चिमा मित्रराष्ट्रहरू छन् भने अर्को तर्फ इरान, रुस, चीन र उनीहरूका साझेदार देशहरूको बलियो गठबन्धन बनिरहेको छ। हर्मुज जलडमरूको निषेधले गर्दा विश्व अर्थतन्त्र र ऊर्जा आपूर्ति शृंखलामा ठूलो धक्का पुग्नेछ, जसले गर्दा विश्वव्यापी रूपमा कच्चा तेलको मूल्य आकाशसिने, आर्थिक मन्दी बढ्ने र खाद्यान्न संकट निम्तिने कडा परिणाम विश्वव्यापी रूपमा भोग्नुपर्ने निश्चित देखिन्छ।

निष्कर्षमा, यो युद्ध र नेतृत्व हत्याको डरलाग्दो शृंखलाले विश्वको भविष्यलाई एउटा गम्भीर संकटको खाडलको मुखमा पुर्‍याएको छ। यदि अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय, संयुक्त राष्ट्र संघ र अन्य प्रभावशाली देशहरूले समयमै कूटनीतिक संवाद र शान्ति वार्ताको ढोका खोलेनन् भने, सामरिक अहंकार र प्रतिशोधात्मक हत्याको यो डढेलोले निम्त्याउने महाविनाशलाई रोक्न असम्भव हुनेछ। विश्वको शान्ति र स्थिरताका लागि आपसी विश्वास, कूटनीतिक समझदारी र अन्तर्राष्ट्रिय नियमको पालना मात्र नै एउटा अन्तिम विकल्प हो, नत्र विश्वको नयाँ भूराजनीतिक भविष्य अत्यन्तै अन्धकारमय र भयानक हुने प्रस्ट देखिन्छ।

प्रकाशित मिति: ३० असार २०८३, मंगलबार