मानव जीवनमा बैराग्य: कति प्रत्युत्पादक !

• प्रमोद भण्डारी
  

  ---

काठमाडौं । मानव जीवन विविध अनुभवहरूको संगम हो। सुख, दुःख, आशा, निराशा, प्रेम, घृणा, जित, हार। यी सबै भावनात्मक अवस्थाहरूको बीचमा कहिलेकाहीँ एक यस्तो मोड आउँछ, जहाँ मानिस संसारिक विषयवस्तुप्रति उदासीन हुन्छ। यही अवस्था हो – बैराग्य, जुन संस्कृत मूल शब्द “विराग” बाट आएको हो, जसको अर्थ हो– ‘विषय वस्तुप्रति मोहको अभाव’। तर यो मोहको अभाव स्वाभाविक हो कि मानसिक संकुचन ? यसको उत्पत्ति, उत्कर्ष र नियन्त्रणबारे चर्चा गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।

बैराग्यको सुरुवात : मोहभङ्गको क्षण

बैराग्य प्रायः दुई प्रकारबाट उत्पन्न हुन्छ :

अनुभवजन्य बैराग्य : मानिसले जब जीवनका आशाहरू, लक्ष्यहरू, वा सम्बन्धहरूमा बारम्बार विफलता अनुभव गर्छ, तब एक किसिमको निराशा जन्मिन्छ। यो निराशा समयसँगै गहिरिँदै जान्छ र अन्ततः मानिस संसारप्रति उदासीन बन्छ।

बौद्धिक बैराग्य : केही व्यक्तिहरूमा गहिरो चिन्तन वा आध्यात्मिक खोजले गर्दा संसारिक मोहप्रति विरक्ति उत्पन्न हुन्छ। बुद्धको जीवन उदाहरणीय छ।शुद्धोदनका महलहरूमा जन्मेर पनि दुःखको साक्षात्कारपछि उनले बैराग्य अँगाले।

यो प्रारम्भिक अवस्था मानसिक दूरी हो – जसमा मानिस आफू र संसारबीचको सम्बन्धलाई पुनः परिभाषित गर्न थाल्छ।

बैराग्यको उत्कर्ष : विमुक्ति वा विचलन ?

जब बैराग्य गहिरिँदै जान्छ, व्यक्ति पूर्णरूपले संसारबाट टाढिन्छ। यो स्थिति दुई दिशामा प्रवाहित हुन सक्छ।

उत्कृष्ट अवस्थाः विमुक्त बैराग्य : यहाँ मानिसले संसारलाई तुच्छ ठान्दैन, तर तिनमा अल्झिनु व्यर्थ ठान्छ। उसले भोग र त्यागको पार जान खोज्छ- “कर्तव्यमै तृप्ति”, “शून्यतामै सम्पूर्णता”। यो अवस्था गीता, उपनिषद्, बौद्ध दर्शन आदिमा वर्णित “निर्मोही” आत्माको स्थिति हो।

विकृत अवस्थाः पलायनवादी बैराग्य : यदि यो अवस्थाको विकासमा मानसिक स्थिरता छैन भने व्यक्ति जिम्मेवारीबाट भाग्ने, सामाजिक सम्बन्ध तोड्ने, आत्मनिन्दा वा जीवनप्रति वितृष्णा राख्न थाल्छ। यस्तो बैराग्यता रोगात्मक बन्न सक्छ – उदासी, अवसाद, समाज-विमुखता आदि।

त्यसैले बैराग्य उत्कर्षतिर जाँदा “विमुक्ति” वा “विचलन” कुन बाटो लिन्छ भन्ने मुख्य रूपमा उसले यसलाई कसरी आत्मसात् गर्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ।

बैराग्यलाई रोक्ने उपाय : जीवनप्रति पुनः समर्पण
सकारात्मक दृष्टिले हेर्ने हो भने, बैराग्यलाई पूर्णत: रोक्नुपर्ने होइन, बरु यसको दिशा परिवर्तन गर्नुपर्छ।

बोधगम्य स्वीकृति : जीवनको नकारात्मक पक्षलाई अस्वीकार नगरी त्यसलाई स्वीकार्दै अगाडि बढ्ने चेतनशील अभ्यास आवश्यक छ।

कर्तव्यबोधको पुनर्जागरण : मानिसले आफ्नो उद्देश्य, जिम्मेवारी, र सम्बन्धहरूको पुनर्मूल्याङ्कन गरेर त्यसप्रति सक्रियताको भावना जागृत गर्नुपर्छ।

आध्यात्मिक पुनर्निर्माण : योग, ध्यान, वा अध्यात्मिक चिन्तनद्वारा व्यक्ति बैराग्यलाई ‘निर्लिप्त सक्रियता’ मा रूपान्तरण गर्न सक्छ – जसरी अर्जुनले गीता सुनेपछि मोह त्यागेर युद्धमा फर्किन्छन्।

यसलाई दार्शनिकहरुले कसरी व्याख्या गरेका छन्, यसबारे पनि थोरै चर्चा गरौं। बिल्कुल, बैराग्य उत्पन्न हुने अवस्थालाई विभिन्न दार्शनिकहरुले आ–आफ्नै दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गरेका छन्। यसलाई मानव चेतना, पीडाको बोधको फलस्वरूप देखा पर्ने अवस्थाको रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ।

वेदान्त दर्शन 
वेदान्तमा बैराग्यलाई विवेक (बुद्धिबाट आएको छानबिन) को परिणाम मानिन्छ। मानिसले जब स्थायी (नित्य) र अस्थायी (अनित्य) वस्तुको अन्तर छुट्याउन थाल्छ, तब उसमा बैराग्य उत्पन्न हुन्छ। यो बैराग्य त्याग होइन, तर मोहको अन्त्य हो। वेदान्त अनुसार, संसार ‘माया’ हो – भ्रम वा अपूर्ण अनुभूति। जसले सत्य (ब्रह्म) को खोज गर्छ, ऊ माया प्रती उदासीन हुन्छ। शंकराचार्यले भनेका छन्, “नित्य–अनित्य वस्तु विवेकः विवेकजनितो वैराग्यः।” – विवेकले बैराग्य जन्माउँछ। बैराग्य यहाँ ज्ञानको प्रारम्भिक सोपान हो, नकारात्मक होइन।

बौद्ध दर्शन
बुद्धले बैराग्यलाई जीवनको दुःखमय स्वभाव बुझेसँगै उत्पन्न हुने ‘निर्वाण मार्ग’ को पहिलो खुट्किला माने। दुःख–समुदय–निरोध–मार्ग भन्ने चतु:आर्यसत्यको दोस्रो सत्य हो – “तृष्णा नै दुःखको मूल हो”। जब तृष्णा (लोभ, मोह) प्रती विरक्ति हुन्छ, तब बैराग्य उत्पन्न हुन्छ। यो विरक्ति ‘संसार त्याग’ होइन, तर ‘आसक्ति त्याग’ हो। बुद्धको दृष्टिमा, बैराग्य भनेको समझदारीसाथको मानसिक अलिप्तता हो, जसले व्यक्ति शून्यताको अनुभव गरेर शान्तिको बाटोमा जान्छ।

अस्तित्ववादी दर्शन 
अस्तित्ववादी दार्शनिकहरू (जस्तैः सर्त्र, काफ्का, नीत्शे) ले बैराग्यलाई असारता, अर्थहीनता, र एकान्त चेतना को परिणाम मानेका छन्। मानिस जब जीवनको अर्थ खोज्दा अर्थहीनता अनुभव गर्छ, तब उसमा गहिरो उदासी र विरक्ति उत्पन्न हुन्छ। अस्तित्ववादी दृष्टिमा, बैराग्य आत्मबोधको सङ्केत हो, जहाँ मानिस आफ्नो स्वतन्त्रता र अस्तित्वको भार बोक्न विवश हुन्छ।

बैराग्यता कुनै दैवी दण्ड होइन, न त यो केवल विफलताको परिणाम हो। यो आत्मचेतनाको एउटा चरण हो – जहाँ जीवनका गहिरा प्रश्नहरू उठ्न थाल्छन्। यसको सही दिशा वा रूपान्तरणमा नै यसको मूल्य निहित छ। बैराग्यको मूल उद्देश्य पलायन होइन, बरु आत्मबोध हो – जहाँ संसारबाट टाढा नभई, संसारभित्र रही पनि अलिप्त भएर बाँच्न सकिन्छ।

• प्रमोद राजनीतिशास्त्र र साहित्यको विद्यार्थी हुन्। उनी समसामयिक लगाएत यावत विषयमा कलम चलाउँछन्।

प्रकाशित मिति: ४ बैशाख २०८२, बिहिबार