काठमाडौं – भारत र पाकिस्तानबीचको तनाव गहिरिँदै गइरहेको संवेदनशील समयमा अमेरिकाले एक गम्भीर गुप्तचर जानकारी प्राप्त गरेपछि उच्च सतर्कता अपनायो। शुक्रबार बिहान अमेरिकाको राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी उच्च अधिकारीहरूको टोलीले स्थिति नजिकबाट अवलोकन गरिरहेको थियो। उक्त टोलीमा उपराष्ट्रपति जेडी भान्स, विदेशमन्त्री तथा अन्तरिम राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार मार्को रुबियो, ह्वाइट हाउस प्रमुख सुसी वाइल्सलगायत अधिकारीहरू थिए।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनका अधिकारीहरूले सीएनएनलाई दिएको जानकारी अनुसार, प्राप्त गुप्त जानकारी अत्यन्तै संवेदनशील भएकाले त्यसको प्रकृति खुलाउन उनीहरूले अस्वीकार गरे। तर, उक्त जानकारीले अमेरिका यो विवादमा अझ सक्रिय रूपमा संलग्न हुनुपर्ने संकेत दिएको उनीहरूको भनाइ छ।
त्यसपछि उपराष्ट्रपति भान्सले स्वयम् भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीलाई फोन गर्ने निर्णय गरे। उनले पहिले राष्ट्रपति ट्रम्पलाई योजनाबारे जानकारी गराए, त्यसपछि शुक्रबार दिउँसो १२ बजे (पूर्वी समय) मोदीसँग कुराकानी गरे। सो कुराकानीमा भान्सले सप्ताहान्तभित्रै भारत–पाकिस्तानबीचको तनाव भयावह ढंगले बढ्न सक्ने चेतावनी दिए।
भान्सले मोदीलाई पाकिस्तानसँग सिधा संवाद गर्न तथा तनाव कम गर्ने उपायहरूप्रति सोच्न आग्रह गरे। अमेरिकालाई त्यो बेलासम्म लागिरहेको थियो कि दुई देशबीच कुनै संवाद भइरहेको छैन। त्यसैले उनीहरूलाई संवादको प्रक्रियामा ल्याउनु आवश्यक ठानिएको थियो।
उपराष्ट्रपति भान्सले सम्भावित समाधानसमेत मोदीलाई सुझाएका थिए, जसलाई पाकिस्तानले स्वीकार्न सक्ने अमेरिकी विश्वास थियो। यद्यपि, ती सुझावको विस्तृत विवरण भने सार्वजनिक गरिएको छैन।
मोदीसँगको फोन संवादपछि विदेशमन्त्री रुबियो र अमेरिकी कूटनीतिज्ञहरूले भारत र पाकिस्तानका समकक्षीसँग रातभर संवाद गरे। रुबियोको पहलमा भएको ती संवादले तनाव कम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको अमेरिकी अधिकारीहरूको दाबी छ।
एक वरिष्ठ अधिकारीका अनुसार, “हप्ताको सुरुआतमै हाम्रो उद्देश्य दुबै पक्षलाई प्रत्यक्ष संवादमा ल्याउनु र युद्धविराममार्फत तनाव कम गर्ने उपाय खोज्नु थियो।” ती संवादका क्रममा अमेरिकी पक्षले दुवै देशका लागि उपयुक्त समाधान के हुन सक्छ भन्नेबारे बुझ्न प्रयास गर्यो, जसले वार्ता सहज बनाउन सहयोग पुर्यायो।
उपराष्ट्रपति भान्स र मोदीबीचको फोन संवादलाई निर्णायक मोडको रूपमा लिइएको छ। भान्स केही समयअघि मात्र भारत भ्रमणमा गएका थिए र मोदीसँगको सम्बन्धलाई उनले कूटनीतिक संवादमा उपयोग गरेका थिए।
यस्तो हुँदाहुँदै पनि, फोन कलभन्दा एक दिनअगाडि मात्रै उपराष्ट्रपति भान्सले “यो द्वन्द्व हाम्रो सरोकारको विषय होइन” भन्दै अमेरिका युद्धमा प्रत्यक्ष संलग्न नहुने बताएका थिए।
उनले भनेका थिए, “हामीले गर्न सक्ने भनेको दुबै पक्षलाई तनाव कम गर्न प्रोत्साहित गर्नु हो। तर, यो युद्ध हाम्रो नियन्त्रणको विषय होइन।”
शनिबार एक दिनको कडा भिडन्तपछि भारत र पाकिस्तानले ‘पूर्ण र तत्काल युद्धविराम’ मा सहमति जनाए। यद्यपि, युद्धविराम घोषणा भए पनि त्यसको केही घण्टापछि दुबै कश्मीर क्षेत्रहरूमा विस्फोटको आवाज सुनिएको थियो।
रुबियोले सामाजिक सञ्जाल एक्समा लेख्दै युद्धविराम र तटस्थ स्थानमा संवाद प्रारम्भ भएकोमा खुसी व्यक्त गरे। राज्य विभागकी प्रवक्ता ट्यामी ब्रुसले यो उपलब्धिलाई भान्स र रुबियोको निरन्तर कूटनीतिक प्रयासको परिणाम भएको बताइन्।
उनले भनिन्, “राष्ट्रपति ट्रम्पको दृष्टिकोणलाई कार्यान्वयन गर्दै यो कूटनीतिक साझेदारीले सफलतामा रूप लिएको हो।”
पाकिस्तानले अमेरिकी भूमिका र नेतृत्वको खुलेर प्रशंसा गर्यो। प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफले राष्ट्रपति ट्रम्पको शान्तिपूर्ण प्रयासको स्वागत गर्दै धन्यवाद ज्ञापन गरे। तर, भारतले भने अमेरिकी संलग्नतालाई त्यति महत्व दिएन। भारतीय विदेश सचिव विक्रम मिश्रीले सम्झौता दुई देशबीचको ‘प्रत्यक्ष संवाद’ को परिणाम भएको उल्लेख गरे।
विश्लेषकहरूका अनुसार, भारतले आफूलाई उदयशील महाशक्ति ठान्दछ र परम्परागत रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थता अस्वीकार गर्दै आएको छ। यसको विपरीत, पाकिस्तानले विदेशी कूटनीतिक समर्थनलाई सकारात्मक रूपमा हेर्ने गरेको पाइन्छ।
यो घटनाक्रमले फेरि एकपटक देखाएको छ– भारत–पाकिस्तानबीचको तनावले विश्व शक्तिहरूको चासो तान्छ, र सही समयमा गरिएको कूटनीतिक पहलले ठूलो संकट टार्न सक्छ।
प्रकाशित मिति: २९ बैशाख २०८२, सोमबार
प्रतिक्रिया