मानव सभ्यताको आरम्भदेखि नै दर्शनले मानिसको जीवनदृष्टि, नैतिकता र अस्तित्वको रहस्यको खोजीमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। पूर्वीय दर्शन र पश्चिमी दर्शनबीचको विभाजनले विश्वलाई दुई फरक दृष्टिकोण प्रदान गरेको छ। पूर्वीय दर्शनले आध्यात्मिक चेतना, पुनर्जन्म, कर्म, योग, ध्यान, मोक्ष, करुणा र सामाजिक समरसताको आधारमा मानव जीवनलाई व्याख्या गर्दछ भने, पश्चिमी दर्शनले तर्क, वैज्ञानिक विश्लेषण, स्वतन्त्रता र भौतिक समृद्धिमा जोड दिन्छ। नेपाल जस्तो सांस्कृतिक र धार्मिक विविधताले भरिएको मुलुकमा पूर्वीय दर्शनको ऐतिहासिक गहिराइले मात्र होइन, आधुनिकताका चुनौतीहरूको सामना गर्न पनि महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्दछ। आधुनिक शिक्षा, प्रविधि र आर्थिक प्रगतिको प्रभावले जहाँ युवाहरूमा प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत सफलतामा केन्द्रित सोच विकास भएको छ, त्यहाँ सामाजिक तथा आध्यात्मिक एकतामा कमी देखिन थालेको छ। यस अवस्थामा, हाम्रो सांस्कृतिक र नैतिक धरोहरका रूपमा स्थापित पूर्वीय दर्शनलाई पुनःउजागर गर्नु मात्र आवश्यक नभएर अनिवार्य पनि भएको छ। यो दर्शनले हामीलाई आफैंलाई चिन्ने, हाम्रो जरा र आत्माको खोजी गर्ने र समाजमा सहिष्णुता, करुणा र सह-अस्तित्वका मूल्यहरू प्रवर्द्धन गर्ने मार्ग देखाउँछ।
पूर्वीय दर्शनको ऐतिहासिक विकास र मूल मूल्य
पूर्वीय दर्शनको विकास प्राचीन भारतदेखि सुरु भएको मानिन्छ। वैदिक शास्त्रहरू, उपनिषद् र पुराणहरूले मानव अस्तित्वको रहस्य, ब्रह्माण्डको नियम र जीवनको उद्देश्यका बारेमा गहिरो चिन्तन प्रदान गरेका छन्। यसको मूल आधार कर्म सिद्धान्त, पुनर्जन्म, ध्यान र मोक्षमा आधारित छ। धर्म, आध्यात्मिकता र नैतिकता एक आपसमा गहिरो रूपमा जडित छन्। गौतम बुद्ध र महावीर जस्ता महान् चिन्तकहरूले अहिंसा, मध्यम मार्ग, करुणा र आत्मसंयमका सिद्धान्तहरू प्रस्तुत गरेका थिए, जसले न केवल व्यक्तिगत उन्नति, तर समाजमा समानता र शान्तिको प्रसारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेले। यिनका शिक्षाहरूले मानिसलाई भौतिक सुखका सट्टा आन्तरिक शान्ति र आत्मसाक्षात्कारतर्फ आकर्षित गराएका छन्। नेपालमा हिन्दू र बौद्ध परम्पराले दीर्घकालीन प्रभाव छोडेका छन् जसमा गुरुकुल प्रणाली, साधना र योगका माध्यमबाट जीवनका उच्च मूल्यहरूको अभ्यास गरिन्थ्यो। यी परम्परागत मूल्यहरूले समाजमा नैतिकता, सहिष्णुता र सामूहिक हितको भावना विकास गरेका छन्, जुन आजको भौतिकतामुखी समाजमा पुनःस्थापित गर्न अति आवश्यक छन्।
आधुनिक नेपालको सामाजिक–राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा पश्चिमी प्रभाव
समाज र राजनीति परिवर्तनको चक्रव्यूहमा पर्न पुगेको आजको नेपालमा पश्चिमी दर्शनको प्रभाव उल्लेखनीय रूपमा देखा परेको छ। आधुनिक शिक्षा प्रणाली, व्यापारिक प्रगतिशीलता र प्रविधिको विकासले युवा पुस्तालाई वैज्ञानिक सोच, व्यक्तिवाद र प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैलीमा आकर्षित गरेको छ। फलस्वरूप, नेपालमा पारिवारिक एकता विखण्डन, मानसिक तनाव र सामाजिक अलगावका समस्याहरू बृद्धि हुन थालेका छन्। भौतिक सुख र व्यक्तिगत सफलताको खोजीमा युवा पुस्ता आत्मकेन्द्रित र प्रयोगात्मक सोचतर्फ झुकाव बढाउँदै गएका छन्। यसले गर्दा सामाजिक, नैतिक र आध्यात्मिक मूल्यमान्यताहरूमा कमी आएको छ, जसको प्रतिफल स्वरूप सामूहिक चेतनामा विषमता र असन्तुलन देख्न पाइन्छ। पश्चिमी दर्शनका तर्क र वैज्ञानिक विधिहरूले यथार्थपरक समस्याको समाधानका लागि प्राविधिक दिशानिर्देश दिन सक्छन् तर मानव जीवनको गहिरो अर्थ, आत्म-उन्नति र सामाजिक एकताको बोधमा त्यो पूर्ण योगदान गर्न असमर्थ हुन्छ। यस्तो अवस्थामा, हाम्रो परम्परागत पूर्वीय दर्शनको शिक्षालाई पुनःसमाहित गरेर, भौतिकताका साथसाथै आध्यात्मिक र नैतिक विकासमा जोड दिनु अत्यावश्यक भइसकेको छ।
पूर्वीय दर्शनका मूल सिद्धान्त र सामाजिक समरसता
पूर्वीय दर्शनका मूल सिद्धान्तहरूमा आत्मा, कर्म, पुनर्जन्म, योग, ध्यान र मोक्षका अवधारणाहरू पर्दछन्, जसले व्यक्तिको आन्तरिक उन्नतिमा विशेष जोड दिन्छ। यसको मूल उद्देश्य बाह्य भोगभन्दा आन्तरिक अनुभूति र आत्मबोधमा आधारित जीवनशैली अपनाउनु हो। “सर्वे भवन्तु सुखिनः” र “अहिंसा परमो धर्मः” जस्ता उपदेशहरूले व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा सहिष्णुता, करुणा र समभावको भावना प्रवर्द्धन गरेका छन्। ध्यान र योगले मानसिक शान्ति र शारीरिक स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउँछन्, जसले समग्र जीवनशैलीमा संतुलन स्थापित गर्न सहयोग पुर्याउँछ। पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिलाई आफ्नो भौतिकता र आत्माको बीचको सम्बन्ध बुझ्न र जीवनका उच्च उद्देश्यमा केन्द्रित हुन प्रेरित गर्दछ। यसले मानव चेतनालाई विस्तार गर्दै, सामाजिक सहअस्तित्व र वातावरणीय संरक्षणका सिद्धान्तहरूलाई पनि महत्व दिन्छ। नेपालमा जहाँ प्राकृतिक सुन्दरतासँगै सांस्कृतिक वैभव रहेको छ, त्यहाँ यस दर्शनलाई अपनाएर समाजमा नैतिकता, सहिष्णुता र आत्मसम्मानको विकास गर्न सकिन्छ। जब मानिसहरूले भौतिक सुखभन्दा आत्मिक शान्तिलाई प्राथमिकता दिन थाल्छन्, तब मात्र समाजमा साँचो समृद्धि र शान्ति प्राप्त हुन्छ।
पूर्वीय राज्यदर्शन: मनु धर्मशास्त्र र कौटिल्यको अर्थशास्त्र
राज्य सञ्चालनमा पनि पूर्वीय दर्शनको प्रभाव स्पष्ट देख्न सकिन्छ। प्राचीन मनु धर्मशास्त्रमा वर्णित “राजधर्म”का अनुसार शासक केवल शासन गर्ने अधिकारी मात्र होइन, धर्म, न्याय र नैतिकताको संरक्षक हुन्। मनुले बताएको हो कि शासकको मुख्य कर्तव्य भनेको जनताको कल्याण, न्याय र सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्नु हो। यसै अनुरूप, कौटिल्यको अर्थशास्त्रले राज्य सञ्चालनका लागि विस्तृत नीति, आर्थिक व्यवस्था, सुरक्षा र गुप्तचर व्यवस्थाका पक्षहरूलाई उल्लेख गरेको छ। कौटिल्यका अनुसार, राज्यको सफलता केवल भौतिक समृद्धिमा होइन, तर नैतिकता, नैतिक नेतृत्व र सामाजिक समरसतामा पनि निर्भर हुन्छ। आधुनिक नेपालको राजनीतिक परिवेशमा भ्रष्टाचार, अस्थिरता र नैतिक मूल्यमान्यतामा कमी देख्दा यी पुराना शिक्षाहरू पुनःलागु गर्नु अत्यावश्यक देखिन्छ। यदि आजका शासकहरूले मनु र कौटिल्यका सिद्धान्तहरूलाई आत्मसात गरेर न्याय, पारदर्शिता र जनकल्याणमा जोड दिन्छन् भने देशको समग्र शासन प्रणालीमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। यो दृष्टिकोणले राजनीतिक स्थिरता र समाजमा एकता ल्याउने मात्र नभई, राष्ट्रिय आत्मसम्मान र सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि सुदृढ पार्नेछ।
महात्मा गान्धीको अहिंसावाद र वर्तमान राजनीतिक चुनौती
महात्मा गान्धीको अहिंसावाद आधुनिक राजनीति र समाजमा पूर्वीय दर्शनको जीवित उदाहरण हुन्। गान्धीले ब्रिटिश औपनिवेशिक शासनसँगको संघर्षमा अहिंसा, सत्याग्रह र आत्मबलको प्रयोग गरेर स्वतन्त्रता प्राप्त गरेका थिए। उनका शिक्षाहरूले विश्वलाई देखायो कि केवल शस्त्र प्रयोग गरेर मात्र होइन, सादगी, आत्म-अनुशासन र करुणाको माध्यमबाट पनि सामाजिक परिवर्तन सम्भव छ। आजको विश्व जहाँ शक्ति संघर्ष, हिंसा र विभाजनका कारण समाजमा अस्थिरता फैलिएको छ, त्यहाँ गान्धीका सिद्धान्तहरू अत्यन्त प्रेरणादायी छन्। नेपालमा पनि राजनीतिक उथलपुथल, असहिष्णुता र विवादको स्थिति छ जसले जनजीवनमा असन्तुलन र तनाव निम्त्याएको छ। गान्धीको “तपाईं संसारमा देख्न चाहनु भएको परिवर्तन स्वयं बन्नुहोस्” भन्ने उपदेश आजको राजनीतिक नेतृत्वलाई आत्मचिन्तन र सुधारतर्फ उन्मुख गराउन सहयोग पुर्याउन सक्छ। आधुनिक नेपालमा यदि शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, संवाद र सहकार्यको मार्ग अपनाइयो भने मात्र राष्ट्रिय एकता र प्रगति सम्भव हुनेछ। गान्धीका शिक्षाले हामीलाई सम्झाउँछन् कि हिंसा र कटुता कुनै पनि समस्याको समाधान होइन, बरु करुणा, सहिष्णुता र सत्यको मार्ग अपनाएर मात्र समाजमा स्थायित्व र शान्ति ल्याउन सकिन्छ।
शिक्षा, संस्कार र भविष्यप्रति आशा
आजको नेपालको भविष्य उज्यालो बनाउन, शिक्षामा पूर्वीय दर्शनका मूल्यहरूलाई समाहित गर्नु अत्यावश्यक छ। विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रमहरूमा नैतिक शिक्षा, योग, ध्यान र परम्परागत ज्ञानका विषयहरूलाई प्राथमिकता दिनु पर्दछ। शैक्षिक संस्थानहरूले मात्र ज्ञानको प्रसार गर्दैनन्, तर समाजमा सहिष्णुता, करुणा र आत्मसम्मानका मूल्यहरूलाई पनि विकसित गर्न मद्दत गर्छन्। यदि हामीले शैक्षिक प्रणालीमा मनु, बुद्ध, कौटिल्य, गान्धी र अन्य महान् चिन्तकहरूको शिक्षालाई पुनर्जीवित गर्यौं भने, हाम्रो युवा पुस्ता मात्र प्राविधिक दक्षतामा मात्र होइन, नैतिक र आध्यात्मिक रूपमा पनि सशक्त बन्नेछन्। यसले गर्दा राष्ट्रिय जीवनमा सामाजिक समरसता र आत्मिक उन्नतिमा सुधार आउनेछ। समाजका प्रत्येक तहमा, विशेष गरी शहरी र ग्रामीण दुबै क्षेत्रमा, शिक्षा र संस्कारको सही मिश्रणले नै समाजलाई समृद्ध, न्यायपूर्ण र स्थायी बनाउने क्षमता राख्दछ। नेपालका पूर्वजहरूले सदैव परम्परागत ज्ञान र मूल्यहरूलाई आत्मसात गरेका थिए; आजको चुनौतीपूर्ण विश्वमा पनि यिनै शिक्षालाई निरन्तरता दिनु र आधुनिक आवश्यकतासँग समायोजन गर्नु नै समयको माग हो।
समग्रमा, पूर्वीय दर्शनले हामीलाई मात्र जीवनको भौतिक पक्ष होइन, आन्तरिक शान्ति, नैतिकता र सामूहिक उन्नतिमा केन्द्रित जीवनशैली अपनाउन प्रोत्साहित गर्दछ। यदि हाम्रो राष्ट्र, समाज र प्रत्येक नागरिकले पूर्वीय चिन्तनलाई आफ्नो जीवनमा एक अभिन्न अङ्गको रूपमा स्वीकारे भने, नेपाल मात्र भौतिक विकासमा होइन, मानसिक, सामाजिक र आध्यात्मिक उन्नतिमा पनि विश्वका अग्रगामी राष्ट्रहरूमा स्थान हासिल गर्नेछ। आजको विश्वमा जहाँ मानसिक असन्तुलन, पारिवारिक विखण्डन र सामाजिक विभाजनका चुनौतीहरू छन् त्यहाँ पूर्वीय दर्शनका सिद्धान्तहरूले नै हाम्रो जीवनलाई पुनःसम्पर्क गराउने, वास्तविक शान्ति र समृद्धिको मार्ग देखाउनेछन्।
यो पुनर्विचार केवल ऐतिहासिक अध्ययन मात्र नभई, हाम्रो वर्तमान राजनीतिक, सामाजिक र शैक्षिक परिवेशमा सुधार ल्याउने एक गहिरो दृष्टिकोण हो। मनु धर्मशास्त्रका शिक्षाबाट हामीले शासक र नागरिकबीचको नातालाई पुनःस्थापित गर्नुपर्छ, जसले नैतिक नेतृत्व र जनकल्याणलाई केन्द्रमा राखेर शासन प्रणालीलाई पुनर्जागृत गर्नेछ। कौटिल्यको अर्थशास्त्रले राष्ट्रको आर्थिक र रणनीतिक विकासका सिद्धान्तहरू प्रस्तुत गरेको छ भने, गान्धीको अहिंसावादले समाजमा शान्ति, सहअस्तित्व र करुणाको भावनालाई उजागर गरेको छ। यी सबै शिक्षाहरू मिलेर एक यस्तो समाज निर्माण गर्ने आधार तयार पार्छन् जसमा भौतिकता र आध्यात्मिकता सँगसँगै विकसित हुन्छन्।
निष्कर्षमा, वर्तमान सामाजिक–राजनीतिक चुनौतीहरूलाई मध्यनजर गर्दै, हामी सबै नेपालीले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान, नैतिक मूल्य र आध्यात्मिक चेतनालाई पुनःजागृत गर्नुपर्छ। पूर्वीय दर्शनको शिक्षाले हामीलाई भन्छ—जीवन केवल भोगका लागि होइन, बोध र आत्मसाक्षात्कारका लागि हो। हामीले आफ्नो शिक्षण प्रणाली, प्रशासनिक संरचना र सामाजिक व्यवहारमा यी सिद्धान्तहरूलाई आत्मसात गरेर, मात्र आधुनिकता र परम्पराको बीचको सन्तुलन कायम गर्न सक्छौं। यो एक यस्तो यात्रा हो जुन आजको समयमा नै अत्यावश्यक छ र भविष्यमा समृद्ध, शान्तिपूर्ण र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्ने हाम्रो साझा लक्ष्यमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनेछ।
नेपाललाई फेरि एक पटक आफ्नो सांस्कृतिक र आध्यात्मिक मूल्यमान्यताहरूमा आधारित एक समृद्ध राष्ट्रको रूपमा प्रस्तुत गर्नका लागि, प्रत्येक नागरिक, शिक्षक, नीति निर्माता र राजनीतिज्ञले पूर्वीय दर्शनलाई अपनाउनु आवश्यक छ। यसै दृष्टिकोणबाट हामी सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक चुनौतीहरूलाई पार गर्दै, एक समृद्ध र सुसंस्कृत भविष्यतर्फ अग्रसर हुने छौं। यो केवल एक ऐतिहासिक पुनर्विचार होइन, वर्तमान र भविष्यका लागि एउटा मार्गदर्शक दर्शन हो—जहाँ प्रत्येक नेपाली नागरिकले आफ्नो जीवनमा नैतिकता, आत्मसाक्षात्कार र सहिष्णुताको मूल्यलाई स्थान दिँदै, राष्ट्रलाई एकजुट र समृद्ध बनाउने दिशामा कदम चाल्नु पर्छ।
प्रकाशित मिति: १ जेष्ठ २०८२, बिहिबार
प्रतिक्रिया