डोनाल्ड ट्रम्प को पछिल्लो यस चीन भ्रमणले विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रमा एउटा नयाँ र शक्तिशाली मोड ल्याउने संकेत गरेको छ। यो भ्रमण यस्तो समयमा भइरहेको छ, जहाँ विश्व विभिन्न क्षेत्रीय द्वन्द्व, आर्थिक अनिश्चितता र महाशक्तिहरू बीचको बढ्दो तनावले घेरिएको छ। ट्रम्पसँगै अमेरिकाका शीर्ष उद्योगपतिहरू जस्तै इलन मस्क र टिम कुकको उपस्थिति हुनुले यो भ्रमण केवल कुटनीतिक मात्र नभएर गहिरो रणनीतिक र आर्थिक उद्देश्यले प्रेरित छ भन्ने स्पष्ट पार्छ। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको ‘यथार्थवाद’ (Realism) को सिद्धान्तमा आधारित यो भ्रमणले चीन र अमेरिका बीचको सम्बन्धलाई मात्र होइन, समग्र विश्व व्यवस्थालाई नै नयाँ परिभाषा दिन सक्छ।
विश्व व्यवस्थामा यो भ्रमणको प्रभाव ‘मल्टि-पोलर’ अर्थात् बहु-ध्रुवीय विश्व निर्माणको दिशामा केन्द्रित देखिन्छ। एकातिर रुस-युक्रेन युद्ध र अर्कोतिर मध्यपूर्वमा इरान-इजरायल बीचको चरम तनाव छ। यस्तो जटिल परिस्थितिमा ट्रम्पले चीनसँग ‘डिल’ गरेर अमेरिकालाई यो विश्वव्यापी सुरक्षा जालबाट बाहिर निकाल्ने प्रयास गरिरहेको बुझ्न सकिन्छ। यसै सन्दर्भमा अन्तर्राष्ट्रिय इन्धन राजनीतिले ठूलो अर्थ राख्दछ, जहाँ तेलको मूल्य नियन्त्रण र ऊर्जा आपूर्तिमा अमेरिकी र चिनियाँ स्वार्थको टकरावलाई सन्तुलनमा राख्नु ट्रम्पको प्राथमिक एजेन्डा बनेको छ। चीनको बढ्दो सैन्य शक्ति र इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रमा उसको प्रभावलाई सन्तुलनमा राख्न ट्रम्पले ‘गिभ एन्ड टेक’ को नीति अपनाइरहेका छन्। यो रणनीतिले भविष्यमा विश्वको शक्ति सन्तुलनलाई पूर्ण रूपमा बदलिन सक्ने क्षमता राख्दछ, जसले विश्व राजनीतिलाई नयाँ दिशा दिनेछ।
वैश्विक द्वन्द्व र सुरक्षा: इरान र युक्रेन मामिलामा मध्यस्थताको खोजी
वर्तमान विश्व व्यवस्थामा सुरक्षा सबैभन्दा ठूलो चुनौतीको रूपमा देखा परेको छ। ट्रम्पको चीन भ्रमणको एउटा ठूलो र गोप्य एजेन्डा इरान र रुस विरुद्धको मोर्चामा चीनको मौन समर्थन वा सहकार्य प्राप्त गर्नु हो। सुरक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार चीन र रुसको प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोग बिना इरान लामो समयसम्म अमेरिका र इजरायल विरुद्ध टिकिरहन सक्दैन। यस प्रक्रियामा रुसको भूमिका निर्णायक मानिएको छ, जहाँ पुटिनले चीन मार्फत अमेरिकासँग सुरक्षा ग्यारेन्टीको बार्गेनिङ गरिरहेका छन्। यदि ट्रम्पले चीनसँग यस्तो कुनै सम्झौता गर्न सके जसमा चीनले इरानलाई दिदै आएको रणनीतिक सहयोगमा कटौती गरोस्, तब मध्यपूर्वको सुरक्षा सुनिश्चित गर्दै जारी द्वन्द्व समाधानको बाटो खुल्न सक्छ।
दोस्रो महत्वपूर्ण पक्ष युक्रेन युद्ध हो। यस भ्रमणमा रुसी विदेश मन्त्री सर्गेई लाभरोभको अदृश्य प्रभाव वा उपस्थितिले पनि ठूलो अर्थ राख्दछ। ट्रम्पको ‘अमेरिका फस्ट’ नीतिले आफ्ना स्रोत र साधनहरू टाढाका युद्धहरूमा खर्च गर्नु भन्दा आन्तरिक हितमा लगाउनु पर्छ भन्ने मान्यता राख्दछ। यसले नाटोको भविष्य माथि पनि प्रश्न खडा गरिदिएको छ, जहाँ ट्रम्पले युरोपेली सहयोगीहरूलाई आफ्नो सुरक्षा खर्च आफै बेहोर्न दबाब दिदै नाटोको परम्परागत संरचनालाई नै परिवर्तन गर्ने संकेत दिएका छन्। यदि चीनले युक्रेन र इरानमा जारी तनावलाई शान्त पार्न मद्दत गर्छ भने, बदलामा ट्रम्पले चीन माथि लगाइएका व्यापारिक प्रतिबन्ध वा ट्यारिफहरूमा ठूलो सहुलियत दिन सक्छन्। यो विशुद्ध यथार्थवादी पहुँच हो जहाँ आदर्शवाद भन्दा राष्ट्रिय हित र शक्ति सन्तुलनलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
अर्को गम्भीर सुरक्षा चुनौती उत्तर कोरियाको किम जोङ उनको हालैको आणविक नीति (North Korea’s ‘Dead Hand’ Nuclear Policy) बाट उत्पन्न भएको छ, जसले कुनै पनि आक्रमणको अवस्थामा स्वतः आणविक जवाफ दिने संयन्त्रलाई वैधानिकता दिएको छ। ट्रम्पले चीनलाई उत्तर कोरियाको यो आक्रामक आणविक होडलाई रोक्न दबाब दिनु यस भ्रमणको प्रमुख सुरक्षा चासो हो। रुस र चीनको गठबन्धनलाई केही हदसम्म खुकुलो पार्नु ट्रम्पको रणनीतिक जित हुनेछ। रुसले युक्रेनमा केही लचकता अपनाउने र चीनले मध्यपूर्वमा आफ्नो प्रभाव प्रयोग गरी इरानलाई संयमित बनाउने सर्तमा अमेरिकाले व्यापारिक क्षेत्रमा केही कदम पछि हट्न सक्छ। यसले विश्वका दुई ठूला आणविक शक्तिहरू बीचको टकरावलाई कम गर्नेछ। यद्यपि, यसका लागि चीनले आफ्नो तर्फबाट के कस्ता सर्तहरू राख्छ भन्ने कुराले नै भविष्यको सुरक्षा खाका तय गर्नेछ।
सुरक्षाको यो खेलमा सैन्य शक्तिको सट्टा ‘डिल’ लाई प्राथमिकता दिइएको छ। ट्रम्पले बुझेका छन् कि युद्धले कसैको हित गर्दैन र यसले अमेरिकी अर्थतन्त्रलाई मात्र भार थप्छ। त्यसैले, चीनलाई एउटा ‘रेस्पोन्सिबल स्टेकहोल्डर’ को रूपमा प्रस्तुत गर्दै विश्वव्यापी द्वन्द्व कम गर्ने उनको यो प्रयासले विश्व राजनीतिमा अमेरिकाको घट्दो साखलाई पुनः स्थापित गर्ने कोसिस गरिरहेको छ। यो कुटनीति सफल भएमा सन् २०२६ पछिको विश्व व्यवस्था धेरै हदसम्म शान्त हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
व्यापार युद्ध कि व्यापार सम्झौता? आर्थिक भू-राजनीतिको बदलिदो दिशा
ट्रम्पको बेइजिङ भ्रमणमा सबैभन्दा बढी चर्चा व्यापार र भन्सार शुल्कको विषयमा भइरहेको छ। ट्रम्पले सधै ‘मेक अमेरिका ग्रेट अगेन’ को नारा दिदै अमेरिकी उत्पादनलाई जोड दिएका छन्। तर, एप्पल र टेस्ला जस्ता व्यवसायीहरूलाई साथमा लैजानुको अर्थ अमेरिका चीनसँगको आफ्नो आर्थिक सम्बन्धलाई पूर्ण रूपमा तोड्न चाहँदैन, बरु यसलाई व्यवस्थित गर्न चाहन्छ। विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा इन्धन राजनीतिको प्रभावले गर्दा तेल र ग्यासको मूल्यमा आउने उतारचढावले अमेरिकी मतदातालाई प्रत्यक्ष असर पार्ने हुनाले पनि ट्रम्प चीनसँगको व्यापारिक तनाव कम गर्न चाहन्छन्। चीनका लागि यो भ्रमण आफ्नो आर्थिक स्थिरता जोगाउने अवसर हो भने अमेरिकाका लागि आफ्नो प्रविधि र बजारको रक्षा गर्ने चुनौती हो।
अहिले विश्व आर्थिक भू-राजनीति ‘ट्रेड वार’ बाट व्यापार सम्झौतातर्फ मोडिन खोजेको देखिन्छ। अमेरिकामा हुन गइरहेको मध्यावधि निर्वाचनलाई ध्यानमा राख्दै ट्रम्पका लागि आर्थिक सफलता देखाउनु अनिवार्य छ। यदि चीनले अमेरिकी सामानको आयात बढाउने र प्रविधि हस्तान्तरणका नियमहरूमा लचकता अपनाउने प्रतिबद्धता जनाएमा, यसले विश्वव्यापी आपूर्ति श्रृङ्खलामा सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ। उत्तर कोरियाको आणविक अस्थिरताले गर्दा यस क्षेत्रमा हुने कुनै पनि सैन्य तनावले वैश्विक व्यापार मार्गलाई अवरुद्ध पार्न सक्ने खतरालाई पनि ट्रम्पले आर्थिक कोणबाट विश्लेषण गरिरहेका छन्। यसले केवल यी दुई देशलाई मात्र होइन, समग्र विश्व अर्थतन्त्रलाई नै राहत दिनेछ।
यद्यपि, चीनले यो सम्झौताका लागि ठूलो मूल्य खोज्ने निश्चित छ। बेइजिङले विशेष गरी हाई-टेक चिप्स र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को क्षेत्रमा लगाइएका अमेरिकी प्रतिबन्धहरू हटाउन माग गर्न सक्छ। ट्रम्पका लागि यी मागहरू पुरा गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ, किनकि यसले दीर्घकालमा चीनलाई प्रविधिमा अझ शक्तिशाली बनाउनेछ। तर, तत्कालको व्यापार घाटा कम गर्न र अमेरिकी उद्योगीहरूको दबाबलाई सम्बोधन गर्न उनी केही हदसम्म सम्झौता गर्न तयार देखिन्छन्।
इन्डो-प्यासिफिक र रणनीतिक प्रतिस्पर्धा: चीनको प्रभाव र अमेरिकी प्रतिक्रिया
दीर्घकालीन रूपमा अमेरिकाको मुख्य प्रतिस्पर्धी रुस वा इरान नभएर चीन नै हो। पछिल्लो दुई दशकमा चीनको जलसेना अमेरिकाको भन्दा ठूलो भएको छ र उसको अर्थतन्त्रले विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व जमाइरहेको छ। रुस र चीनको बढ्दो सामरिक निकटताले गर्दा नाटो (NATO) को सान्दर्भिकता माथि पनि नयाँ बहस सुरु भएको छ, जसले गर्दा अमेरिकाले अबको ध्यान युरोपबाट हटाएर इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रमा केन्द्रित गर्नुपर्ने बाध्यता छ। यो भ्रमणको एउटा मुख्य उद्देश्य चीनलाई युक्रेन र इरानको मुद्दामा अल्झिन नदिएर एसियाली क्षेत्रमा मात्र सीमित राख्नु र त्यहाँ अमेरिकी मित्र राष्ट्रहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु हो।
चीनसँगको यो वार्तामा यदि ट्रम्पले केही रणनीतिक विषयमा सम्झौता गरे भने, यसले दक्षिण चीन सागर र ताइवान जस्ता मुद्दामा नयाँ मोड ल्याउन सक्छ। किम जोङ उनको आणविक धम्की र इन्धन राजनीतिको दबाब बीच ट्रम्पले चीनलाई आर्थिक प्रलोभन देखाएर सैन्य विस्तारलाई केही कम गराउन सक्छन्। यो एउटा जटिल भू-राजनीतिक चेस खेल जस्तै हो, जहाँ हरेक चालले भविष्यको शक्ति संरचना निर्धारण गर्छ।
एसियामा चीनको बढ्दो प्रभावलाई रोक्न अमेरिकाले आफ्ना सहयोगी राष्ट्रहरू (जस्तै भारत, जापान र अस्ट्रेलिया) सँगको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउनु पर्ने हुन्छ। तर, ट्रम्पको ‘ट्रान्जेक्सनल’ कुटनीतिले कहिलेकाही मित्र राष्ट्रहरूलाई पनि सशंकित बनाउने गर्छ। यदि ट्रम्पले चीनसँग कुनै ठूलो सम्झौता गरे भने, यसले एसियाली शक्ति सन्तुलनमा नयाँ तरंग पैदा गर्नेछ। यसले नेपाल जस्ता देशहरूका लागि पनि चुनौती र अवसर दुवै सिर्जना गर्नेछ, जहाँ दुवै महाशक्ति बीचको सन्तुलन मिलाउनु पर्ने हुन्छ।
अन्त्यमा, डोनाल्ड ट्रम्पको चीन भ्रमण केवल दुई राष्ट्र प्रमुख बीचको भेटघाट मात्र नभएर बदलिदो विश्व व्यवस्थाको एउटा स्पष्ट ऐना हो। रुसको रणनीतिक भूमिका, उत्तर कोरियाको आणविक खतरा, नाटोको भविष्य र इन्धन राजनीतिको जटिलता बीच ट्रम्पले ‘ग्रान्ड डिल’ को खोजी गरिरहेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा ‘यथार्थवाद’ (Realism) को बढ्दो प्रयोगले देखाउँछ कि अब विश्व राजनीति आदर्श भन्दा पनि लाभ र शक्तिको वरिपरि घुमिरहेको छ। ट्रम्पले चीनसँग गर्न खोजेको यो ‘ग्रान्ड डिल’ सफल भएमा यसले विश्वका धेरै जटिल समस्याहरूको समाधान निकाल्न सक्छ, तर यसको बदलामा साना राष्ट्रहरू वा अन्य मित्र राष्ट्रहरूले के गुमाउनु पर्ने हो भन्ने चिन्ता पनि उत्तिकै छ। विश्व अहिले एउटा यस्तो युगमा प्रवेश गर्दैछ जहाँ शक्तिको केन्द्र पश्चिमबाट बिस्तारै पूर्वतर्फ सर्दैछ। समग्रमा, विश्व शान्ति र आर्थिक भविष्य अब यी महाशक्तिहरू बीचको आपसी ‘डिल’ र त्यसको इमानदार कार्यान्वयनमा निर्भर रहनेछ।
प्रकाशित मिति: ३० बैशाख २०८३, बुधबार
प्रतिक्रिया