पुटिनको ग्रीष्मकालीन सैन्य चक्रव्यूह र वासिङ्टनको संकट

वर्तमान विश्व राजनीति र भूराजनीतिक शक्ति सन्तुलन इतिहासकै सबैभन्दा संवेदनशील, जटिल र चुनौतीपूर्ण मोडमा आइपुगेको छ। विगत चार वर्षदेखि निरन्तर जारी रुस-युक्रेन द्वन्द्वले हाल आएर एउटा यस्तो भयानक र संहारकारी रूप धारण गरेको छ, जसले समग्र युरोपेली सुरक्षा संरचनालाई मात्र नभई विश्वव्यापी शान्ति र स्थिरताको जगलाई नै पूर्ण रूपमा धराशायी बनाउने खतरा पैदा गरेको छ। रुसद्वारा चालिएको पछिल्लो सैन्य कदम, विशेष गरी युक्रेनको राजधानी किएभमा गरिएको युद्ध सुरु भएयताकै सबैभन्दा ठूलो हवाई आक्रमण र नयाँ आणविक क्षमतायुक्त ‘ओरेस्निक’ हाइपरसोनिक मिसाइलको सफल प्रयोगले यो युद्ध अब क्षेत्रीय सिमाना भन्दा बाहिर फैलिएर वैश्विक संकटका रूपमा देखा परेको स्पष्ट गर्दछ। युक्रेनले रुसी प्रत्यक्ष नियन्त्रणमा रहेको लुहान्स्क क्षेत्रको गैरसैन्य महिला छात्रावासमा गरेको घातक आत्मघाती ड्रोन आक्रमण र त्यसको प्रत्युत्तरमा मस्कोले देखाएको चरम सैन्य आक्रामकताले दुवै देशबीचको रणनीतिक संयमता र मौनताको बाँध पूर्ण रूपमा फुटेको संकेत गर्छ, जसले सिंगो मानव सभ्यतालाई नै विनाशको संघारमा पुऱ्याएको छ।

यस भीषण द्वन्द्वको बाछिटा केवल पूर्वी युरोपमा मात्र सीमित छैन, बरु यसले मध्यपूर्वमा अमेरिकी सैन्य उपस्थिति र इरानसँगको बढ्दो सैन्य टकरावलाई समेत प्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पारेको छ। एकातिर रुसले किएभमा रहेका सम्पूर्ण विदेशी कूटनीतिज्ञ, विज्ञ नियोगका कर्मचारी र गैरसैनिक नागरिकहरूलाई तत्काल सहर खाली गर्न कडा अल्टिमेटम जारी गरेको छ भने अर्कोतिर खाडी क्षेत्रमा इरानले अमेरिकी ‘रिपर’ ड्रोन र अत्याधुनिक लडाकु विमानमाथि निशाना बनाएर नयाँ सैन्य मोर्चा खोलेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिका यतिबेला पूर्वी युरोप र मध्यपूर्व गरी दुईवटा अत्यन्तै खर्चिला, जटिल र चुनौतीपूर्ण मोर्चाहरूमा एकैसाथ अल्झिन पुगेको छ, जसका कारण उसको वैश्विक महाशक्तिको एकल प्रभुत्व र रणनीतिक कमान्ड क्षमता विभाजित भएको छ। यसरी विश्वका प्रमुख सैन्य शक्तिहरू संवादहीनताको अवस्थामा पुग्नु र आणविक हतियारको तैनाथी व्यापक रूपमा बढ्नुले तेस्रो विश्वयुद्धको कालो बादल मडारिएको स्पष्ट देखिन्छ।

समर अफेन्सिभ र ‘ओरेस्निक’ मिसाइलको आणविक चेतावनी

जाडो महिनाको कठ्याङ्ग्रिदो चिसो र वसन्त ऋतुको हिलो मौसम समाप्त हुनेबित्तिकै रुसी उच्च सैन्य कमान्डरहरूले ‘समर अफेन्सिभ’ अर्थात् ग्रीष्मकालीन सैन्य अभियानको घोषणा गर्दै युक्रेनी रक्षा पंक्तिलाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्ने रणनीति अख्तियार गरेका छन्। यो सैन्य अभियान केवल रणभूमिमा सेना अगाडि बढाउने परम्परागत प्रयास मात्र होइन, बरु मस्कोले लामो समयदेखि सञ्चित गरेको सैन्य शक्ति, औद्योगिक क्षमता र रणनीतिक अवसरको एकमुष्ट विस्फोट हो।

रुसले युक्रेनको राजधानी किएभ र यसका वरपरका रणनीतिक क्षेत्रहरूलाई निशाना बनाउँदै युद्ध सुरु भएयताकै सबैभन्दा ठूलो र भयानक संयुक्त हवाई आक्रमण गरेको छ। २४ मे २०२६ को रात किएभको आकाशमा एकैरात १११ भन्दा बढी अत्याधुनिक, तीव्र गतिका र अत्यधिक विनाशकारी क्षेप्यास्त्र तथा ६०० भन्दा बढी आत्मघाती कामिकाजे ड्रोनहरूको वर्षा गराइयो। यो चौतर्फी हमला जल, थल र आकाश तीनै मार्गबाट एकसाथ सुरु गरिएको थियो, जसले पश्चिमा देशहरूले उपलब्ध गराएका अत्याधुनिक हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीलाई समेत पूर्ण रूपमा असफल र ध्वस्त पारिदियो।

किएभको आकाश ज्वालामुखी विस्फोटको धुवाँले भरिएको जसरी पुरै ढाकिएको थियो, जहाँ उल्कापिण्ड जसरी क्षेप्यास्त्रका सब-म्युनिसनहरू झरिरहेका थिए, जसले सन् २०२२ यताकै भयानक भौतिक र रणनीतिक क्षति निम्त्याएको छ। यस ऐतिहासिक सैन्य आक्रमणको सबैभन्दा डरलाग्दो र विशिष्ट विशेषता भनेको रुसद्वारा पहिलो पटक प्रयोग गरिएको ‘ओरेस्निक’ इन्टरमिडिएट रेन्ज ब्यालेस्टिक मिसाइल हो। यो क्षेप्यास्त्र आणविक क्षमतायुक्त मात्र नभई यसको प्रहार गर्ने गति र विनाशको दायराले यतिबेला सम्पूर्ण युरोपेली महाद्वीपलाई नै त्रसित बनाएको छ।

राष्ट्रपति पुटिनले स्पष्ट रूपमा यो हतियार केवल युक्रेनलाई दण्डित गर्न मात्र नभई उत्तर एटलान्टिक सन्धि संगठन (नेटो) र सिंगो पश्चिमा जगतका लागि एउटा प्रत्यक्ष र खतरनाक आणविक चेतावनी भएको बताएका छन्। ओरेस्निक जस्तो तीव्र गतिको मिसाइलले लन्डन, पेरिस र बर्लिन जस्ता युरोपेली राजधानीहरूको सुरक्षा घेरालाई केही मिनेटभित्रै तोड्न सक्छ र संसारको कुनै पनि रक्षा प्रणालीसँग यसलाई रोक्ने क्षमता छैन। यसका साथै रुसले नेटो सिमानामै ६४ हजार प्रशिक्षित सेना सहितको विशाल आणविक अभ्यास सम्पन्न गर्नु र छिमेकी बेलारुसमा सामरिक परमाणु हतियारहरू सफलता पूर्वक तैनाथ गरिसक्नुले मस्को अब आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि जुनसुकै स्तरको हतियार प्रयोग गर्न मानसिक र प्राविधिक रूपमा तयार भइसकेको पुष्टि गर्दछ।

युक्रेनको भविष्य कब्जा गर्ने रणनीति र बफर जोनको धराप

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरू र सतही राजनीतिक विश्लेषणहरूमा अक्सर रुस-युक्रेन द्वन्द्वलाई डोनबास क्षेत्रको सीमा विवाद वा त्यहाँ रहेका रुसी भाषी नागरिकहरूको रक्षा गर्ने लडाइको रूपमा मात्र चित्रण गर्ने गरिन्छ। तर भ्लादिमिर पुटिनको रणनीतिक र भूराजनीतिक महत्त्वाकांक्षा यति सानो भौगोलिक घेरामा मात्र सीमित छैन। रुसको वास्तविक अभिप्राय केवल केही हजार वर्ग किलोमिटर भू-भाग कब्जा गर्नु होइन, बरु युक्रेनलाई एक सार्वभौम, स्वतन्त्र र आर्थिक रूपमा सक्षम राष्ट्रको रूपमा विश्व मानचित्रबाटै स्थायी रूपमा कमजोर र अङ्गभङ्ग बनाउनु हो।

पुटिनको यस रणनीतिको सबैभन्दा खतरनाक र दीर्घकालीन पक्ष भनेको युक्रेनलाई पूर्ण रूपमा एउटा ‘ल्यान्डलक्ड स्टेट’ अर्थात् भूपरिवेष्टित देशमा परिणत गरिदिनु हो। युक्रेनको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड र करिब ७० प्रतिशत भन्दा बढी व्यापारिक आयात-निर्यात ब्ल्याक सी (कालो सागर) मार्फत हुने गर्दछ। यदि रुसले आफ्नो सैन्य बल प्रयोग गरेर ओडेसा, माइकोलाइभ र बाँकी सम्पूर्ण तटीय बन्दरगाह क्षेत्रहरूमा पूर्ण नियन्त्रण जमाउन सक्यो भने युक्रेन समुद्रबाट सदाका लागि विमुख हुनेछ र आर्थिक रूपमा पूर्ण रूपमा टाट पल्टिएर पश्चिमा देशहरूले दिने वैदेशिक अनुदानको भरमा पराश्रित राष्ट्रको रूपमा मात्र बाँच्ने स्थिति सिर्जना हुनेछ।

यस आर्थिक नाकाबन्दीका अतिरिक्त, पुटिनले युक्रेनको उत्तर-पूर्वी सीमावर्ती क्षेत्रहरू खार्किभ र सुमीमा तीव्र हवाई तथा जमीनी आक्रमण गर्दै युक्रेनी भू-भाग भित्र १० देखि ३० किलोमिटर फराकिलो ‘बफर जोन’ (सुरक्षित मध्यवर्ती क्षेत्र) निर्माण गरिरहेका छन्। यस ‘सेक्युरिटी बेल्ट डक्ट्रिन’को मुख्य उद्देश्य रुसको आफ्नै सीमावर्ती सहर बेलगोरोडलाई युक्रेनी तोपखाना र ड्रोन प्रहारबाट जोगाउनु भए तापनि यसले युक्रेनको समग्र सुरक्षा प्रणालीलाई नै जगैदेखि हल्लाउने सामर्थ्य राख्दछ।

खार्किभ सहर रुसी सीमाबाट मात्र ४० किलोमिटरको दूरीमा अवस्थित भएकाले रुसले यसलाई चौतर्फी तोप र ग्लाइड बमको घेराबन्दीमा पारेको छ, जसले अन्ततः यस औद्योगिक सहरलाई मानवरहित खण्डहरमा परिणत गर्दैछ। युक्रेनले आफ्नो दोस्रो ठूलो सहर बचाउनका लागि डोनबास र दक्षिणी अग्रभागमा खटिएका उत्कृष्ट र अनुभवी सैनिकहरूलाई उत्तर-पूर्वी सिमानामा ओसार्न बाध्य भएको छ। युक्रेनी सेना यसरी अन्यत्र अल्झिएका बेला रुसले मुख्य युद्धभूमि डोनेक्स र लुहान्स्क क्षेत्रमा युक्रेनी रक्षा पंक्ति पातलो भएको फाइदा उठाई तीव्र गतिमा भू-भाग कब्जा गर्दै युक्रेनको भविष्यलाई क्रेम्लिनको सैन्य छायामुनि स्थायी रूपमा बन्धक बनाउँदै लगेको छ।

युक्रेनको जनशक्ति संकट र दुईवटा मोर्चामा अमेरिकाको रणनीतिक पासो

वर्तमान समयमा रणभूमिमा युक्रेनका लागि सबैभन्दा घातक, संवेदनशील र गम्भीर चुनौती कुनै अत्याधुनिक पश्चिमा हतियार वा अर्बौ डलरको आर्थिक सहयोगको अभाव होइन, बरु अग्रपंक्तिमा खटिएर लड्ने सैनिकहरूको चरम अभाव अर्थात् जनशक्ति संकट बनेको छ। पश्चिमा मित्र राष्ट्रहरूले अर्बौ डलरका वित्तीय प्याकेज, पेट्रियट मिसाइल डिफेन्स सिस्टम, लियोपार्ड ट्यांक र एफ-१६ लडाकु विमानहरू त उपलब्ध गराउन सक्छन्, तर उनीहरूले युद्धको मैदानमा रगत बगाउन र बन्दुक समात्न आफ्ना सैनिकहरू पठाउन सक्दैनन्।

निरन्तर चार वर्षदेखि मोर्चामा खटिएका युक्रेनी सैनिकहरू शारीरिक र मानसिक रूपमा पूर्ण रूपमा गलिसकेका छन्। थकित सैनिकहरूलाई विस्थापित गरी नयाँ र ऊर्जावान् दस्ता पठाउन युक्रेनी सैन्य कमान्डलाई फलामको चिउरा चपाउनु सरह भएको छ। नयाँ सैनिक भर्तीका लागि उमेर घटाएर युवाहरूलाई जबरजस्ती नियन्त्रणमा लिदा युक्रेनी समाज भित्र गहिरो मानसिक त्रास र सरकारप्रति असन्तोष पैदा भएको छ। देशको कुल जनसंख्याको ठूलो हिस्सा (करिब ६० लाख नागरिक) शरणार्थीका रूपमा पलायन भइसकेका छन्, जसमा देशको भविष्य मानिने लाखौ युवा र ऊर्जावान् जनशक्ति सामेल छ। यसले गर्दा युक्रेनी सेना अहिले ‘वृद्ध सेना’मा परिणत हुँदै गइरहेको छ, जसको फाइदा रुसले आफ्नो विशाल जनसंख्या र कैदीहरूलाई समेत परिचालन गरेर उठाइरहेको छ।

यही समयमा, संयुक्त राज्य अमेरिका इतिहासकै सबैभन्दा जटिल भूराजनीतिक दुविधा र रणनीतिक पासोमा फसेको छ। अमेरिका पूर्वी युरोप र मध्यपूर्व गरी दुईवटा अत्यन्तै खर्चिला र चुनौतीपूर्ण सैन्य मोर्चाहरूमा एकैसाथ अल्झिन पुगेको छ, जसले गर्दा उसको रक्षा उत्पादन र सैन्य भण्डारणमा अभूतपूर्व दबाब सिर्जना भएको छ। इरानले अमेरिकी ‘रिपर’ ड्रोन खसालेपछि र अमेरिकाले इरानको रणनीतिक सहर बन्दर अब्बासमा सैन्य कारबाही गरेपछि मध्यपूर्व जुनसुकै बेला ठूलो क्षेत्रीय युद्धमा भड्किने अवस्थामा आइपुगेको छ।

पश्चिमा रणनीतिकारहरूले रुस युद्धमा व्यस्त भएकाले इरान एक्लो पर्ने अनुमान गरेका थिए, तर चीन र रुसले पर्दा पछाडिबाट तेहरानलाई अत्याधुनिक सैन्य प्रविधि, घातक हतियार र आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराएर अमेरिकाका लागि यस्तो चक्रव्यूह खडा गरिदिएका छन्, जहाँबाट निस्किन वासिङटनका लागि निकै कठिन हुनेछ। अमेरिका अहिले यस्तो बिन्दुमा आइपुगेको छ जहाँ उसले न त युक्रेनलाई पूर्ण रूपमा बचाउन नेटो सेना पठाउन सक्ने स्थिति छ, न त इजरायलको रक्षाका लागि मध्यपूर्वको मोर्चा नै अधुरो छोड्न सक्छ। अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले युक्रेनको स्थितिप्रति चिन्ता व्यक्त गरे तापनि यो बहुआयामिक मोर्चाको पासोले अमेरिकाको महाशक्तिको सीमालाई छताछुल्ल पारिदिएको छ र रुस-चीन गठबन्धनले यस कमजोरीको चलाखीपूर्ण ढंगले उपयोग गर्दै विश्वको शक्ति सन्तुलनलाई स्थायी रूपमा आफ्नो पक्षमा मोड्ने ऐतिहासिक अवसर पाएका छन्।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, सन् २०२६ को मध्यमा आइपुग्दा रुस-युक्रेन युद्ध र यसैसँग जोडिएको वैश्विक भूराजनीतिले विश्व व्यवस्थालाई एउटा यस्तो अपरिवर्तनीय र खतरनाक बिन्दुमा पुऱ्याइदिएको छ, जहाँबाट पुरानो शान्तिको अवस्थामा फर्कने सबै कूटनीतिक ढोकाहरू बन्द हुँदै गएका छन्। पुटिनको धैर्यताको बाँध फुट्नु, किएभ खाली गर्ने कडा अल्टिमेटम जारी हुनु र आणविक क्षमतायुक्त ओरेस्निक मिसाइलको वास्तविक प्रयोग हुनुले यो द्वन्द्व केवल दुई देशबीचको क्षेत्रीय विवाद मात्र नरहेर विश्वव्यापी महाविपत्तिका रूपमा एउटा संहारकारी मोड लिएको पुष्टि गर्छ। पूर्वी युरोपेली बाल्टिक राष्ट्रहरूको आक्रामकता र पश्चिमा देशहरूको संवादहीनताले मस्कोको आणविक डक्ट्रिनलाई सक्रिय बनाइदिएको छ। अमेरिका दुईवटा ठूला सैन्य मोर्चामा विभाजित हुँदा पश्चिमा जगतको रणनीतिक र रक्षा शिथिलता स्पष्ट रूपमा छताछुल्ल भएको छ। यदि अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय र युरोपेली देशहरूले समयमै यस सैन्य चेतावनीको गम्भीरता र गहिराइलाई बुझेर संवाद र कूटनीतिक निकास खोज्न सकेनन् भने, सानो भन्दा सानो भूल वा ‘मिसक्याल्कुलेसन’ले पनि सम्पूर्ण मानव सभ्यतालाई आणविक विनाशको गहिरो खाडलमा धकेल्ने निश्चित छ।

आगामी बाटोलाई सुक्ष्म रूपमा नियाल्दा, २१औ शताब्दीको वैश्विक राजनीतिले बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको एउटा नयाँ रूपरेखा तय गर्ने प्रष्ट देखिन्छ। युक्रेनको भूगोल मात्र बदलिने छैन, बरु सिंगो युरोपेली सुरक्षा संरचना र अमेरिकाको एकल वैश्विक प्रभुत्वको अन्त्य हुने संकेतहरू देखा परेका छन्। आगामी दिनहरूमा युरोपले ‘ट्रम्प प्रुफिङ’ नीति मार्फत आफ्नो रक्षा औद्योगिक कम्प्लेक्सलाई बलियो बनाउने प्रयास त गर्नेछ, तर रुससँगको वार्ता र कूटनीतिको ढोका पुरै बन्द गरिदिदा सैन्य दुर्घटनाको जोखिम सधै उच्च रहनेछ। नेपाल जस्ता तटस्थ र साना राष्ट्रहरूका लागि पनि यो वैश्विक ध्रुवीकरण, आर्थिक नाकाबन्दी र आपूर्ति शृङ्खलाको अवरोधबाट जोगिन निकै कठिन र चुनौतीपूर्ण हुनेछ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय, संयुक्त राष्ट्रसंघ र उदीयमान वैश्विक शक्तिहरूले तत्काल हस्तक्षेप गरी मस्को, वासिङटन र तेहरानबीच कूटनीतिक कडीको रूपमा काम गर्नु आवश्यक छ। अन्यथा, ग्रीष्मकालीन सैन्य अभियान र मध्यपूर्वको यो घातक चक्रव्यूहले विश्वलाई तेस्रो विश्वयुद्धको संहारकारी विनाशको दिशामा धकेल्नेछ, जसलाई रोक्न समयमै साहसिक कूटनीतिक कदम चाल्नु नै आजको एक मात्र अनिवार्य र व्यावहारिक विकल्प हो।

प्रकाशित मिति: १४ जेष्ठ २०८३, बिहिबार