नेपाली राजनीतिमा परम्परागत दलहरूको अकर्मण्यता, कुशासन र निरन्तरको सत्तालिप्साबाट चरम निराश बनेका आम नागरिकका लागि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) एउटा ठूलो आशाको दियो बनेर उदाएको थियो। राजनीतिक पृष्ठभूमि नभएका, तटस्थ, देशभक्त र बौद्धिक वर्गले यसलाई देश रूपान्तरणको एउटा बलियो औजारका रूपमा स्विकारे। सुशासन, कानुनी राज्य, जनजीविकाका सवाल र प्रविधिमैत्री राजनीतिको जगमा देशलाई अगाडि बढाउने महान् उद्देश्यका साथ यो दल स्थापना भएको थियो, जसले सुरुवाती आम निर्वाचनमै अप्रत्याशित र ऐतिहासिक लहर सिर्जना गरेर संसदमा बलियो उपस्थिति जनायो।
तर, निर्वाचनको पूर्वसन्ध्या र त्यसपछिको प्रचण्ड लहरसँगै पार्टीको आन्तरिक आयतन त बढ्यो, तर सांगठनिक शुद्धता बिस्तारै स्खलित हुँदै गएको छ। सुरुमा वैकल्पिक राजनीतिको वकालत गर्ने निष्ठावान् र स्वच्छ छविका नागरिकहरू जोडिए पनि, बिस्तारै पुराना दलका असन्तुष्ट, अवसरवादी र सत्ताको फाइदा उठाउन खोज्ने स्वार्थ समूहहरूको प्रवेशले दलको मूल मर्मलाई नै संकटमा पारेको छ। दलभित्र संख्यात्मक भीड त बढेको छ, तर गुणात्मक इमानदारिता र वैकल्पिक संस्कार भुइतहमा हराउँदै जान थालेको वर्तमान तितो यथार्थ हाम्रासामु छ।
रास्वपाको वर्तमान सांगठनिक चित्र: अवसरवाद र पुराना दलको ‘ह्याङ्गओभर’
वर्तमान समयमा रास्वपाको स्थानीय र जिल्ला तहको सांगठनिक स्वरूपलाई हेर्ने हो भने यो तीव्र वैचारिक संकुचन र मिश्रित (हाइब्रिड) चरित्रबाट गुज्रिरहेको देखिन्छ। सुरुवाती चरणका इमानदार र निष्पक्ष कार्यकर्ताहरू पाखा लाग्दै गएका छन् भने कांग्रेस, एमाले र माओवादी जस्ता परम्परागत पार्टीबाट आएका नेता-कार्यकर्ताहरूको बाहुल्यता जिल्ला कमिटीहरूमा बढ्दो छ। नयाँ बोतलमा पुराना दलको संस्कार बोकेका यी कार्यकर्ताहरूको प्रवेशले पार्टीभित्र वैकल्पिक सोच र परम्परागत प्रवृत्तिको एउटा भयानक द्वन्द्व सिर्जना गरिदिएको छ।
यस सांगठनिक संक्रमणको सबैभन्दा कुरूप पक्ष अवसरवादी तत्वहरूको तीव्र घुसपैठ हो। विचार र निष्ठा मिलेर होइन, केवल आगामी निर्वाचनमा टिकट सुरक्षित गर्न वा सत्ताको समीकरणमा जोडिएर व्यक्तिगत लाभ लिन भित्रिएका कार्यकर्ताहरूको मूल चरित्र पदमुखी र स्वार्थी छ। यसले गर्दा पार्टी देश रूपान्तरणको संवाहक बन्नुको साटो बिस्तारै स्वार्थ समूहहरूको केन्द्र बन्ने खतरा बढेको छ। लामो समय राजनीतिक संघर्ष नगरेका र ‘सर्टकट’ मा सफलता खोज्ने युवाहरूको अधैर्यताले पार्टीमा आन्तरिक कलह र असन्तुष्टिको बिउ रोपेको छ।
त्यति मात्र होइन, पुराना पार्टीबाट आएका नेताहरूले आफूसँगै गुटबन्दी, शक्ति प्रदर्शन, हुलहुज्जत गर्ने शैली र नेताको अन्धभक्त हुने ‘व्यक्तिपूजक’ स्वभाव पनि भित्र्याएका छन्। नेपाली कूटनीति र राजनीतिमा पैसा र पहुँच भएका, स्थानीय ठेक्कापट्टा वा विवादित व्यवसायमा जोडिएका मानिसहरूले नै संगठनको कमान्ड हातमा लिन थालेका छन्। अझ विडम्बना त के छ भने, सामाजिक सञ्जालका टिप्पणी (Comments) सेक्सनहरू नियाल्ने हो भने रास्वपाका समर्थक र कार्यकर्ताहरूले विरोधीप्रति अत्यन्तै लज्जास्पद ढंगले ‘हेट स्पिच’ (Hate Speech) र गालीगलौजको बर्सात गरेको पाइन्छ। सामाजिक सञ्जालमा यस्तो आक्रामक र अभद्र देखिने तर भुइधरातलमा जनताका दैनिक समस्यामा संवेदनशीलता नदेखाउने कार्यकर्ताको स्वभावले पार्टीको साख र स्वच्छ छविमा गम्भीर आँच पुर्याइरहेको छ।
अहिले तल्लो तहमा चाकरी र परनिर्भरताको पुरानो रोग प्रष्टै झल्किन थालेको छ। केन्द्रका शीर्ष नेताहरू जिल्ला जाँदा उनीहरूलाई रिझाएर पद हत्याउन खोज्ने र “काम गरेर होइन, नेता फकाएर अघि बढिन्छ” भन्ने चम्चे मानसिकता व्याप्त देखिन्छ। वैकल्पिक राजनीतिको मूल विचार र सुशासनको एजेन्डाबारे कार्यकर्तामा वैचारिक स्पष्टता शून्यप्रायः छ। उनीहरूका लागि रास्वपा केवल “पुराना पार्टीको विरोध गर्ने एउटा माध्यम” जस्तो मात्र बनेको छ, जसले गर्दा दलको संस्थागत निर्णय प्रक्रिया र नागरिकप्रतिको जवाफदेहिता निकै कमजोर बन्दै गइरहेको देखिन्छ।
परिपक्व नेतृत्वको कसी: राज्यशिल्प र कूटनीतिमा योग्यताको खोजी
राजनीतिमा उत्साह र राम्रो गर्ने इच्छाशक्ति हुनु प्रशंसनीय पक्ष हो, तर राज्य सञ्चालन र सरकार सञ्चालनका लागि केवल इच्छाशक्ति मात्र पर्याप्त हुँदैन। वर्तमान सरकार र नयाँ शक्तिहरूको नेतृत्वमा देखिएको अनुभवको कमीले गर्दा कहिलेकाही परिपक्व निर्णय हुन नसकी गम्भीर गल्तीहरू भइरहेका छन्। राजनीतिमा परिपक्वता र क्षमता रातारात विकास हुने विषय होइन; यो त प्राज्ञिक अध्ययन, सांगठनिक संघर्ष र राज्य संयन्त्रभित्रको लामो सेवाको त्रिवेणीबाट मात्र सम्भव हुन्छ।
एक परिपक्व नेता बन्नका लागि विद्यार्थी संगठन वा भुइतहका कमिटीहरूबाट लामो सांगठनिक संघर्ष गरेको, देशका दूरदराजका गाउँ र सीमान्तकृत समुदायको भ्रमण गरी देशको कूटनीतिक र भौगोलिक विविधता बुझेको हुनुपर्छ। कूटनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा नेपाल जस्तो संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थिति भएको मुलुकका लागि नेतृत्वमा राजनीतिशास्त्र, इतिहास र अर्थशास्त्रको गहिरो प्राज्ञिक अध्ययन अनिवार्य छ। घरेलु राजनीतिका गल्तीहरू समयक्रममा सच्याउन सकिएला, तर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च र विदेश नीतिमा ‘ट्रायल एन्ड एरर’ (परीक्षण र गल्ती) गर्ने कुनै छुट हुँदैन। त्यहाँको एउटै त्रुटि राष्ट्रका लागि आत्मघाती बन्न सक्छ।
नेतृत्वसँग संसदीय र राजकीय सेवाको लामो पृष्ठभूमि हुनुपर्छ, जसले गर्दा ऐन, कानुन र संविधानको निर्माण प्रक्रिया एवं तिनको कार्यान्वयनको व्यावहारिक ज्ञान होस्। राजनीतिक उतार-चढाव, असफलता र संकटहरू भोगेर खारिएको नेतामा मात्र उच्च मानसिक दृढता, धैर्यता र संकट व्यवस्थापनको क्षमता हुन्छ। परिपक्व नेतृत्वले ब्युरोक्रेसी र सुरक्षा निकायहरूलाई कुशलतापूर्वक परिचालन गर्न सक्छ। उसमा आफू सबै विषयको ज्ञाता होइन भन्ने यथार्थ स्वीकार गर्दै अर्थतन्त्र, राष्ट्रिय सुरक्षा र कानुन जस्ता प्राविधिक क्षेत्रका विज्ञहरूको संस्थागत परामर्श लिने स्थापित बानी हुनुपर्छ।
एउटा सच्चा राजनेतामा संकटका बेला उत्तेजित नभई विवेकपूर्ण निर्णय लिने, फरक विचार भएका दलहरूलाई राष्ट्रिय मुद्दामा सहमतिमा ल्याउने र न्यायपालिका, सेना तथा संविधान जस्ता राज्यका आधारभूत खम्बाको मर्यादा राख्ने चरित्र हुनुपर्छ। उसमा आलोचना सहने भावनात्मक बौद्धिकता, आफ्नो निर्णय गलत हुँदा भूल सुधार गर्ने आत्म-समीक्षाको आँट र सस्तो लोकप्रियता त्यागेर आगामी २० वर्षको दृष्टिकोण हुनुपर्छ। व्यक्तिगत, पारिवारिक वा दलीय स्वार्थ भन्दा माथि उठेर समग्र मुलुक र राजकीय अनुशासनलाई शिरोपर गर्नु नै परिपक्व नेतृत्वको वास्तविक पहिचान हो।
कार्यकर्ताको शुद्धीकरण र चरित्र निर्माणका मार्गनिर्देशक सिद्धान्त
रास्वपालाई पुरानै पार्टीहरूको अर्को भद्दा संस्करण बन्नबाट जोगाउन र कार्यकर्ताहरूलाई चरित्रवान् एवं अनुशासित बनाउन पार्टी नेतृत्वले कडा मार्गनिर्देशक सिद्धान्तहरू लागू गर्नुको विकल्प छैन। पहिलो कदमका रूपमा अन्य दलबाट आउनेहरूका लागि कम्तीमा १ देखि २ वर्षको कडा ‘कूलिङ-अफ’ अवधि अनिवार्य गरिनुपर्छ। यो अवधिमा उनीहरूको पृष्ठभूमि र निष्ठा कडा रूपमा स्क्रिनिङ गरिनुपर्छ। साथै, पार्टीको सांगठनिक जिम्मेवारी र महत्त्वपूर्ण पदहरू तोक्दा केवल भीड बढाउनेहरूलाई होइन; नैतिकवान्, इमानदार, उच्च शिक्षित, अनुभवी र निष्पक्ष/स्वतन्त्र छवि भएका व्यक्तिहरूलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्ने वैधानिक व्यवस्था गर्नैपर्छ।
दोस्रो, साइबर संसारमा देखिएको ‘गालीगलौजको संस्कृति’ लाई रोक्न पार्टी नेतृत्वले आम नागरिक र आफ्ना कार्यकर्ताहरूका नाममा तुरुन्तै एउटा सार्वजनिक अपिल जारी गर्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा आलोचनालाई मर्यादित रूपमा स्वीकार गर्ने र विधिको शासनको सम्मान गर्दै सभ्य विमर्श गर्ने गरी कार्यकर्ताहरूलाई ‘रास्वपा पाठशाला’ मार्फत विशेष रूपमा प्रशिक्षित गर्न आवश्यक छ। यसका साथै, राजनीतिमा पैसाको बल र हैकमलाई तोड्न हरेक तहका पदाधिकारी र उम्मेदवारहरूको सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गरिनुपर्छ। केन्द्रबाट ‘टीका लगाउने’ परिपाटी अन्त्य गरी वडा तहसम्मै साधारण सदस्यहरूको प्रत्यक्ष मतदानद्वारा “प्राइमरी निर्वाचन” प्रणालीलाई संस्थागत गरिनुपर्छ।
तेस्रो, कार्यकर्ताहरूको स्वभाव हुल्याहा वा अनैतिक नहोस् भन्नका लागि एउटा शक्तिशाली र स्वतन्त्र ‘नैतिकता र आचरण अनुगमन समिति’ गठन हुनुपर्छ, जसले दोषीलाई पुराना दलले जस्तो संरक्षण नगरी तत्काल कारबाही गरोस्। नेता र कार्यकर्ताको राजनीतिक वृद्धि विकास चाकरीका आधारमा होइन, उनीहरूले समाजमा गरेको कामको सूचक र कार्यसम्पादनका आधारमा मात्र हुनुपर्छ। पुराना पार्टीको राजनीतिक धङधङी र अराजकता फाल्न सुशासन, वैकल्पिक राजनीति र नैतिक आचरणबारे नियमित प्रशिक्षणलाई अनिवार्य सर्त बनाइनुपर्छ।
चौथो, पैसा र पहुँच नभएका तर समाजमा इमानदार छवि भएका भुइमान्छे, महिला र विपन्न वर्गलाई नेतृत्वमा ल्याउन विशेष संरक्षण र क्राउडफन्डिङको व्यवस्था गरिनुपर्छ, ताकि पार्टी सम्भ्रान्तहरूको कब्जामा नपुगोस्। नेताहरूले कुनै पनि व्यवसायी वा ठेकेदारबाट उपहार वा आर्थिक सहयोग लिन नपाउने र आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ जोडिएको विषयमा निर्णय लिन नपाउने गरी ‘स्वार्थको द्वन्द्व’ सम्बन्धी कडा निर्देशिका लागू हुनुपर्छ। डिजिटल मेम्बरसिप र प्रत्यक्ष नागरिक अडिटको व्यवस्था गरी जनतालाई सिधै उजुरी गर्ने संयन्त्र दिएमा मात्र कार्यकर्ता अनुशासित बन्न सक्छन्।
अन्ततः, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका लागि यो समय केवल संगठन विस्तारको हतारोमा “संख्या बढाउने” र भीड जम्मा गर्ने समय होइन। भीड बढ्दैमा संगठन बलियो हुँदैन, बरु त्यसले पार्टीको मूल विचार र छविलाई नै समाप्त पारिदिन्छ। राजनीतिमा सस्तो लोकप्रियता र वास्तविक जनहित बीचको आकाश-जमिनको फरकलाई बुझ्न नेतृत्वले अब ढिला गर्नु हुँदैन। क्षणिक ताली र सामाजिक सञ्जालको ‘गिमिक्स’ भन्दा माथि उठेर परिपक्व राज्यशिल्पको परिचय दिनु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो। वर्तमान अवस्थाको निर्मम आत्म-समीक्षा गर्दै यी मार्गनिर्देशक सिद्धान्तहरूलाई पार्टीको मूल विधानमै समेटेर तुरुन्तै लागू गर्नु नेतृत्व तहको ऐतिहासिक दायित्व हो। सामाजिक सञ्जालको अराजक भीडलाई मर्यादित विचारमा बदल्न, जिम्मेवारीमा इमानदार एवं शिक्षित अनुहारहरू स्थापित गर्न र कार्यकर्तालाई चरित्रवान् बनाउन सके मात्र रास्वपाले आफूलाई पुराना दलहरू भन्दा फरक प्रमाणित गर्दै देशलाई नयाँ दिशा दिन सक्नेछ।
(लेखक नेपाली सेनाका पूर्व सैनिक अधिकृत र राजनीतिशास्त्रका अध्येता हुन्।)
प्रकाशित मिति: २२ जेष्ठ २०८३, शुक्रबार
प्रतिक्रिया