कुनै पनि राष्ट्रको राजनीतिक गतिशीलता त्यस देशको आन्तरिक र बाह्य वातावरणबाट निर्धारण हुन्छ। नेपालको सन्दर्भमा यहाँको राजनीतिक प्रणाली र व्यवहारको विकासमा आफ्नै माटो, इतिहास र समाजबाट उब्जिएका स्वजात तत्वहरूको भूमिका सबैभन्दा बलियो र स्थायी प्रकृतिको देखिन्छ। शताब्दीऔ पुराना ऐतिहासिक घटनाक्रम, विशिष्ट भौगोलिक अवस्थिति, सांस्कृतिक विविधता र जनताको बदलिदो चेतनाले नेपाली राजनीतिको मौलिक स्वरूप र दिशा निर्धारण गरिरहेका छन्।
बाह्य परिवेशको प्रभाव वा परजात तत्वहरूले पनि नेपालको राजनीतिमा उत्तिकै निर्णायक दबाब सिर्जना गर्दै आएका छन्। दुई विशाल छिमेकी राष्ट्रहरूको बीचमा रहनुको भू-राजनीतिक बाध्यता, वैदेशिक सहायतामाथिको निर्भरता र विश्वव्यापी वैचारिक लहरहरूले नेपालको सार्वभौम निर्णय प्रक्रियामा प्रत्यक्ष असर पार्दछन्। यसरी देशभित्रका आन्तरिक जटिलता र बाहिरको कूटनीतिक खिचातानीले गर्दा नेपालको राजनीति सधै एउटा विशिष्ट संवेदनशील मोडमा उभिएको पाइन्छ।
यस्तो पृष्ठभूमिमा राज्यको शक्ति संरचना, नीति निर्माण र शासन पद्धतिलाई गति दिने विभिन्न औपचारिक तथा अनौपचारिक पात्रहरूको भूमिका अग्रपङ्क्तिमा आउँछ। इतिहासको लामो कालखण्डसम्म एकछत्र राज गरेको राजतन्त्रको अन्त्यपछि राजनीतिक दलहरू अग्रगामी शक्तिका रूपमा स्थापित भएका छन्। सँगसँगै स्थायी सरकार मानिने कर्मचारीतन्त्र, सुरक्षाको मेरुदण्ड नेपाली सेना, अन्तर्राष्ट्रिय निकाय र नागरिक समाजले नेपालको राजनीतिक मार्गचित्र कोर्न उत्तिकै प्रभावशाली भूमिका खेलिरहेका छन्।
राजनीतिको जग: आन्तरिक तत्वहरू
नेपालको वर्तमान राजनीतिक संरचना र व्यवहारलाई गहिरोसँग बुझ्न यहाँको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि सबैभन्दा बलियो स्वजात तत्व हो। शाहकालीन केन्द्रीकरण, १०४ वर्षे पारिवारिक राणा शासन र ३० वर्षे दलविहीन पञ्चायती व्यवस्थाले नेपालीको मानसपटलमा सत्ताप्रतिको ‘डर र आस’ संस्थागत गर्यो। वि.सं. २०४६ सालको आन्दोलनले बहुदलीय व्यवस्था ल्याए पनि वि.सं. २०५२ सालको सशस्त्र द्वन्द्व र वि.सं. २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलनले राजतन्त्र समाप्त गर्दै देशमा संघीयता, गणतन्त्र र समावेशीकरण जस्ता एजेन्डा स्थापित गरे।
हिमाल, पहाड र तराईको विशिष्ट भौगोलिक बनोटले नेपालको राजनीतिमा छुट्टाछुट्टै क्षेत्रगत एजेन्डाहरू सिर्जना गरेको छ। विशेष गरी तराई वा मधेसको समथर भू-भागमा उठेको पहिचान र प्रतिनिधित्वको आन्दोलनले देशलाई एकात्मक ढाँचाबाट संघीय स्वरूपमा रूपान्तरण गर्न निर्णायक भूमिका खेल्यो। भूगोलकै कारण पहाडी क्षेत्रमा सडक र बिजुली जस्ता पूर्वाधार विकास मुख्य राजनीतिक मुद्दा बन्छन् भने तराईमा सिँचाइ र डुबान जस्ता विषयले राजनीतिलाई सधै प्रभावित पार्ने गर्दछन्।
नेपाली समाजमा रहेको बहुआयामिक जातीय र सांस्कृतिक विविधताले यहाँ पहिचानको राजनीतिलाई निरन्तर बल पुर्याउँदै आएको छ। विगतको केन्द्रीकृत शासन प्रणालीले सीमान्तकृत समुदायको सस्कृति र प्रतिनिधित्वलाई मूलधारमा समेट्न नसक्दा विभिन्न पहिचानवादी आन्दोलनहरू जन्मिए। तर नेपालको विशिष्ट धार्मिक र सांस्कृतिक सहिष्णुताकै कारण यो मुलुक ठूला गृहयुद्धहरूबाट जोगिन सफल भएको छ र यसले सधै संवाद र सहमतिको माध्यमबाट राजनीतिक विवाद समाधान गर्न सिकायो।
जनताको निराशा र विद्रोहको मनोविज्ञानले पनि नेपाली राजनीतिक व्यवहारमा एउटा शक्तिशाली अदृश्य आधारको रूपमा काम गरिरहेको हुन्छ। लामो समयको अस्थिरता र राजनीतिक आश्वासन पूरा नहुँदा नागरिकमा निराशा चुलिएको छ भने अर्कोतर्फ देशलाई रातारात बदल्ने लोकप्रियतावादप्रति आकर्षण पनि देखिन्छ। हाल कुल जनसंख्याको ठूलो हिस्सा युवाहरूको रहेकाले उनीहरूमा देखिएको परिवर्तनको तीव्र भोकले गर्दा पुराना दलहरूको परम्परागत शैली र एजेन्डालाई ठूलो चुनौती थपिएको छ।
कमजोर औद्योगिक आधार र कृषिमा आधारित परम्परागत निर्भरताले नेपालको राजनीतिलाई सधै उत्पादनमुखी भन्दा वितरणमुखी बनाएको छ। राज्यका सीमित स्रोत र साधनमा कब्जा जमाउने होडबाजीले दलहरू भित्र द्वन्द्व र नीतिगत भ्रष्टाचारलाई संस्थागत गर्ने अवसर प्रदान गर्यो। वर्तमान समयमा गाउँ-गाउँमा क्रयशक्ति बढाउने रेमिट्यान्स अर्थतन्त्र र देशभित्र व्याप्त बेरोजगारीले युवा शक्तिलाई बाहिर धकेल्दा राजनीतिक सोच र चुनावी नतिजाहरूमा समेत व्यापक फेरबदल ल्याएको छ।
राजनीतिको कडी: बाह्य तत्वहरू
नेपालको भू-राजनीतिक संवेदनशीलता यहाँको निर्णय प्रक्रिया र राजनीतिक स्थिरतालाई प्रभावित पार्ने सबैभन्दा प्रमुख परजात तत्व हो। विश्वका दुई ठूला उदीयमान शक्ति राष्ट्रहरू भारत र चीनको बीचमा रहनुले नेपाललाई सधै सामरिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा राख्दछ। दक्षिणतर्फको खुला सिमाना र व्यापारिक निर्भरताले गर्दा नेपालको आन्तरिक मामिलामा छिमेकीको चासो रहने गर्छ भने उत्तरी छिमेकी र पश्चिमा शक्तिहरूको बढ्दो रणनीतिक सक्रियताले नेपाललाई विश्व राजनीतिको खेलमैदान बनाउने जोखिम बढाउँछ।
आर्थिक र प्राविधिक रूपमा नेपालको परनिर्भरता अर्को एउटा गहिरो बाह्य तत्व हो, जसले देशको नीतिगत स्वायत्ततालाई संकुचित बनाउँछ। नेपालको व्यापारको ठूलो हिस्सा र अत्यावश्यक सामग्रीको आयात एउटै छिमेकी देशमा मात्र केन्द्रित हुँदा कतिपय अवस्थामा नाकाबन्दी जस्ता राजनीतिक दबाबका हतियार सामना गर्नुपरेको इतिहास छ। यो परनिर्भरताले गर्दा बजेट निर्माणदेखि शिक्षा र स्वास्थ्यका राष्ट्रिय नीतिहरूसम्म बाह्य सल्लाहकार र दातृ संस्थाहरूको अदृश्य प्रभाव रहने गर्दछ।
वर्तमान विश्वमा जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय संकट नेपाली राजनीतिको एउटा अपरिहार्य तथा अनिवार्य बाह्य एजेन्डा बन्न पुगेको छ। नेपाल जलवायु परिवर्तनको उच्च जोखिममा रहेको मुलुक भएकाले हिउँ पग्लिने दर बढ्नु र बेमौसमी बाढी-पहिरो जस्ता संकट भोग्न बाध्य छ। औद्योगिक राष्ट्रहरूले गरेको कार्बन उत्सर्जनको सजाय नेपालले भोग्नुपरेकाले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा ‘वातावरणीय न्याय’ को माग गर्दै कूटनीतिक दबाब बढाउनु नेपालको राजनीतिको नयाँ आयाम बनेको छ।
विश्वव्यापी रूपमा चल्ने राजनीतिक विचारधाराहरूको लहरले नेपालको दलीय संयन्त्र र वैचारिक ध्रुवीकरणलाई सधै निर्देशित गर्दै आएको छ। नेपालमा साम्यवादी आन्दोलनको वैचारिक जग चिनियाँ र सोभियत संघको सिद्धान्तबाट प्रभावित देखिन्छ भने लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा उदारवादी पाश्चात्य दर्शनको ठूलो प्रभाव छ। भूमण्डलीकरणसँगै भित्रिएका मानव अधिकार, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धर्मनिरपेक्षता जस्ता मूल्यहरूलाई पछ्याउँदै दलहरूले आफ्ना आन्तरिक एजेन्डाहरू परिमार्जन गर्नुपर्ने अवस्था छ।
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशको विकास खर्च र पूर्वाधार निर्माणमा वैदेशिक सहायताको राजनीति सधै एउटा निर्णायक कडी बन्ने गर्दछ। वैदेशिक अनुदान र ऋणसँगै आउने विभिन्न वैदेशिक सर्तहरूले गर्दा कतिपय अवस्थामा सरकार जनउत्तरदायी हुनु भन्दा दाताहरूको इच्छा अनुसार चल्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना हुन्छ। ठूला अन्तर्राष्ट्रिय पूर्वाधार एजेन्डाहरूलाई लिएर देशभित्र हुने वैचारिक बहस र राजनीतिक खिचातानीले गर्दा दलहरू र जनमत समेत ध्रुवीकृत हुने गरेका छन्।
राजनीतिको रथ: प्रमुख पात्रहरू
आधुनिक नेपालको राजनीतिमा राजनीतिक दलहरू सबैभन्दा निर्णायक, वैधानिक र शक्तिशाली पात्र हुन्, जसले हरेक राजनीतिक परिवर्तनको नेतृत्व गरे। नेपाली कांग्रेस, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) जस्ता परम्परागत शक्तिहरूले नै देशको संवैधानिक र संघीय ढाँचा तयार पारेका हुन्। यी प्रमुख दलहरूले नागरिकका आवाजलाई राज्यको नीतिसम्म पुर्याउने पुलको काम गरे पनि शीर्ष नेताहरूको एकाधिकार र सत्ता केन्द्रित भागबन्डाका कारण उनीहरूको आलोचना समेत हुने गर्दछ।
परम्परागत दलहरूको कार्यशैली, कुशासन र नातावादप्रति असन्तुष्ट बनेको युवा पुस्ता र सहरी मतदाताको जगमा वैकल्पिक शक्तिको उदय भएको छ। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी जस्ता नयाँ दलहरूले सुशासन र परिणाममुखी राजनीतिको नारा दिएर पुराना दलहरूलाई कडा चुनौती दिइरहेका छन्। साथै, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीले संवैधानिक राजसंस्था र हिन्दू राष्ट्रको एजेन्डा बोकेर दक्षिणपन्थी धारको प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ, जसले गर्दा हाल निर्वाचन आयोगमा ठूलो संख्यामा दलहरू दर्ता भई दलीय बहुलता स्पष्ट पारेका छन्।
राज्यको प्रशासनिक सञ्चालन र सुरक्षा संरचनामा कर्मचारीतन्त्र र नेपाली सेना अत्यन्तै प्रभावशाली स्थायी पात्रका रूपमा रहेका छन्। ‘स्थायी सरकार’ मानिने कर्मचारीतन्त्रले दैनिक प्रशासन र नीति कार्यान्वयनमा निरन्तरता दिने गरे तापनि यसमा पुराना केन्द्रीकृत प्रशासनिक अवशेष, ढिलासुस्ती र राजनीतिक संगठनहरूको तीव्र प्रभाव देखिन्छ। संघीयता लागू भएपछि कर्मचारीहरूलाई तीनै तहको सरकारमा समायोजन गर्ने प्रक्रिया अझै पनि चुनौतीपूर्ण बनिरहेको छ।
राष्ट्रिय सुरक्षा, भौगोलिक अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी बोकेको नेपाली सेना नेपालको इतिहासदेखि नै एक मर्यादित र भरोसायोग्य पात्र हो। गणतन्त्रको स्थापनापछि पूर्ण रूपमा निर्वाचित सरकारको मातहतमा रहेको यो सेना आफ्नो व्यावसायिकता र तटस्थ छविका लागि प्रशंसित छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको आह्वानमा विश्वका विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा शान्ति सैनिक पठाएर नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय साख बढाउनुका साथै देशभित्र ठूला विपद् व्यवस्थापन र कठिन पूर्वाधार निर्माणमा सेनाको योगदान अतुलनीय छ।
राज्यको औपचारिक दायरा बाहिर रहेर राजनीति र नीति निर्माणलाई प्रभावित पार्ने अन्तर्राष्ट्रिय निकाय र गैर-राज्य पात्रहरूको भूमिका पनि बलियो छ। संयुक्त राष्ट्रसंघ, विश्व बैंक र विभिन्न दातृ संस्थाहरूले आर्थिक सहयोग मार्फत देशका सामाजिक नीतिहरूमा प्रभाव पार्छन्। अर्कोतर्फ नागरिक समाज, सञ्चार माध्यम, निजी क्षेत्र र जातीय संगठनहरूले जनमत सिर्जना गर्न, भ्रष्टाचार उजागर गर्न र सरकारलाई जनताप्रति उत्तरदायी बनाउन अग्रपङ्क्तिमा रहेर पहरेदारको काम गरिरहेका छन्।
निष्कर्षमा, नेपालको राजनीतिक मार्गचित्र यहाँका आन्तरिक स्वजात तत्वहरू र बाह्य परजात तत्वहरूको एउटा जटिल सम्मिश्रण हो। इतिहासको शिक्षा, भूगोलको बाध्यता, सांस्कृतिक विविधता र आर्थिक जटिलताले राजनीतिको जग तयार पारेका छन् भने बाह्य शक्तिहरूको रणनीतिक चासो र सहायताको राजनीतिले यसलाई निरन्तर तरङ्गित बनाइरहन्छ। यी दुवै आयामको सन्तुलित बुझाइ बिना नेपालको राजनीतिक व्यवहारको यथार्थ विश्लेषण सम्भव छैन।
देशको दिगो राजनीतिक स्थायित्व, लोकतन्त्रको सुदृढीकरण र आर्थिक समृद्धिका लागि राज्यका सबै प्रमुख पात्रहरू बीच उचित सन्तुलन र सहकार्य हुनु अनिवार्य छ। नेतृत्वले बाह्य दबाब र परनिर्भरतालाई कूटनीतिक कौशलता मार्फत व्यवस्थापन गर्दै आफ्नै माटोको विशेषता, युवा पुस्ताको ऊर्जा र समावेशी समाजको मर्म अनुसार शासन पद्धति सञ्चालन गर्न सक्नुपर्छ। आन्तरिक अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाई स्वाधीन र सुशासित नेपाल निर्माण गर्नु नै आजको सर्वोपरि आवश्यकता हो।
- (लेखक नेपाली सेनाका पूर्व सैनिक अधिकृत र राजनीतिशास्त्रका अध्येता हुन्।)
प्रकाशित मिति: ३० जेष्ठ २०८३, शनिबार
प्रतिक्रिया