काठमाडौं । अमेरिका–इरानबीच बढ्दो सैन्य तनावका बीच विश्वकै महत्वपूर्ण ऊर्जा व्यापारिक मार्ग हर्मुज जलडमरूमध्य (स्ट्रेट अफ हर्मुज) पुनः विश्वको ध्यानको केन्द्रमा परेको छ। यो जलमार्ग अवरुद्ध भए खाडी क्षेत्रका तेल तथा ग्यास निर्यातक देशहरूले केही वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्न सक्ने भए पनि ती कुनै पनि हर्मुजको पूर्ण विकल्प बन्न नसक्ने ऊर्जा विज्ञहरूले बताएका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सी (आईईए)का अनुसार दैनिक करिब दुई करोड ब्यारेल तेल तथा पेट्रोलियम पदार्थ हर्मुज हुँदै विश्व बजारमा पुग्ने गर्छ, जुन समुद्री मार्गबाट हुने कुल तेल व्यापारको करिब २५ प्रतिशत हो। साथै विश्वव्यापी एलएनजी (लिक्विफाइड नेचुरल ग्यास) निर्यातको झण्डै २० प्रतिशत पनि यही मार्गबाट हुने भएकाले यसको रणनीतिक महत्व अत्यधिक छ।
हर्मुजमाथिको निर्भरता घटाउन साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) र इरानले विभिन्न पाइपलाइन पूर्वाधार विकास गरेका छन्। साउदीको इस्ट–वेस्ट पाइपलाइन (पेट्रोलाइन) ले पूर्वी तेल क्षेत्रलाई लाल सागरस्थित यनबु बन्दरगाहसँग जोड्छ भने यूएईको अबु धाबी क्रूड आयल पाइपलाइन ले हबसान क्षेत्रबाट फुजैरह बन्दरगाहसम्म तेल पुर्याउँछ। इरानले पनि गोरेहदेखि जास्क टर्मिनलसम्म पाइपलाइन निर्माण गरेको भए पनि प्रतिबन्ध र पूर्वाधार समस्याका कारण यसको पूर्ण उपयोग हुन सकेको छैन।
यद्यपि, यी सबै वैकल्पिक मार्गहरू पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन हुँदा पनि दैनिक ३५ देखि ५५ लाख ब्यारेल मात्रै ढुवानी गर्न सक्ने क्षमता रहेको बताइएको छ, जुन हर्मुजबाट हुने दैनिक दुई करोड ब्यारेल आपूर्तिको तुलनामा निकै कम हो। ऊर्जा विज्ञहरूका अनुसार तत्कालका लागि यी पूर्वाधारले विश्वव्यापी माग धान्न सक्ने अवस्था छैन।
वैकल्पिक मार्गहरू पनि पूर्ण रूपमा सुरक्षित छैनन्। विगतमा साउदी अरबका पाइपलाइन र यूएईको फुजैरहस्थित ऊर्जा पूर्वाधारमाथि ड्रोन तथा क्षेप्यास्त्र आक्रमण भइसकेका छन्। यस्तै, लाल सागर क्षेत्रमा यमनका हूती विद्रोहीहरूले व्यापारिक जहाजमाथि गर्दै आएका आक्रमणले अन्य समुद्री मार्गसमेत जोखिममा रहेको देखाएको छ।
इराकले टर्कीसम्म जोड्ने किरकुक–जेहान पाइपलाइन पुनः सञ्चालनमा ल्याए पनि त्यसको क्षमता सीमित छ। साथै, इराक–सिरिया–टर्की हुँदै भूमध्यसागरसम्म नयाँ ऊर्जा मार्ग विस्तार गर्ने र कतार–टर्की ग्यास पाइपलाइन निर्माण गर्ने विषयमा पनि छलफल भइरहेका छन्।
भूराजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार खाडी राष्ट्रहरूले दीर्घकालीन रूपमा हर्मुजमाथिको निर्भरता घटाउने रणनीति अपनाइरहेका छन्। तर हाल उपलब्ध कुनै पनि वैकल्पिक मार्गले हर्मुज जलडमरूमध्यको पूर्ण प्रतिस्थापन गर्न नसक्ने भएकाले यो मार्ग अवरुद्ध भए विश्व ऊर्जा बजार, तेलको मूल्य र अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति प्रणालीमा गम्भीर असर पर्ने निश्चित देखिन्छ।
प्रकाशित मिति: १ श्रावण २०८३, शुक्रबार
प्रतिक्रिया