काठमाडौं। हामीले दैनिक प्रयोग गर्ने पेट्रोल, डिजेल, एलपी ग्यास वा अन्य पेट्रोलियम पदार्थ सिधै जमिनबाट निकालेर प्रयोग गरिने वस्तु होइनन्। यी सबै उत्पादन विश्वव्यापी रूपमा धेरै चरण पार गर्दै अन्तिम उपभोक्तासम्म पुग्छन्। यस सम्पूर्ण प्रक्रियालाई विश्वव्यापी पेट्रोलियम आपूर्ति शृङ्खला भनिन्छ।
सबैभन्दा पहिले तेल कम्पनीहरूले वैज्ञानिक अनुसन्धान र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर जमिन वा समुद्रमुनि कच्चा तेल (क्रुड आयल) रहेको स्थान खोज्छन्। पर्याप्त तेल रहेको पुष्टि भएपछि त्यहाँ तेल इनार निर्माण गरी कच्चा तेल निकालिन्छ। विश्वका साउदी अरेबिया, अमेरिका, रुस, इराक, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई), क्यानडा तथा ब्राजिलजस्ता देशहरू कच्चा तेलका प्रमुख उत्पादक राष्ट्र हुन्।
निकालिएको कच्चा तेल तत्काल प्रयोग गर्न मिल्दैन। त्यसैले यसलाई पाइपलाइन, विशाल तेलवाहक जहाज , रेल वा ट्रकमार्फत रिफाइनरीसम्म पुर्याइन्छ। रिफाइनरीमा कच्चा तेललाई प्रशोधन गरेर पेट्रोल, डिजेल, मट्टितेल, एलपी ग्यास , विमान इन्धन, फ्युल आयल अर्थात् भारी इन्धन तेल, बिटुमिन, लुब्रिकेन्टलगायत विभिन्न पेट्रोलियम पदार्थ उत्पादन गरिन्छ।
प्रशोधनपछि यी इन्धन अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बिक्री–वितरण हुन्छन्। यहाँ मूल्य विश्वव्यापी माग र आपूर्ति, कच्चा तेलको उत्पादन, ओपेक प्लसको उत्पादन नीति, युद्ध, प्राकृतिक विपत्ति, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध, समुद्री ढुवानी खर्च, अमेरिकी डलरको विनिमय दर तथा विश्व अर्थतन्त्रको अवस्थाजस्ता विभिन्न कारणले निर्धारण हुन्छ।
ओपेक प्लस भनेको विश्वका प्रमुख तेल उत्पादक देशहरूको समूह अर्थात् गठबन्धन हो। यसमा ओपेकका सदस्य राष्ट्रहरू साउदी अरेबिया, इराक, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई), कुवेत, इरान, अल्जेरिया, लिबिया, नाइजेरिया, ग्याबोन, कङ्गो, इक्वेटोरियल गिनी र भेनेजुएलासहित रुस, काजाकिस्तान, अजरबैजान, ओमान, बहराइन, ब्रुनाई, मलेसिया, मेक्सिको, दक्षिण सुडान र सुडानजस्ता गैर–ओपेक तेल उत्पादक देशहरू पनि सहभागी छन्।
यो गठबन्धनले विश्व बजारको अवस्था हेरेर आवश्यकताअनुसार तेल उत्पादन बढाउने वा घटाउने निर्णय गर्छ। उत्पादन घटाउने निर्णय भए बजारमा तेलको आपूर्ति कम भई मूल्य बढ्ने सम्भावना हुन्छ भने उत्पादन बढाइएमा आपूर्ति बढेर मूल्य घट्न सक्छ। त्यसैले ओपेक प्लसको प्रत्येक निर्णयले विश्वभरको इन्धन बजार र नेपालजस्ता आयातमा निर्भर देशको पेट्रोलियम मूल्यमा समेत प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्दछ।
नेपालमा इन्धन कसरी आयात हुन्छ?
नेपाल आफैंले कच्चा तेल उत्पादन गर्दैन। त्यसैले आवश्यक सबै पेट्रोलियम पदार्थ विदेशबाट आयात गर्नुपर्छ। नेपालले मुख्य रूपमा भारतको इन्डियन आयल कर्पोरेशनबाट पेट्रोल, डिजेल, मट्टितेल, एलपी ग्यास र हवाई इन्धन खरिद गर्छ। भारतका विभिन्न रिफाइनरीमा प्रशोधन भएका पेट्रोलियम पदार्थ नेपाल–भारत सीमावर्ती नाकाहरू हुँदै नेपाल भित्रिन्छन्। अहिले अमलेखगञ्जसम्म मोतिहारी–अमलेखगञ्ज पेट्रोलियम पाइपलाइन सञ्चालनमा रहेकाले केही इन्धन पाइपलाइनमार्फत आउँछ भने अन्य इन्धन ट्याङ्करबाट ल्याइन्छ।
नेपाल भित्रिएको इन्धन नेपाल आयल निगमका विभिन्न डिपोमा भण्डारण गरिन्छ। त्यहाँबाट ट्याङ्करमार्फत देशभरका पेट्रोल पम्प, विमानस्थल र उद्योगसम्म वितरण गरिन्छ। एलपी ग्यास भने ग्यास उद्योगहरूले सिलिन्डरमा भरेर डिलर र विक्रेतामार्फत घरघरमा पुर्याउँछन्।
नेपालमा इन्धनको मूल्य कसरी निर्धारण हुन्छ?
नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य नेपाल आयल निगम ले निर्धारण गर्छ। निगमले इन्डियन आयल कर्पोरेशनबाट प्राप्त खरिद मूल्य, ढुवानी खर्च, कर, भन्सार, सञ्चालन खर्च र डिलर कमिसनलगायतका आधारमा मूल्य समायोजन गर्छ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेल वा भारतबाट आउने इन्धनको मूल्य बढ्दा नेपालमा पनि केही समयपछि मूल्य बढ्ने सम्भावना हुन्छ भने मूल्य घट्दा त्यसको प्रभाव पनि नेपाली बजारमा देखिन्छ।
नेपालमा इन्धनको उपलब्धता कस्तो छ?
सामान्य अवस्थामा नेपालमा पेट्रोल, डिजेल, एलपी ग्यास र हवाई इन्धनको आपूर्ति नियमित रहने गर्छ। नेपाल आयल निगमले आवश्यक मौज्दात राखेर देशभर वितरण गर्दै आएको छ। तर चाडपर्वमा माग बढ्दा, सडक वा सीमा नाकामा अवरोध हुँदा, अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृङ्खलामा समस्या आउँदा वा उपभोक्ताले आवश्यकताभन्दा बढी इन्धन भण्डारण गर्दा केही समयका लागि बजारमा अभाव देखिन सक्छ।
यस्तै, हाल देखिएको खाना पकाउने ग्यासको अभाव पनि भारतबाट आपूर्ति बन्द भएकाले होइन, आधा (७.१ केजी) सिलिन्डर वितरण प्रणाली हटाएर पुनः १४.२ केजीको पूर्ण सिलिन्डर वितरण सुरु भएपछि उपभोक्ता एकैपटक ग्यास लिन बजारमा पुगेकाले माग अचानक बढेको नेपाल आयल निगमको भनाइ छ। उद्योगीहरूका अनुसार केही उपभोक्ताले आवश्यकताभन्दा बढी सिलिन्डर घरमै राख्न थालेपछि वितरण प्रणालीमा थप दबाब परेको छ। निगमले भारतबाट नियमितभन्दा बढी ग्यास ल्याइरहेको र केही दिनभित्र बजार अवस्था सामान्य हुने जनाएको छ।
अहिले विश्व बजार र नेपालमा के भइरहेको छ?
हाल विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्य युद्ध, भूराजनीतिक तनाव, ओपेक प्लसको उत्पादन नीति, अमेरिकी आर्थिक अवस्था तथा समुद्री ढुवानी खर्चका कारण उतारचढाव भइरहेको छ। यस्तो परिवर्तनको प्रभाव नेपालमा पनि प्रत्यक्ष पर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढ्दा नेपालले महँगोमा इन्धन आयात गर्नुपर्छ भने मूल्य घट्दा त्यसको लाभ क्रमशः नेपाली उपभोक्ताले पनि पाउँछन्।
यद्यपि, बजारमा देखिने हरेक अभाव अन्तर्राष्ट्रिय संकटकै कारण भने हुँदैन। कहिलेकाहीँ वितरण प्रणालीमा आएको परिवर्तन, उपभोक्ताको अत्यधिक खरिद, मौज्दात व्यवस्थापन वा आपूर्ति र मागबीचको अस्थायी असन्तुलनका कारण पनि केही दिनका लागि अभाव देखिन सक्छ। हालको खाना पकाउने ग्यासको अवस्था त्यसकै एउटा उदाहरण हो।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, कच्चा तेलको यात्रा ‘खोजी → उत्पादन → ढुवानी → प्रशोधन → अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार → भारतमार्फत नेपाल आयात → नेपाल आयल निगमको भण्डारण → पेट्रोल पम्प तथा ग्यास उद्योगमार्फत वितरण → उपभोक्ता’ भन्ने चरणहरू पार गरेर पूरा हुन्छ। यसमध्ये कुनै पनि चरणमा समस्या आए त्यसको असर अन्ततः नेपालका उपभोक्ताले तिर्नुपर्ने मूल्य र इन्धनको उपलब्धतामा प्रत्यक्ष रूपमा देखिन्छ। त्यसैले विश्व बजारमा हुने परिवर्तनसँगै नेपालभित्रको वितरण व्यवस्था र उपभोक्ताको व्यवहारले पनि बजारको अवस्था निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
प्रकाशित मिति: १८ श्रावण २०८३, सोमबार
प्रतिक्रिया