काठमाडौं । नेपाल–भारतबीच करिब १,८८० किलोमिटर खुला सीमा छ। अधिकांश स्थानमा सीमा निर्धारण भइसके पनि केही ठाउँमा अझै विवाद बाँकी छ। तीमध्ये सुस्ता सबैभन्दा पुरानो र जटिल विवादमध्ये एक हो।
पछिल्ला केही दिनयता सुस्तामा अस्थायी बाँध निर्माणलाई लिएर फेरि तनाव देखिएपछि यो विषय फेरि चर्चामा आएको छ। तर सुस्ताको विवाद कुनै एक दिनको घटना होइन। यसको जरा करिब दुई सय वर्षअघिको इतिहाससँग जोडिएको छ।
सुस्ता कहाँ पर्छ?
सुस्ता पश्चिम नवलपरासी (नवलपरासी पश्चिम) जिल्लाको सुस्ता गाउँपालिका क्षेत्रमा पर्छ। यसको उत्तर र पश्चिमतर्फ नारायणी (गण्डक) नदी बग्छ भने दक्षिण र पूर्वतर्फ भारतको बिहार राज्यको पश्चिम चम्पारण जिल्ला पर्छ।
यो अत्यन्त उर्वर कृषि भूमि भएकाले यसको आर्थिक र रणनीतिक महत्व पनि धेरै छ।
विवादको सुरुवात कसरी भयो?
सुस्ता विवादको आधार सन् १८१६ अर्थात् वि.सं. १८७२ को सुगौली सन्धि हो।
अंग्रेज–नेपाल युद्धपछि भएको उक्त सन्धिअनुसार नारायणी (भारतमा गण्डक) नदीको मुख्य बहावलाई नेपाल र भारतबीचको सीमा मानिएको थियो।
तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने नदी स्थिर हुँदैन।
वर्षौंसम्म आउने बाढी, कटान र प्राकृतिक प्रक्रियाका कारण नदीले बिस्तारै आफ्नो धार परिवर्तन गर्यो। नारायणी नदी पूर्वतर्फ सर्दै गएपछि पहिले नेपालतर्फ रहेको केही भूभाग नदीको अर्कोपट्टि पुग्यो।
यहीँबाट सुस्ता विवाद सुरु भयो।
नदीको धार फेरिँदा सीमा पनि फेरिन्छ त?
यही विषय नै आजको विवादको केन्द्र हो।
नेपालको भनाइ छ—
नदीले आफ्नो धार परिवर्तन गर्दैमा अन्तर्राष्ट्रिय सीमा परिवर्तन हुँदैन। सीमा निर्धारण गर्दा रहेको मूल नदीलाई आधार मान्नुपर्छ।
भारतले भने अहिलेको नदीको बहाव र त्यसपछिको प्रशासनिक अवस्थालाई पनि आधार मान्ने गरेको बताइन्छ।
यसै फरक व्याख्याका कारण दुवै देशले सुस्ताको केही भूभागमा आ–आफ्नो दाबी गर्दै आएका छन्।
अहिले सुस्तामा के भइरहेको छ?
हालै सुस्तामा देखिएको विवादको कारण भने सीमा सार्ने प्रयास नभएर, बाढी नियन्त्रणका लागि बनाइएको अस्थायी बाँध बनेको हो।
नारायणी नदीको बाढीबाट बस्ती जोगाउन स्थानीयले करिब १३२ मिटर लामो माटोको अस्थायी तटबन्ध निर्माण गरेका थिए।
स्थानीयका अनुसार भारतीय सशस्त्र सीमा बल (एसएसबी) का सुरक्षाकर्मी नेपाली भूमितर्फ आएर उक्त बाँध हटाउन थालेपछि स्थानीयले विरोध गरेका थिए। केही समय तनाव उत्पन्न भए पनि नेपालको सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय प्रशासन तथा दुवै देशका सुरक्षा निकायबीच समन्वय भएपछि अवस्था सामान्य भएको गृह मन्त्रालयले जनाएको छ।
यसअघि पनि स्थायी तटबन्ध निर्माणको प्रयासमा भारतीय पक्षले आपत्ति जनाएको घटनाहरू सार्वजनिक भइसकेका छन्।
बारम्बार विवाद किन दोहोरिन्छ?
सुस्तामा अहिले पनि एउटा ठूलो समस्या छ।
सुस्ताको करिब २४ किलोमिटर क्षेत्रमा स्पष्ट सीमा स्तम्भ छैन।
कतै नदी, कतै पुराना रुख, कतै प्राकृतिक चिन्हलाई आधार मानेर सीमा छुट्याइँदै आएको छ।
नदीले धार परिवर्तन गरिरहने भएकाले वास्तविक सीमा कहाँ हो भन्ने विषयमा समय–समयमा विवाद हुने गरेको छ।
त्यसैले सामान्य खेतीपाती, तटबन्ध निर्माण वा नदी नियन्त्रणका काम पनि कहिलेकाहीँ सीमा विवादको विषय बन्न पुग्छन्।
स्थानीय बासिन्दाले कस्ता समस्या भोगिरहेका छन्?
सीमा विवादको सबैभन्दा ठूलो असर सुस्ताका स्थानीयवासीले भोगिरहेका छन्।
उनीहरूका अनुसार—
बाढी र कटानको जोखिम सधैं रहन्छ।
तटबन्ध निर्माणमा पटक–पटक अवरोध हुने गरेको छ।
केही स्थानमा खेतीपाती गर्न कठिन हुन्छ।
सुरक्षा, नागरिकता र सरकारी सेवामा समस्या हुने गुनासो पनि रहँदै आएको छ।
सीमा विवादका कारण विकास निर्माणका कामसमेत ढिलो हुने गरेको स्थानीयको भनाइ छ।
यसैले सुस्ताको विवाद केवल दुई देशबीचको कूटनीतिक विषय मात्र होइन, स्थानीय नागरिकको दैनिक जीवनसँग पनि प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।
नेपाल र भारतले यसलाई कसरी हेर्छन्?
नेपालले सुस्ता आफ्नो भूमि भएको दाबी गर्दै आएको छ र ऐतिहासिक नक्सा, सुगौली सन्धि तथा पुरानो नदीको बहावका आधारमा सीमा निर्धारण हुनुपर्ने बताउँदै आएको छ।
भारतले भने केही क्षेत्रमा सीमा निर्धारणबारे दुवै देशबीच धारणा फरक रहेको बताउँदै आएको छ।
दुवै देशले वार्तामार्फत समाधान खोज्ने प्रतिबद्धता जनाए पनि सुस्ताको विषयमा अन्तिम सहमति अझै हुन सकेको छैन।
केही दिन अघिको घटनाले के देखायो?
हालको घटनाले सीमा विवाद फेरि सुरु भएको होइन।
बरु, लामो समयदेखि समाधान हुन नसकेको सीमा समस्याले सामान्य बाढी नियन्त्रणको कामलाई समेत संवेदनशील बनाइदिएको देखाएको हो।
यदि सीमा स्पष्ट भइसकेको भए, स्थानीयले बाढी रोक्न बनाएको तटबन्ध सम्भवतः यति ठूलो विवादको विषय बन्ने थिएन।
समाधान किन कठिन छ?
सुस्ता विवाद समाधान गर्न केही मुख्य चुनौती छन्।
पहिलो, सन् १८१६ मा नारायणी नदी वास्तवमा कहाँबाट बग्थ्यो भन्ने विषयमा ऐतिहासिक प्रमाणको फरक व्याख्या छ।
दोस्रो, दुई सय वर्षमा नदीले धेरैपटक धार परिवर्तन गरिसकेको छ।
तेस्रो, विवादित क्षेत्रमा अहिले दुवै देशका नागरिकको बसोबास, खेतीपाती र प्रशासनिक गतिविधि पनि विभिन्न रूपमा जोडिएका छन्।
यसैले यो केवल नक्सा कोर्ने विषय मात्र नभई इतिहास, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, भूगोल र कूटनीतिसँग जोडिएको जटिल विषय बनेको छ।
समाधान कसरी सम्भव छ?
विज्ञहरूका अनुसार सुस्ता विवादको दीर्घकालीन समाधान वार्ता, प्राविधिक अध्ययन र ऐतिहासिक प्रमाणको संयोजनबाट मात्रै सम्भव छ।
यसका लागि—
सन् १८१६ को सुगौली सन्धि र त्यसबेलाका ऐतिहासिक नक्साको संयुक्त अध्ययन,
नदीको पुरानो बहावको वैज्ञानिक अनुसन्धान,
नेपाल–भारत संयुक्त प्राविधिक टोलीद्वारा पुनः नापजाँच,
स्पष्ट सीमा स्तम्भ स्थापना,
र दुवै देशबीच उच्चस्तरीय कूटनीतिक सहमति आवश्यक मानिन्छ।
दुवै देशबीच खुला सीमा, गहिरो आर्थिक सम्बन्ध र रोटी–बेटीको सम्बन्ध रहेकाले पनि यो विषयलाई बल प्रयोगभन्दा संवाद र आपसी विश्वासका आधारमा समाधान गर्नु दुवै देशको हितमा हुने विज्ञहरूको धारणा छ।
सरल भाषामा बुझ्दा,
सन् १८१६ — सुगौली सन्धि । नारायणी (गण्डक) नदीलाई नेपाल–भारत सीमा मानियो ।
वर्षौंसम्म नदीले आफ्नो धार परिवर्तन गर्यो । पहिले नेपालतर्फ रहेको केही भूभाग नदीको अर्कोपट्टि पुग्यो ।
नेपाल र भारतले सीमा कसरी निर्धारण गर्ने भन्नेमा फरक व्याख्या गरे । सीमा स्पष्ट नहुँदा तटबन्ध, खेतीपाती र स्थानीय गतिविधिमा पटक–पटक विवाद हुन थाल्यो ।
हालै अस्थायी बाँधको विषयमा फेरि तनाव देखियो, तर अहिले अवस्था सामान्य छ ।
स्थायी समाधानका लागि ऐतिहासिक प्रमाण, वैज्ञानिक अध्ययन र उच्चस्तरीय नेपाल–भारत वार्ता आवश्यक छ।
प्रकाशित मिति: १९ श्रावण २०८३, मंगलबार
प्रतिक्रिया