नेपालका बाढी प्रभावित बालबालिका: सुरक्षित बाल्यकाल र भविष्यको पुनर्निर्माण

• डा. मेचुङ भुटिया (सिक्किम, भारत)

विनाशकारी बाढीपछि उद्धार, खाद्यान्न, स्वच्छ पानी, औषधि र अस्थायी आश्रय तत्कालका प्राथमिकता हुन्। तर विपद्ले एउटा यस्तो क्षति पनि छोडेर जान्छ, जुन भत्किएका घर वा बगेका सडकको तथ्यांकमा देखिँदैन, विशेषगरी बालबालिकाको मनमा परेको गहिरो प्रभाव ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा पाँच–छ दिनपछि धेरै बालबालिकामा डर, चिन्ता, असुरक्षाको भावना, भावनात्मक तनाव र एक्लोपनजस्ता परिवर्तन देखिन थाले। कतिपयले आफ्नो घर, सामान र परिचित वातावरण गुमाएका छन्। उनीहरूको दैनिक जीवन, विद्यालय, साथीभाइ र खेल्ने संसार एकाएक बदलिएको छ।

बालबालिकाका लागि घर केवल बस्ने ठाउँ होइन, सुरक्षाको अनुभूति हो। विद्यालय केवल भवन होइन, सिकाइ, मित्रता र भविष्यको आधार हो। त्यसैले विपद्पछिको पुनःस्थापना राहत वितरण र भौतिक संरचना निर्माणमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।

यही सन्दर्भमा बाढी प्रभावित क्षेत्रमा बालमैत्री सुरक्षित स्थान (Child-Friendly Spaces) स्थापना गर्नु आवश्यक देखिन्छ। यस्ता स्थान बालबालिकाका लागि खेल्ने, सिक्ने, आफ्ना भावना व्यक्त गर्ने र साथीहरूसँग पुनः जोडिने सुरक्षित वातावरण बन्न सक्छन्। खेल, चित्रकला, संगीत, कथा र अन्य सिर्जनात्मक गतिविधिले उनीहरूलाई बिस्तारै सामान्य जीवनतर्फ फर्काउन सहयोग गर्न सक्छ।

यस्ता स्थान मनोरञ्जनका केन्द्र मात्र होइनन्। तिनले बालबालिकाको भावनात्मक अवस्था बुझ्ने, समस्यामा रहेका बालबालिकाको पहिचान गर्ने र आवश्यक परे स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सेवासँग जोड्ने महत्वपूर्ण भूमिका पनि खेल्न सक्छन्।

पुनःस्थापनाको अर्को महत्वपूर्ण आधार शिक्षा हो। त्रिशूलीमा कक्षा १० सम्म सञ्चालन हुने एउटा विद्यालयलाई सहयोग र पुनःस्थापना गर्ने योजना पनि यही व्यापक सोचको हिस्सा हुन सक्छ। विद्यालय पुनर्निर्माण भनेको केवल भवन मर्मत गर्नु होइन; बालबालिकाको सिकाइ, आत्मविश्वास, सम्बन्ध र भविष्यको आशालाई पुनःस्थापित गर्नु पनि हो।

विपद्पछिको पुनःस्थापनालाई केवल कति घर बने, कति सडक खुले वा कति पुल निर्माण भए भन्ने आधारमा मात्र मापन गर्न सकिँदैन। वास्तविक प्रश्न यो पनि हो—के बालबालिका फेरि सुरक्षित महसुस गर्न थालेका छन्? के उनीहरू विद्यालय फर्किरहेका छन्? के उनीहरू फेरि खेल्न, हाँस्न र भविष्यको सपना देख्न थालेका छन्?

बाढी प्रभावित क्षेत्रको पुनर्निर्माणको वास्तविक अर्थ पूर्वाधार पुनर्निर्माणमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। बाढीले प्रभावित गरेको बाल्यकाललाई सुरक्षित बनाउनु, शिक्षालाई पुनःस्थापित गर्नु र बालबालिकाको मनमा फेरि आशा जगाउनु पनि पुनर्निर्माणकै महत्वपूर्ण हिस्सा हो।

एउटा समुदाय वास्तवमै तब पुनःस्थापित हुन्छ, जब उसका बालबालिका फेरि डरबिना सुत्न सक्छन्, आत्मविश्वासका साथ विद्यालय जान्छन्, साथीहरूसँग खेल्छन् र भविष्यप्रति आशावादी हुन सक्छन्।

(हाल सिक्किमबाट आएको राहत टोली नेपालका बाढी प्रभावित क्षेत्रमा राहत सामग्री वितरण तथा मानवीय सहयोगमा सक्रिय रहेको छ।)

प्रकाशित मिति: २२ भाद्र २०८३, सोमबार