साउदी यमन द्वन्द्व र अमेरिकी कुटनीति

मध्यपूर्वी क्षेत्रमा पछिल्लो समय विकसित भइरहेका तनावपूर्ण घटनाक्रमहरूले विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रलाई एक नयाँ मोडमा पुर्‍याएका छन्। विशेषगरी यमनका हुती विद्रोहीहरू र साउदी अरेबिया बीच चर्किएको द्वन्द्व अहिले साउदीको राजधानी रियादसम्म पुगेको छ। साउदी अरेबियाले आफ्नो रक्षा बजेटमा अर्बौ डलर खर्च गरेर आधुनिक अमेरिकी हातहतियार खरिद गरे तापनि हुतीहरूको आक्रमण रोक्न उसलाई कठिन भइरहेको छ। यस द्वन्द्वले बाबल मन्देव जलडमरू र लाल सागरको महत्त्वपूर्ण व्यापारिक मार्गलाई प्रत्यक्ष असर पारेको छ, जसका कारण विश्वव्यापी रूपमा इन्धनको मूल्य वृद्धि भई अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पर्न थालेको छ।

अर्कोतर्फ, साउदी अरेबिया र संयुक्त राज्य अमेरिकाबीचको दशकौ पुरानो ऐतिहासिक सम्बन्धमा पनि ठूलो दरार देखिएको छ। साउदी अरेबियाले अमेरिकामा व्यापक लगानी गरेर र पेट्रो-डलर प्रणालीलाई मजबुत बनाएर अमेरिकामाथि विश्वास राखेको थियो। तर संकटको समयमा अमेरिकाले साउदीलाई पूर्ण सहयोग गर्नुको सट्टा लाल सागरमा आफ्ना जहाजहरूको सुरक्षाका लागि हुतीहरूसँग गुपचुप सम्झौता र वार्ता गरेपछि साउदी नेतृत्व निराश बनेको छ। यस परिस्थितिमा साउदी अरेबियाले अब चीन र अन्य क्षेत्रीय शक्तिहरूसँग सहयोग माग्न बाध्य हुनुपरेको छ। अमेरिकाको यस्तो नीतिका कारण मध्यपूर्वमा उसको प्रभाव कमजोर बन्दै गएको छ भने चीनको भूमिका झन् बलियो बन्दै गएको प्रष्ट देखिन्छ।

रियादमाथि हमला र हुतीको सामरिक विस्तार

यमनका हुती विद्रोहीहरूले पछिल्लो समय आफ्ना सैन्य क्षमतामा व्यापक वृद्धि गर्दै साउदी अरेबियाका महत्त्वपूर्ण सैन्य तथा आर्थिक संरचनाहरूलाई निशाना बनाउन थालेका छन्। विगतमा सीमावर्ती क्षेत्रमा मात्र सीमित रहने हुती आक्रमणहरू अहिले साउदीको राजधानी रियादका मुख्य विमानस्थल र सैन्य आधार शिविरसम्म पुगिसकेका छन्। हालैका दिनहरूमा रियादमा एयर-रेड साइरनहरू बजेका छन् भने सर्वसाधारणमा ठूलो त्रास फैलिएको छ। हुतीहरूले हवाई र क्षेप्यास्त्र प्रविधिको प्रयोग गरी साउदीका अत्याधुनिक लडाकु विमानहरू F-15 र युरोफाइटर टाइफुनलाई समेत ध्वस्त पारिदिएका छन्।

यसका साथै, हुतीहरूले लाल सागरको तटीय क्षेत्र र रणनीतिक महत्त्वका टापुहरूमा आफ्नो पूर्ण नियन्त्रण कायम गरिसकेका छन्। उनीहरूले जलमार्गमा समुद्री नाकाबन्दी लगाइदिएपछि साउदी अरेबियाबाट युरोप र अन्य देशहरूमा हुने कच्चा तेलको निर्यात ठप्पप्रायः भएको छ। साउदीको अरामको कम्पनीले आफ्ना युरोपेली ग्राहकहरूलाई आगामी दिनमा तेल पठाउन नसकिने जानकारी दिइसकेको छ। यसले गर्दा साउदी स्वयं अहिले आफ्नो आन्तरिक खपतका लागि इन्धनको विकल्प खोज्नुपर्ने अवस्थामा आइपुगेको छ।

साउदी अरेबियाले जवाफी कारबाही स्वरूप यमनको राजधानी साना र हुती नियन्त्रित क्षेत्रहरूमा भीषण बमबारी जारी राखेको छ। साउदीले सानामा ड्रोन र क्षेप्यास्त्र मार्फत प्रहार गरे पनि हुतीहरूको प्रतिरोध झन् तीव्र बन्दै गएको छ। हुती नेतृत्वले साउदीको नाकाबन्दी नहटेसम्म र साउदी सेना पूर्ण रूपमा पछि नहटेसम्म आफ्ना हमलाहरू नरोक्ने चेतावनी दिएको छ। यस सैन्य टकरावले साउदी अरेबियाको राजनीतिक र सैन्य नेतृत्वमाथि ठूलो प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ।
यो युद्धको सबैभन्दा ठूलो मूल्य यमनका सामान्य नागरिकहरूले चुकाउनु परेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार पछिल्ला केही हप्ताहरूमा मात्रै एक लाख भन्दा बढी मानिसहरू विस्थापित भइसकेका छन्। पहिले नै मानवीय संकट झेलिरहेको यमनमा यो पछिल्लो हिंसाले भोकमरी र स्वास्थ्य संकटलाई थप भयावह बनाएको छ। हुतीहरूले मक्का जस्ता पवित्र स्थलमा हमला गर्न खोजेको आरोप साउदीले लगाए तापनि हुतीहरूले त्यसलाई खण्डन गर्दै साउदी सैन्य आधारहरू मात्र आफूहरूको निशानामा रहेको दाबी गरेका छन्।

समग्रमा, हुतीहरूको यो रणनीतिले साउदी अरेबियालाई रक्षात्मक स्थितिमा पुर्‍याएको छ। साउदी अरेबियाले सैन्य बलको प्रयोग गरेर हुतीहरूलाई परास्त गर्ने सोच राखेको भए पनि व्यावहारिक रूपमा हुतीहरूलाई हराउन असम्भवप्रायः देखिएको छ। हुतीहरूको बढ्दो प्रभावले मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलनलाई नै पूर्ण रूपमा बदलिदिएको छ।

अमेरिकी कुटनीति, धोका र नयाँ गठबन्धन

साउदी अरेबियाले विगत आठ दशकदेखि संयुक्त राज्य अमेरिकालाई आफ्नो सबैभन्दा भरपर्दो सुरक्षा साझेदार मान्दै आएको थियो। साउदीले अमेरिकी हातहतियार खरिदमा अर्बौ डलर खर्च गर्नुका साथै अमेरिकाको अर्थतन्त्रलाई टेवा पुर्‍याउन आफ्ना स्रोतहरू परिचालन गरेको थियो। क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमान र अमेरिकी नेतृत्वबीच भएका उच्चस्तरीय भ्रमणहरूले यस सम्बन्धलाई थप उचाइमा पुर्‍याएको जस्तो देखिन्थ्यो। साउदीले अमेरिकामा ६०० अर्ब डलर भन्दा बढी लगानी गर्ने प्रतिबद्धता समेत जनाएको थियो।

तर हुती आक्रमण तीव्र बनेपछि साउदी अरेबियाले अपेक्षा गरेको अमेरिकी सैन्य सहयोग प्राप्त हुन सकेन। अमेरिकाले साउदीको सुरक्षामा ध्यान दिनुको साटो मस्कटमा हुती प्रतिनिधिहरूसँग गोप्य वार्ता गरी आफ्ना व्यापारिक जहाजहरूको सुरक्षाका लागि छुट्टै सम्झौता गर्यो। अमेरिकाले यमनमा नयाँ युद्ध लड्न नसक्ने र आफ्ना सैनिक क्षति ढाकछोप गर्न खोजेको खुलासा भएसँगै साउदी अरेबिया आफू धोकामा परेको निष्कर्षमा पुगेको छ। अमेरिकाको यो कदमले आफ्ना पुराना मित्रहरूप्रतिको प्रतिबद्धतामाथि गम्भीर अविश्वास पैदा गरिदिएको छ।

अमेरिकाबाट धोका पाएपछि साउदी अरेबियाले आफ्नो कूटनीतिक दिशा परिवर्तन गर्दै चीनतर्फ हात बढाएको छ। रियादले बेइजिङसँग इरानमाथि दबाव बढाएर हुतीहरूलाई नियन्त्रण गर्न आग्रह गरेको छ। चीनको इरान र साउदी दुवैसँग राम्रो व्यापारिक सम्बन्ध भएकाले मध्यपूर्वमा शान्ति कायम गर्न चीनको भूमिका निर्णायक बन्न थालेको छ। साउदी अरेबियाले सैन्य कारबाहीमा अमेरिकी हातहतियारको सट्टा चिनियाँ बलिस्टिक क्षेप्यास्त्रको समेत प्रयोग गर्न थालेको रिपोर्टहरू बाहिर आएका छन्।

यसका साथै, अमेरिकाका अन्य पुराना मित्र राष्ट्रहरू जस्तै क्यानडा र दक्षिण कोरियाले पनि अमेरिकी नीतिहरूबाट अलग हुने संकेत देखाएका छन्। दक्षिण कोरियाले इरान विरुद्धको युद्धमा अमेरिकी दबावका बाबजुद आफ्ना सैन्य स्रोतहरू पठाउन अस्वीकार गरिदिएको छ। क्यानडाले युरोपेली संघसँग सहकार्य बढाउन थालेको छ। अमेरिकाले आफ्ना साझेदारहरूलाई दिएको धम्की र एक्लो पार्ने नीतिका कारण विश्व राजनीतिमा अमेरिकी दबदबा तीव्र रूपमा खस्कँदै गएको छ।

साउदी अरेबियाले अहिले पाकिस्तान, इजिप्ट, र युरोपेली देशहरूसँग मिलेर १४ राष्ट्रहरूको नयाँ गठबन्धन बनाउने प्रयास गरिरहेको छ। यस गठबन्धनको मुख्य उद्देश्य बाबल मन्देव जलमार्गलाई खुला राख्नु र तेलको आपूर्ति सहज बनाउनु हो। तर, साउदीका विगतका केही कूटनीतिक गल्तीहरू र छिमेकी देशहरूसँगको बिग्रिएको सम्बन्धका कारण यो गठबन्धन प्रभावकारी बन्न भने निकै चुनौतीपूर्ण देखिएको छ।

विश्वव्यापी आर्थिक प्रभाव र तेलको संकट

यस साउदी-यमन द्वन्द्वको असर मध्यपूर्वमा मात्र सीमित नरहेर समग्र विश्व अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष रूपमा परेको छ। विश्वकै ठूलो तेल निर्यातक देश साउदी अरेबियाबाट तेलको आपूर्ति रोकिदा विश्वभर इन्धनको हाहाकार मच्चिन थालेको छ। अमेरिकामा डिजेल र हवाई इन्धनको मूल्य अहिलेसम्मकै उच्च बिन्दुमा पुगेको छ, जसका कारण धेरै एयरलाइन्सहरूले आफ्ना उडानहरू रद्द गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ। युरोपमा साउदी तेलको आपूर्ति ठप्प भएपछि ऊर्जा संकट झन् गहिरिएको छ।

एसियाली देशहरूमा पनि यस संकटको प्रत्यक्ष मार पर्न थालेको छ। पाकिस्तानमा इन्धन बचत गर्नका लागि राति ९ बजे नै बजारहरू बन्द गराउने नियम लागू गरिएको छ। बंगलादेशमा LNG को अभावका कारण व्यापक बिजुली कटौती सुरु भइसकेको छ। भारत र नेपाल जस्ता देशहरूमा पनि इन्धनको मूल्य वृद्धि र आपूर्तिको अनिश्चितताले महँगी बढाउने खतरा उत्पन्न गराएको छ।

वित्तीय क्षेत्रका ठूला संस्थाहरू पनि यस संकटबाट प्रभावित भएका छन्। विश्वको अग्रणी बैंक जेपी मोर्गनले इतिहासमै पहिलोपटक तेलको मूल्यबारे कुनै पूर्वानुमान गर्न नसकिने घोषणा गरेको छ। यो युद्ध कता जान्छ र कसरी समाप्त हुन्छ भन्ने कुरा अनिश्चित भएकाले केन्द्रीय बैंकहरूसँग पनि मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्ने कुनै ठोस उपाय बाँकी रहेको छैन। सेयर बजारहरूमा निरन्तर गिरावट आइरहेको छ र लगानीकर्ताहरू त्रासमा छन्।
होर्मुज जलडमरूमा इरानले अमेरिकी र इजरायली प्रभाव विरुद्ध चालेको कडा कदमले संकटलाई अझ जटिल बनाएको छ। तेहरानले डोनाल्ड ट्रम्प र बेन्जामिन नेतान्याहु सत्तामा रहेसम्म होर्मुज जलमार्ग बन्द रहने घोषणा गरिदिएको छ। यसले विश्वको ठूलो हिस्सा तेल आपूर्ति हुने बाटोलाई नै ठप्प पारिदिएको छ, जसले गर्दा विश्वव्यापी मन्दीको खतरा बढेर गएको छ।

यस आर्थिक संकटले विकासोन्मुख देशहरूको अर्थतन्त्रलाई सबैभन्दा बढी प्रभावित पारेको छ। इन्धनको मूल्यवृद्धिले ढुवानी खर्च बढाएको छ, जसका कारण दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्य आकाशिएको छ। यदि यो द्वन्द्व समयमै समाधान नभएमा विश्वभर ठूलो आर्थिक मन्दी र सामाजिक अशान्ति फैलिने निश्चित छ।

साउदीका विकल्पहरू र युद्धको भुलभुलैया

साउदी अरेबिया अहिले एउटा यस्तो युद्धमा फसिसकेको छ, जहाँबाट उम्किन उसका लागि निकै कठिन भइरहेको छ। साउदीसँग विश्वका सबैभन्दा महँगा र अत्याधुनिक अमेरिकी हतियारहरू भए तापनि जमिनमा लड्ने अनुभवी सैन्य दस्ताको ठूलो कमी छ। साउदीले सिरिया, पाकिस्तान र इजिप्ट जस्ता देशहरूसँग सैन्य सहयोग र लडाकुहरू पठाउन आग्रह गरे तापनि ती देशहरूले आफ्ना आन्तरिक कारण देखाउँदै सहयोग गर्न अस्वीकार गरिदिएका छन्।
साउदी अरेबियाले विगतमा आफ्ना छिमेकी र सम्भावित मित्र राष्ट्रहरूसँग बिगारेको सम्बन्धले अहिले उसलाई एक्लो बनाएको छ। संयुक्त अरब इमिरेट्स सँगको मतभेदका कारण युएईले यमनबाट आफ्ना फौज फिर्ता बोलाइसकेको छ। त्यस्तै, टर्की, इजिप्ट र इजरायलसँगको असन्तुलित कूटनीतिका कारण साउदीले हुती विरुद्ध उनीहरूको बलियो साथ पाउन सकेको छैन। यसले गर्दा साउदी सैन्य रणनीति पूर्ण रूपमा असफल सिद्ध भएको छ।

अहिले साउदी अरेबियासँग मुख्यतया दुईवटा विकल्पहरू बाँकी रहेका छन्, जुन दुवै जोखिमपूर्ण छन्। पहिलो विकल्प युद्धलाई निरन्तरता दिनु हो। तर विगत १२ वर्षदेखि हुतीहरूलाई हराउन नसकेको साउदीका लागि युद्ध जारी राख्नु भनेको साउदीकै लागि ‘भियतनाम युद्ध’ साबित हुनु हो। यसले साउदीको अर्थतन्त्र, तेल पूर्वाधार र राजधानी रियादलाई निरन्तर हुतीको प्रहारको जोखिममा राखिरहनेछ।

दोस्रो विकल्प ओमानको मध्यस्थतामा हुतीहरूसँग युद्धविराम गर्नु र वार्तामा बस्नु हो। साउदीले दुई हप्ताको युद्धविराम र मानवीय सहायता खुला गर्ने प्रस्ताव अघि सारेको छ। तर हुतीहरूले साउदीका सबै नाकाबन्दीहरू पूर्ण रूपमा हटाउनुपर्ने र साउदी फौज यमनबाट पूर्ण रूपमा बाहिरिनुपर्ने कडा शर्त राखेका छन्। यी शर्तहरू मान्नु साउदीका लागि आत्मसमर्पण सरह हुनेछ, जसले उसको क्षेत्रीय साखमा ठूलो धक्का पुर्याउनेछ।
अन्ततः, साउदी अरेबियाका लागि दुवै बाटो असजिला छन्। युद्ध जारी राख्दा आर्थिक र भौतिक विनाश भइरहनेछ भने हुतीका शर्त मानेर पछि हट्दा साउदीको राजनीतिक र रणनीतिक पराजय मानिनेछ। साउदी नेतृत्व अहिले आफ्नै गलत सैन्य र कूटनीतिक निर्णयका कारण एउटा गम्भीर भुलभुलैयामा जेलिएको छ।

निष्कर्ष र आगामी संकट

यस साउदी-यमन द्वन्द्व र अमेरिकाको कूटनीतिक रणनीतिको असफलताले मध्यपूर्वको भू-राजनीतिलाई नयाँ दिशामा मोडिदिएको छ। दशकौदेखि अमेरिकामाथि अन्धो विश्वास गर्दै आएको साउदी अरेबियाले संकटको समयमा अमेरिकाबाट पाएको धोकाबाट ठूलो पाठ सिकेको छ। क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमानका लागि यो एउटा गम्भीर राजनीतिक परीक्षाको घडी हो। अमेरिकाको ‘जी-हजुरी’ गर्ने नीति छोडेर साउदीले अब चीन जस्ता नयाँ उदीयमान शक्तिहरूसँग सम्बन्ध विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता प्रष्ट भएको छ। चीनले मध्यपूर्वमा आफ्नो शान्तिप्रिय र शक्तिशाली मध्यस्थकर्ताको छवि बनाउँदै लाग्दा अमेरिकी प्रभाव भने तीव्र रूपमा घट्दै गएको छ।

आगामी दिनमा यो संकट थप भयावह हुने स्पष्ट संकेतहरू देखिएका छन्। यदि साउदी अरेबिया र हुतीहरू बीच तत्काल कुनै ठोस सम्झौता हुन सकेन भने विश्वव्यापी ऊर्जा संकट झन् चर्किएर जानेछ। बाबल मन्देव र होर्मुज जलमार्ग बन्द रहँदा विश्वभर तेलको मूल्य सोच्नै नसकिने गरी बढ्नेछ, जसले गरिब तथा विकासोन्मुख राष्ट्रहरूलाई टाट पल्टाउने स्थितिमा पुर्याउन सक्छ। साउदी अरेबियाका लागि यो युद्ध आफ्नै अस्तित्व र समृद्धिका लागि सबैभन्दा ठूलो खतरा बनेको छ। तसर्थ, अहङ्कार त्यागेर कूटनीतिक बाटोबाट युद्धको अन्त्य गर्नु नै साउदी र समग्र विश्वको हितमा हुनेछ।

प्रकाशित मिति: ४ आश्विन २०८३, आइतबार