विश्व भू-राजनीतिको तीव्र गति र रणनीतिक प्रतिस्पर्धाका बीच कुनै पनि सार्वभौमसत्ता सम्पन्न राष्ट्रका लागि आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षा र कूटनीतिक सामर्थ्य सुदृढ बनाउनु प्राथमिक आवश्यकता बनेको छ। नेपाल जस्तो दुई विशाल छिमेकीको बीचमा रहेको भूपरिवेष्ठित देशका लागि सैन्य कूटनीति र सामरिक अध्ययनको महत्त्व अझ व्यापक छ। यही पृष्ठभूमिमा नेपालमा राष्ट्रिय प्रतिरक्षा कलेजको स्थापना तथा सञ्चालन केवल एक सैन्य तालिम केन्द्रको सुरुवात मात्र नभई राष्ट्रिय स्वायत्तता र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा देशको प्रतिष्ठा बढाउने रणनीतिक प्रस्थानविन्दु हो।
विदेशी मुलुकका वरिष्ठ सैन्य तथा प्रशासनिक अधिकारीहरूलाई नेपालमै ल्याएर उच्चस्तरीय सुरक्षा तथा कूटनीतिक शिक्षा प्रदान गर्दा नेपालको ‘सफ्ट पावर’ मा उल्लेख्य वृद्धि हुन्छ। यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा बौद्धिक र सामरिक मञ्चका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्दछ। यस प्रकारको संस्थाले नेपालको परराष्ट्र नीतिलाई थप प्रभावकारी बनाउनुका साथै विश्वका बहुसंख्यक राष्ट्रहरूसँगको सुरक्षा र रणनीतिक सम्बन्धलाई नयाँ उचाइ प्रदान गर्छ।
नेपालको आफ्नै राष्ट्रिय प्रतिरक्षा कलेज निर्माण हुनु भनेको उच्च शिक्षा र रणनीतिक तालिमका लागि अरू देशमा निर्भर रहनुपर्ने बाध्यताको अन्त्य हुनु पनि हो। यसले हाम्रा नीति निर्माता, सुरक्षा निकाय र निजामती सेवाका उच्च नेतृत्वलाई राष्ट्रिय हित र सुरक्षा नीतिबारे साझा दृष्टिकोण बनाउन मञ्च प्रदान गर्छ। तसर्थ, यो पहल नेपालको सार्वभौमिकता, असंलग्न परराष्ट्र नीति र दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितको संरक्षणमा एक कोशेढुंगा सिद्ध हुने निश्चित छ।
सुरक्षा, कूटनीति र सामरिक स्वायत्तताको नयाँ दिशानिर्देश
राष्ट्रिय प्रतिरक्षा कलेजले नेपालको सैन्य कूटनीतिलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गर्ने सबैभन्दा बलियो माध्यमको रूपमा काम गर्दछ। विश्वका विभिन्न देशका उच्च सैनिक अधिकारीहरू नेपालमा आएर अध्ययन गर्दा उनीहरूसँगको द्विपक्षीय तथा बहुपक्षीय सम्बन्ध थप सुदृढ र पारदर्शी हुन्छ। यसले नेपालको असंलग्न नीति र असंलग्नताको सिद्धान्तलाई विश्वसामु पुनः पुष्टि गर्दै शान्तिप्रेमी राष्ट्रको पहिचानलाई प्रवर्द्धन गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
विदेशबाट आउने वरिष्ठ अधिकारीहरू पछि आफ्नो देशको शीर्ष नेतृत्व वा सुरक्षा संयन्त्रको प्रमुख पदमा पुग्दा नेपालप्रति सद्भाव राख्ने एक बलियो अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जालको निर्माण हुन्छ। यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धले कठिन परिस्थिति वा भू-राजनीतिक दबाबका बेला नेपालको पक्षमा अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन जुटाउन ठूलो भूमिका खेल्छ। यसले नेपाललाई अनौपचारिक संवाद र कूटनीतिक समझदारीका लागि उपयुक्त थलो बनाउँछ।
यस कलेजले नेपालको आफ्नै सामरिक स्वायत्ततालाई समेत बलियो बनाउँछ। हाम्रा उच्च अधिकारीहरूलाई विदेशका महँगा कलेजहरूमा तालिमका लागि पठाउनुपर्ने बाध्यता हट्दा ठूलो परिमाणमा राष्ट्रिय धनको बचत हुन्छ। आफ्नै माटो र परिवेशमा अध्ययन अनुसन्धान हुँदा देशभित्रै सामरिक सोचको विकास हुन्छ र बाह्य प्रभाव मुक्त भएर राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिको पुनरावलोकन तथा परिमार्जन गर्न सम्भव हुन्छ।
यसका साथै, क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन कायम राख्न यो कलेजको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। हाम्रा दुई छिमेकी राष्ट्रका साथै अन्य मित्रराष्ट्रका सैन्य अधिकारीहरूलाई एकै थलोमा प्रशिक्षण दिदा आपसी अविश्वास घट्छ र पारस्परिक विश्वास अभिवृद्धि हुन्छ। यसले नेपाललाई कुनै एउटा शक्ति राष्ट्रको प्रभाव क्षेत्र बन्नबाट जोगाउँदै तटस्थ र सन्तुलित कूटनीतिको केन्द्रका रूपमा विकास गर्छ।
अन्ततः, यस प्रकारको संस्थाले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको सुरक्षा र कूटनीतिक साखलाई उच्च बनाउँछ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति स्थापना कार्यमा नेपाली सेनाले आर्जन गरेको छ दशक लामो अनुभव र योगदानलाई यो कलेज मार्फत विश्वसामु बाँड्न सकिन्छ। यसले नेपाललाई केवल सेना पठाउने देशका रूपमा मात्र नभई सुरक्षा ज्ञान र नीतिको स्रोतका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग गर्छ।
आन्तरिक सुशासन, नीतिगत समन्वय र बौद्धिक विकास
राष्ट्रिय सुरक्षा केवल सैन्य बलमा मात्र सीमित हुँदैन, यो आन्तरिक सुशासन, आर्थिक स्थिरता र नागरिक-सैन्य सम्बन्धमा पनि उत्तिकै निर्भर हुन्छ। राष्ट्रिय प्रतिरक्षा कलेजले निजामती सेवाका उच्च अधिकारीहरू (सहसचिव तथा सचिवहरू) र सैन्य नेतृत्वलाई एउटै छानामुनि अध्ययन गर्ने र रणनीति बनाउने अवसर प्रदान गर्छ। यसले निजामती र सैन्य निकाय बीच देखिने प्रशासनिक दूरी कम गरी समन्वय र आपसी विश्वास बढाउँछ।
नागरिक प्रशासन र सुरक्षा निकाय बीचको यो समन्वयले राष्ट्रिय संकट, प्राकृतिक विपद् तथा महामारीका बेला एकीकृत रूपमा काम गर्ने क्षमता बढाउँछ। संकट व्यवस्थापनमा उच्चस्तरीय नेतृत्व तयार हुँदा देशले आन्तरिक तथा बाह्य चुनौतीहरूको सामना द्रुत र प्रभावकारी रूपमा गर्न सक्छ। यसले राज्यका सबै अंगहरूलाई राष्ट्रिय सुरक्षा र हितको एउटै उद्देश्यमा एकजुट गराउँछ।
यो कलेजले नेपाल भित्रै सुरक्षा, भू-राजनीति र अर्थतन्त्र सम्बन्धी उच्चस्तरीय अध्ययन अनुसन्धान गर्ने स्थायी ‘थिंक ट्यांक’ वा बौद्धिक केन्द्रको रूपमा काम गर्छ। दक्षिण एशिया, मध्य एशिया र हिमाली क्षेत्रको विशिष्ट भू-राजनीतिक अवस्थाबारे मौलिक दृष्टिकोण र ज्ञान उत्पादन गर्न यो कलेज सक्षम हुनेछ। यसले देशका लागि आवश्यक पर्ने दीर्घकालीन नीतिहरू बनाउन सरकारलाई बहुमूल्य सुझावहरू प्रदान गर्दछ।
जलवायु परिवर्तन, साइबर सुरक्षा, सीमा व्यवस्थापन र गैर-परम्परागत सुरक्षा चुनौतीहरूको विश्लेषण गर्न यो कलेज एक उत्कृष्ट थलो बन्नेछ। विशेषगरी हिमाली क्षेत्रमा परेको पर्यावरणीय असर र यसले ल्याउने सुरक्षा जोखिमबारे अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको अध्ययन नेपालमै सम्भव हुनेछ। यसले विश्वलाई जलवायु सुरक्षाका विषयमा नेपालको दृष्टिकोण बुझ्न र सहकार्य गर्न मद्दत गर्छ।
सैन्य अधिकारीहरूलाई केवल मैदानमा युद्ध लड्ने कार्यसञ्चालन स्तरमा मात्र सीमित नराखी रणनीतिक र नीतिगत तहमा सोच्न सक्षम बनाउनु यस कलेजको मुख्य लक्ष्य हो। यसले सैनिक नेतृत्वको बौद्धिक दायरा फराकिलो बनाउँछ र प्रविधिको प्रयोग, साइबर युद्ध तथा आधुनिक सुरक्षाका आयामहरूसँग अभ्यस्त गराउँछ, जसले राष्ट्रिय सुरक्षा संयन्त्रलाई आधुनिक र दूरदर्शी बनाउँछ।
आर्थिक लाभ, पर्यटन प्रवर्द्धन र स्थानीय विकास
राष्ट्रिय प्रतिरक्षा कलेजको स्थापनाले मुलुकको सुरक्षा र कूटनीतिमा मात्र नभई आर्थिक र पर्यटन क्षेत्रमा पनि प्रत्यक्ष र सकारात्मक प्रभाव पार्छ। विदेशी सैन्य अधिकारीहरू नेपालमा अध्ययन गर्न आउँदा उनीहरूले तिर्ने शुल्क र नेपालमा गर्ने खर्चबाट महत्त्वपूर्ण वैदेशिक मुद्रा आर्जन हुन्छ।
उच्चपदस्थ विदेशी अधिकारीहरू र उनीहरूका परिवारको नेपाल आगमनले ‘सामरिक पर्यटन’ को नयाँ ढोका खोल्छ। अध्ययनका क्रममा र अध्ययनपछि उनीहरूले गर्ने नेपाल भ्रमणले यहाँको पर्यटन प्रवर्द्धनमा ठूलो सहयोग पुर्याउँछ। नेपाल फर्किएपछि उनीहरू नेपालका अवैतनिक राजदूतका रूपमा कार्य गर्दै यहाँको संस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्यको प्रचार-प्रसारमा सहयोगी बन्छन्।
कलेज सञ्चालनसँगै स्थानीय तहमा रोजगारी र व्यापारका नयाँ अवसरहरू सिर्जना हुन्छन्। कलेज परिसरको निर्माण, मर्मतसम्भार, दैनिक उपभोग्य वस्तुको आपूर्ति, यातायात र सेवा क्षेत्रको विस्तारले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँछ। यसले स्थानीय बासिन्दाको जीवनस्तर उकास्न र आर्थिक गतिविधि बढाउन प्रत्यक्ष योगदान पुर्याउँछ।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको शैक्षिक तथा सामरिक संस्था सञ्चालन हुँदा विदेशी लगानीकर्ताहरूमा देशको सुरक्षा र स्थायित्वप्रति सकारात्मक सन्देश जान्छ। रणनीतिक रूपमा परिपक्व र सुरक्षित वातावरण भएको देशका रूपमा नेपालको छवि बनेपछि वैदेशिक लगानी र विकास सहायता आकर्षित गर्न सहज हुन्छ। यसले समग्र आर्थिक विकासको वातावरण निर्माण गर्छ।
यसबाहेक, प्रविधि र ज्ञानको आदान-प्रदानबाट स्वदेशी उद्योग र अनुसन्धान क्षेत्रलाई पनि लाभ मिल्छ। विदेशी सेनासँगको सहकार्यले आधुनिक प्रविधि, सञ्चार प्रणाली र सुरक्षा उपकरणहरूको अध्ययन गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ। यसले राष्ट्रिय प्रविधि क्षमता अभिवृद्धि गर्दै आत्मनिर्भरतातर्फ अघि बढ्न प्रोत्साहन गर्छ।
राष्ट्रिय हितमा प्रभावकारी बनाउने मार्गचित्र
राष्ट्रिय प्रतिरक्षा कलेजलाई केवल एउटा विशिष्ट सैन्य संस्थाका रूपमा मात्र सीमित नराखी यसलाई जनमुखी, पारदर्शी र राष्ट्रिय हितमा पूर्ण रूपमा समर्पित बनाउनु आजको मुख्य आवश्यकता हो। यो संस्था नागरिकको करबाट सञ्चालित हुने भएकाले यसका अनुसन्धान र निष्कर्षहरूले आम नागरिकको सुरक्षा, समृद्धि र हितलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ। यसका लागि कलेजले आफ्ना रणनीतिक अनुसन्धानहरूलाई देशको समग्र विकास र विपद् व्यवस्थापनसँग जोड्नुपर्छ।
पहिलो सुझावका रूपमा, कलेजको पाठ्यक्रमलाई केवल सैन्य अभ्यासमा सीमित नराखी यसमा नागरिक प्रशासन, कूटनीति, मानव अधिकार, जलवायु परिवर्तन र अर्थतन्त्रका विषयहरूलाई व्यापक रूपमा समावेश गरिनुपर्छ। विश्वविद्यालयहरू, नागरिक समाज र गैर-सरकारी अनुसन्धान संस्थाहरूसँग सहकार्य गरी यसलाई बौद्धिक रूपमा खुला र समावेशी बनाउनुपर्छ। यसले सैन्य र नागरिक दृष्टिकोण बीचको खाडललाई पुर्दै संस्थालाई थप सान्दर्भिक बनाउँछ।
दोस्रो सुझावका रूपमा, कलेज सञ्चालनमा पूर्ण पारदर्शिता, व्यावसायिकता र असंलग्नताको सिद्धान्तलाई कडाका साथ पालना गरिनुपर्छ। विदेशी शिक्षार्थीहरू चयन गर्दा कुनै एक विशिष्ट शक्ति राष्ट्र वा गुटतर्फ ढल्केको भान हुन दिनु हुँदैन। सबै मित्रराष्ट्रहरू प्रति समान र सन्तुलित व्यवहार राख्दै नेपालको स्वतन्त्र परराष्ट्र नीतिको मर्म अनुसार कलेजको शिक्षण वातावरण तय गरिनुपर्छ।
अन्तमा, यस कलेजलाई राष्ट्रिय संकट, विपद् व्यवस्थापन र नीति निर्माणको प्रमुख सल्लाहकार निकायका रूपमा विकास गरिनुपर्छ। कलेजले निकालेका अनुसन्धानमूलक निष्कर्षहरूलाई सरकारले नीति निर्माणका क्रममा प्राथमिकताका साथ लागू गर्नुपर्छ। यसरी सञ्चालन गर्न सकिएमा राष्ट्रिय प्रतिरक्षा कलेजले देशको सार्वभौमसत्ताको रक्षा गर्दै जनस्तरसम्म सुरक्षा र समृद्धिको अनुभूति गराउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
प्रकाशित मिति: २६ आश्विन २०८३, सोमबार
प्रतिक्रिया