लोकतन्त्र सुदृढीकरण र राष्ट्रनिर्माणमा अनुभवी नेतृत्वको आवश्यकता

नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिदृश्यमा देखिएको जटिलता र अनिश्चितताले राष्ट्रिय बहसलाई एउटा नयाँ मोडमा पुर्याएको छ। दशकौँदेखि अस्थिर सरकार, व्यापक भ्रष्टाचार र कमजोर नीति कार्यान्वयनले गर्दा देशले अपेक्षित प्रगति हासिल गर्न सकेको छैन।

आम नागरिकमा राजनीतिक नेतृत्वप्रति गहिरो निराशा र वितृष्णा छाएको छ जसले गर्दा परिवर्तनको तीव्र चाहना बढेको छ। यस्तो नाजुक घडीमा, राष्ट्र निर्माणको प्रक्रियामा अवकाशप्राप्त सुरक्षाकर्मी जस्ता अनुभवी र अनुशासित व्यक्तित्वहरूको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ भन्ने विषयमा गम्भीर छलफल आवश्यक देखिएको छ। उनीहरूको पेसागत सेवाको लामो अनुभव, नेतृत्व क्षमता र इमानदारिताले राष्ट्रिय राजनीतिमा नयाँ ऊर्जा र दिशा प्रदान गर्न सक्छ भन्ने तर्क बलियो रूपमा प्रस्तुत भइरहेको छ। यो लेखले विश्वका विभिन्न सफल र असफल राष्ट्रहरूको अनुभवलाई केलाउँदै, अवकाशप्राप्त सेना अधिकारीहरूको क्षमता, राष्ट्रिय सुरक्षा र सुशासनमा उनीहरूको सम्भावित योगदानबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछ। यसले अनुभवी राष्ट्रसेवकहरूको अनुभवलाई राष्ट्रको भविष्यका लागि लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताभित्र रहेर कसरी सदुपयोग गर्न सकिन्छ भन्नेमा प्रकाश पार्नेछ।

नेपालको राजनीतिक अस्थिरता र नेतृत्वको खोजी

नेपालको राजनीतिक यात्रा दशकौँदेखि अस्थिरता र चुनौतीहरूले घेरिएको छ। सरकारहरू फेरबदल भइरहने, दलीय स्वार्थ हावी हुने र राष्ट्रिय एजेन्डाहरू ओझेलमा पर्ने प्रवृत्तिले देशलाई निरन्तर अनिश्चितता तर्फ धकेलेको छ। लामो समयदेखि राजनीतिक नेतृत्वले सुशासन, आर्थिक विकास र जनजीविकाका आधारभूत समस्याहरू समाधान गर्न सकेको छैन। भ्रष्टाचारले जरो गाडेको छ, दण्डहीनताले विधिको शासनलाई कमजोर बनाएको छ र जनतामा राज्यप्रतिको विश्वास क्षय हुँदै गएको छ। युवा जनशक्ति निराश भई ठूलो सङ्ख्यामा विदेश पलायन भइरहेका छन् जसले देशको भविष्यमाथि नै प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ।

यसरी राजनीतिक नेतृत्वको असफलता र जनसेवाको भावनाको कमीले सिर्जना गरेको वर्तमान दुर्दशाबाट देशलाई बाहिर निकाल्न नयाँ दृष्टिकोण र सशक्त नेतृत्वको आवश्यकता अपरिहार्य देखिएको छ। परम्परागत राजनीतिक दलहरूबाट परिवर्तनको आशा मन्द हुँदै गएको यो परिस्थितिमा, राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरी राख्ने र इमानदारितापूर्वक काम गर्ने नेतृत्वको खोजी भइरहेको छ। यो गम्भीर राष्ट्रिय सङ्कटले अब केवल “नयाँ अनुहार” मात्र नभई “नयाँ सोच र कार्यशैली” बोकेका व्यक्तित्वहरूको राजनीतिक हस्तक्षेपको माग गरेको छ। राजनीतिक दलहरूभित्रको आन्तरिक द्वन्द्व, राष्ट्रिय चिन्तनको कमी, सिद्धान्तहीन गठबन्धन र शक्ति बाँडफाँटको फोहोरी खेलले आम नागरिकलाई वाक्कदिक्क बनाएको छ। यसले गर्दा सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा समेत गम्भीर असर परेको छ जसको प्रत्यक्ष मार जनताले खेप्नुपरेको छ।

विश्वव्यापी दृष्टान्तमा सेनाको लोकतान्त्रिक भूमिका

विश्वका धेरै देशहरूमा सेना र अवकाशप्राप्त सैन्य अधिकारीहरूको भूमिका केवल युद्धभूमि वा सैन्य अड्डामा मात्र सीमित छैन। उनीहरूले राष्ट्रिय राजनीति, कूटनीति र राष्ट्र निर्माणको प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका उदाहरणहरू प्रशस्त छन्। हालैको विश्व परिवेशमा ‘यथार्थवाद’ (Realism) पुनः हावी भएको छ, जहाँ राष्ट्रहरूले आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरी राख्दै ‘राष्ट्र पहिले’ को नीति अपनाएका छन्। यस्तो अवस्थामा सैन्य कूटनीति (Military Diplomacy) को महत्त्व पनि बढ्दै गएको छ, जसलाई विश्वका शक्ति राष्ट्रहरूले गम्भीरतापूर्वक लिएका छन्। हालै पाकिस्तानी सेना प्रमुखको अमेरिका र चीनको भ्रमणले सैन्य कूटनीतिको बढ्दो महत्त्वलाई थप पुष्टि गर्छ। यस्ता उदाहरणहरूले अवकाशप्राप्त सैन्य अनुभवलाई लोकतान्त्रिक प्रणालीभित्र कसरी प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने स्पष्ट पार्छ। इतिहासमा धेरै यस्ता उदाहरणहरू छन् जहाँ सेनाले लोकतन्त्रको रक्षा वा स्थापनामा निर्णायक भूमिका खेलेको छ। सन् १९७४ मा पोर्चुगलमा भएको ‘कार्नेसन रिभोलुसन’ मा सैनिक विद्रोहले तानाशाही शासनको अन्त्य गरी लोकतन्त्रको बाटो खोल्यो।

त्यसैगरी, सन् २०११ मा ट्युनिसियामा सेनाले भ्रष्ट तानाशाह बेन अलीलाई हटाएर लोकतन्त्रको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। घानामा सैनिक सरकारबाट स्वेच्छाले सत्ता हस्तान्तरण गरी लोकतान्त्रिक शासनलाई समर्थन गरियो। चिलीमा पिनोचेको कठोर शासनपछि सन् १९९० मा सेना तटस्थ रहँदै लोकतान्त्रिक शासन स्थापनामा सहयोग पुर्‍यायो। थाइल्याण्डमा सन् १९९२ मा सेनाले जनआन्दोलनको समर्थन गर्दै तानाशाही सरकार हटाउन सहयोग पुर्‍याएको थियो। यी घटनाहरूले सेनाले नागरिकको अधिकारको रक्षाका लागि लोकतन्त्रको पक्षमा उभिन सक्ने यथार्थलाई दर्शाउँछ।

अर्कोतिर, सेवानिवृत्त सैनिकहरूको सफल राजनीतिक योगदान पनि विश्वव्यापी रूपमा उल्लेखनीय छ। अमेरिकाको इतिहासमा जर्ज वाशिंगटन देखि ड्वाइट डी. आइजनहावर सम्मका कैयौँ राष्ट्रपतिहरू पूर्व जनरल थिए। आइजनहावरले दोस्रो विश्वयुद्धको सुप्रिम कमाण्डरको अनुभवलाई प्रयोग गर्दै NATO को स्थापना गरे र लोकतन्त्रलाई विश्वव्यापी रूपमा प्रवर्द्धन गरे। उलिसेस एस. ग्रान्टले अमेरिकी गृहयुद्धपछि राष्ट्रपति बनेर देश पुनर्निर्माणमा महत्त्वपूर्ण सुधारहरू लागू गरे। हालै जेम्स म्याटिस जस्ता पूर्व मरीन जनरलले रक्षा सचिवको रूपमा संवैधानिक संस्थाहरूको बचाउमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

एसियामा पनि इन्डोनेसियाका पूर्वजनरल सुसिलो बम्बांग युधोयोनो दुई कार्यकाल लोकतान्त्रिक निर्वाचनबाट राष्ट्रपति निर्वाचित भई सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा महत्त्वपूर्ण काम गरे। यद्यपि, परवेज मुसर्रफ (पाकिस्तान) र अगस्टो पिनोचे (चिली) जस्ता नेताहरूले सुरुमा सैनिक कू गरे पनि, पछि चुनाव र नागरिक शासनको बाटो खोल्ने प्रयास गरेका थिए। उनीहरूको शासन कठोर भए पनि, पछि उनीहरूले नै नागरिक सरकारलाई सत्ता हस्तान्तरण गर्ने वा जनमत संग्रह गराएर लोकतन्त्रको मार्ग प्रशस्त गर्न भूमिका खेले। नाइजेरियाका पूर्वसैनिक नेता मुहम्मद बुहारी र ओलुसेगुन ओबासान्जो पनि पछि प्रजातान्त्रिक निर्वाचनबाट राष्ट्रपति बनेर भ्रष्टाचार विरुद्ध अभियान चलाएका थिए।

यस्तो अवस्थामा, विश्वका केही देशहरूमा चरम राजनीतिक अस्थिरता र भ्रष्टाचारका कारण सेनाले प्रत्यक्ष रूपमा सत्ता हातमा लिएको इतिहास पनि छ। यो लोकतन्त्रको लागि एक दुखद परिदृश्य हो तर यसले एउटा जटिल यथार्थलाई उजागर गर्छ: जब नागरिक नेतृत्व असफल हुन्छ र राज्य संयन्त्र पूर्ण रूपमा कमजोर बन्छ, तब सैन्य शक्तिलाई हस्तक्षेपका लागि ठाउँ मिल्छ। हालै म्यानमारको सैनिक सरकारले डिसेम्बरसम्ममा चुनाव गराउने घोषणा गर्नुले सैन्य सरकार लोकतन्त्रको दिगो विकल्प हुन सक्दैन भन्ने सन्देश दिन्छ। त्यसैगरी, छिमेकी बंगलादेशमा राजनीतिक अस्थिरताले जुनसुकै बेला सेनालाई हस्तक्षेप गर्नुपर्ने तरल अवस्थाले सेनाको राजनीतिमा अन्तिम विकल्पको रूपमा मात्र आउनुपर्छ भन्ने देखाउँछ। यी सबै घटनाले सेनाको शक्तिलाई गलत दिशामा जानबाट रोक्न, नागरिक र सैन्य नेतृत्वबीचको सन्तुलन अपरिहार्य रहेको कुरा स्पष्ट पार्छ। नेपालले यस्तो बाटोमा जानु हुँदैन, बरु सेनाका अनुभवीहरूलाई लोकतान्त्रिक प्रक्रियाभित्रै ल्याएर नेतृत्वको रिक्तता पूर्ति गर्नुपर्छ।

अनुशासित र अनुभवी नेतृत्वका विशिष्ट गुणहरू

अवकाशप्राप्त सेना अधिकारीहरू, विशेषगरी उच्च पदमा पुगेका व्यक्तिहरूको अनुभव अत्यन्तै विविध र गहन हुन्छ। उनीहरूको पेसागत जीवनमा विकसित भएका केही अद्वितीय क्षमताहरूले उनीहरूलाई राजनीतिक नेतृत्वका लागि योग्य बनाउँछ। अनुशासन र इमानदारिता उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। सैन्य जीवनको कठोर अनुशासनले उनीहरूमा इमानदारी, पारदर्शिता र जवाफदेहिताको संस्कार बसाउँछ। राजनीतिमा यो गुण भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उनीहरूले आफूलाई राष्ट्रको सेवकको रूपमा हेरेका हुन्छन्, जसले गर्दा व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय हितमा काम गर्न सक्छन्।

त्यसैगरी, उनीहरूको रणनीतिक सोच र दूरदर्शिता पनि अतुलनीय हुन्छ। सैन्य अधिकारीहरूले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा चुनौतीहरूको सामना गर्न दीर्घकालीन रणनीतिक योजना बनाउने तालिम पाएका हुन्छन्। यो सोच राष्ट्रिय विकास योजना र नीति निर्माणका लागि अपरिहार्य हुन्छ। उनीहरूले केवल वर्तमानको समस्या मात्र नभई भविष्यको चुनौतीलाई पनि ध्यानमा राखेर निर्णय लिन्छन्। उनीहरूको सङ्कट व्यवस्थापन र द्रुत निर्णय क्षमता पनि उच्च हुन्छ। युद्ध, विपद् र जटिल भूराजनीतिक परिस्थितिहरूमा काम गरेको अनुभवले उनीहरूमा सङ्कटको समयमा संयमतापूर्वक द्रुत र प्रभावकारी निर्णय लिने क्षमता विकास हुन्छ। यो गुण वर्तमान राजनीतिमा देखिएको निर्णयहीनताको समाधान हुन सक्छ। प्राकृतिक विपत्ति वा महामारी जस्ता सङ्कटका बेला उनीहरूको अनुभवले नागरिकलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ।

अन्तमा, ठूला सङ्गठनको व्यवस्थापनमा उनीहरूको अनुभवले सरकारी संयन्त्रलाई चुस्त र प्रभावकारी बनाउन सक्छ। सेना एक विशाल र जटिल सङ्गठन हो, जसको सफल व्यवस्थापनको अनुभवले उनीहरूलाई सरकारी प्रशासनमा पारदर्शिता र कार्यकुशलता ल्याउन सक्षम बनाउँछ। उनीहरूले स्रोतसाधनको कुशल परिचालन, बजेट व्यवस्थापन र जनशक्ति व्यवस्थापनमा प्राप्त गरेको अनुभवले सरकारी प्रशासनलाई थप व्यवस्थित बनाउन सक्छ।

नेपालका लागि यो नेतृत्व किन आवश्यक?

नेपालको भूराजनीतिक संवेदनशीलता र आन्तरिक सुरक्षा चुनौतीहरूका कारण यहाँको राजनीतिमा पूर्व सुरक्षाकर्मीहरूको भूमिका झनै महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। खुला सीमा, अवैध गतिविधि र बाह्य शक्तिहरूको बढ्दो प्रभावका कारण राष्ट्रिय सुरक्षा निरन्तर चुनौतीमा छ। यस्तो अवस्थामा, अवकाशप्राप्त सैन्य अधिकारीहरूले राष्ट्रिय सुरक्षा रणनीति, सीमा व्यवस्थापन र कूटनीतिक पहलहरूमा आफ्नो विशेषज्ञता प्रयोग गर्न सक्छन्।

नेपालमा आज देखिएको प्रमुख समस्या सुशासनको अभाव, भ्रष्टाचारको व्यापकता र जनताको विश्वासको कमी हो। यसलाई सम्बोधन गर्न परम्परागत राजनीतिक दलहरूको नेतृत्वले खासै प्रभावकारी भूमिका खेल्न सकेको छैन। यस सन्दर्भमा, पूर्व सुरक्षाकर्मीहरूले आफ्नो अनुशासन र इमानदारिताको परिचय दिँदै राजनीतिमा प्रवेश गरेमा जनतामा नयाँ आशा जगाउन सक्छन्। उनीहरूले दण्डहीनताको संस्कृतिलाई अन्त्य गर्न, सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा सुधार ल्याउन र राष्ट्रिय बजेटको सदुपयोगमा जोड दिन सक्छन्।

केहीले अवकाशप्राप्त सैन्य अधिकारीहरूलाई राजनीतिमा ल्याउँदा नागरिक सर्वोच्चता (civilian supremacy) जोखिममा पर्छ भन्ने तर्क गर्न सक्छन् तर यो तर्क गलत हो। सेनाका अधिकारीहरू स्वयं नागरिक नेतृत्वको अधीनमा रही सेवा गरिसकेका हुन्छन्। उनीहरूले लोकतन्त्रको मूल्यमान्यता र नागरिक सर्वोच्चताको महत्त्वलाई राम्रोसँग बुझेका हुन्छन्, त्यसैले उनीहरूको राजनीतिमा प्रवेशले नागरिक र सैन्य संस्थाबीचको सन्तुलनलाई कमजोर होइन अझ मजबुत पार्न सक्छ। यो सैन्य हस्तक्षेपको माग होइन, बरु लोकतन्त्रभित्रै अनुशासित र सक्षम नेतृत्वको आवश्यकताको माग हो।

राष्ट्रसेवाको नयाँ अध्यायको लागि आह्वान

नेपालको वर्तमान राजनीतिक दुर्दशालाई मध्यनजर गर्दै, अब परम्परागत दलहरूको विकल्प खोज्ने र स्वच्छ, सक्षम तथा इमानदार नेतृत्वको लागि बाटो खोल्ने समय आएको छ। यस सन्दर्भमा, अवकाशप्राप्त सैन्य अधिकारीहरू र अन्य अनुभवी राष्ट्रसेवक कर्मचारीहरूले सक्रिय राजनीतिमा आउनु राष्ट्रिय आवश्यकता बनेको छ। नेपालको लोकतन्त्र निरन्तर असफल हुँदै गएको र भूराजनीतिक रूपमा दुई ठूला राष्ट्रहरू (चीन र भारत) बीचको ‘बफर स्टेट’ नेपालको राजनीतिमा पनि सेनाको भूमिका आउन सक्ने सम्भावनालाई नकार्न सकिन्न। यसकारण, नेपाली सेना लगायत हामी जस्ता पूर्व सुरक्षाकर्मीहरूले राजनीतिलाई तटस्थ भई नियाली रहनुपर्ने र देशमा त्यस्तो अवस्था आएमा फेरि एकपटक मातृभूमिको सेवाका लागि तयार हुनुपर्नेछ। यो कुनै सैनिक हस्तक्षेपको आह्वान नभई, देशलाई थप सङ्कटमा जानबाट रोक्न र लोकतन्त्रलाई नै जोगाउनका लागि एउटा देशभक्त नागरिकको कर्तव्य हो।

त्यसैले, म सम्पूर्ण सक्षम, योग्य र इमानदार अवकाशप्राप्त सैनिक तथा प्रहरी अधिकारीहरूलाई विनम्रतापूर्वक आह्वान गर्दछु – अब तपाईहरूको समय आएको छ! राष्ट्रले तपाईंहरूको अनुभव, अनुशासन र इमानदारिताको माग गरेको छ। अब खेलकुद वा व्यक्तिगत मनोरञ्जनमा मात्र सीमित नभई, देशको राजनीतिक फोहर सफा गर्ने अभियानमा प्रत्यक्ष संलग्न होऔं। तपाईंहरूको लामो सेवाबाट प्राप्त ज्ञानलाई देश र समाजको हितमा लगाउने यो उपयुक्त अवसर हो। यो जोखिमपूर्ण तर आवश्यक कदम हो जसले देशलाई वर्तमान गतिरोधबाट मुक्त गराएर सुशासन, विकास र समृद्धिको पथमा अगाडि बढाउन मद्दत गर्नेछ। तपाईहरूको यो कदमले जनतामा गुमेको विश्वास फर्काउन र राजनीतिक प्रणालीलाई थप जवाफदेही र प्रभावकारी बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ। सेवामा समर्पित अनुभवी राष्ट्रसेवकहरूको नयाँ अध्यायले नेपालको राजनीतिक भविष्यलाई आशावादी दिशा दिन सक्छ जहाँ लोकतन्त्र अनुशासित नेतृत्वको बलमा अझ सुदृढ बन्न सक्छ।

प्रकाशित मिति: १९ श्रावण २०८२, सोमबार