इरान युद्धका कारण भारतको अर्थतन्त्र संकटमा पर्ने लक्षण

काठमाडौं । तीन साताअघिसम्म भारत विश्वका ठूला अर्थतन्त्रहरूमध्ये सबैभन्दा तीव्र गतिमा वृद्धि गर्ने देशहरूमध्ये एकको रूपमा उभिएको थियो । यसको आर्थिक वृद्धि दर चीन भन्दा पनि उच्च रहँदै आएको थियो ।

भारत बेलायत लाई पछि पार्दै विश्वको पाँचौं ठूलो अर्थतन्त्र बनिसकेको थियो भने चौथो स्थानमा रहेको जापान लाई उछिन्ने दिशामा अघि बढिरहेको थियो ।

रूस-युक्रेन युद्ध र डोनाल्ड ट्रम्प द्वारा सुरू गरिएको व्यापारिक तनावका बीच पनि भारतले उच्च आर्थिक वृद्धि कायम राखेको थियो । दक्ष श्रमशक्ति, वित्तीय अनुशासन र बलियो विदेशी मुद्रा सञ्चिति यसका प्रमुख आधार थिए ।

तर फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायल ले इरान माथि सैन्य आक्रमण गरेपछि भारतको अर्थतन्त्रमा नयाँ चुनौतीहरू देखा पर्न थालेका छन् ।

आक्रमणपछि इरानले महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द गरेसँगै विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा अवरोध सिर्जना भएको छ । यो मार्गबाट विश्वको करिब २५ प्रतिशत कच्चा तेल र २० प्रतिशत ग्यास ओसारपसार हुने गर्छ ।

यसको प्रत्यक्ष प्रभाव अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा देखिँदै तेलको मूल्य बढेको छ, जसले विश्व अर्थतन्त्रमा दबाब सिर्जना गरेको छ । यसको असर भारतमा अझ बढी परेको छ, किनकि भारतले आफ्नो कुल तेल आयातको करिब ४० प्रतिशत र ग्यासको ८० प्रतिशतभन्दा बढी खाडी क्षेत्रबाट आयात गर्छ ।

ऊर्जा मूल्य वृद्धि सँगै भारतको उच्च वृद्धि र मध्यम मुद्रास्फीतिको सन्तुलनमा खतरा उत्पन्न भएको छ । खाडी क्षेत्र भारतका लागि महत्वपूर्ण निर्यात बजारसमेत भएकाले व्यापारमा पनि असर पर्ने देखिएको छ ।

दुबई जस्ता केन्द्रहरू भारतीय वस्तुहरूको प्रमुख वितरण बिन्दु हुन्, जहाँबाट पाकिस्तान, अफगानिस्तान र अफ्रिकातर्फ पुनः निर्यात हुने गरेको छ । युद्धका कारण ढुवानी र हवाई मार्ग प्रभावित हुँदा यो व्यापार पनि जोखिममा परेको छ ।

यसैगरी, भारत विश्वकै सबैभन्दा ठूलो रेमिट्यान्स प्राप्त गर्ने देश हो । खाडी क्षेत्रमा कार्यरत करिब एक करोड भारतीय कामदारबाट कुल रेमिट्यान्सको झण्डै ४० प्रतिशत हिस्सा आउने गर्छ । उनीहरूको रोजगारी वा सुरक्षामा असर परे भारतीय मुद्रामा थप दबाब पर्ने देखिन्छ ।

गोल्डम्यान स्याक्स ले ऊर्जा मूल्य वृद्धि, निर्यातमा कमी र रेमिट्यान्स घट्ने जोखिमका कारण आगामी वर्ष भारतले सुस्त आर्थिक वृद्धि, उच्च मुद्रास्फीति र कमजोर मुद्रा सामना गर्नुपर्ने चेतावनी दिएको छ ।

युद्धको प्रभाव सेयर बजारमा पनि देखिएको छ, जहाँ पछिल्लो चार हप्तामा भारतीय बजार करिब १० प्रतिशतले घटेको छ ।

भारत लामो समयदेखि हर्मुज मार्ग हुँदै आउने ऊर्जामा निर्भर रहँदै आएको छ । हाल डोनाल्ड ट्रम्प ले भारतलाई रूसी तेल खरिदमा अस्थायी अनुमति दिएका छन् भने इरानसँग समन्वय गरेर केही ग्यास आपूर्ति जारी राखिएको छ । तर यसले सामान्य आपूर्ति सुनिश्चित गर्न पर्याप्त नहुने विश्लेषण गरिएको छ ।

यसबीच, नरेन्द्र मोदी नेतृत्वको सरकार आगामी अप्रिलमा हुने प्रादेशिक चुनावलाई ध्यानमा राख्दै इन्धन मूल्य नबढाउने सम्भावना रहेको छ । तर यसले राज्यकोषमा थप दबाब पर्ने देखिएको छ ।

यदि युद्ध लम्बिँदै गएमा अन्तर्राष्ट्रिय तेल मूल्य अझै बढ्ने र त्यसको गम्भीर असर भारतीय अर्थतन्त्रमा पर्ने अनुमान गरिएको छ ।

यसको प्रभाव नेपाल मा पनि पर्ने देखिन्छ । नेपालको अर्थतन्त्र उच्च रूपमा रेमिट्यान्स र भारतसँगको आर्थिक सम्बन्धमा निर्भर रहेकाले यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय संकटले नेपाललाई पनि प्रभावित पार्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ ।

प्रकाशित मिति: ९ चैत्र २०८२, सोमबार