काठमाडौं। हालै इरान–अमेरिका तनाव का बीच होर्मुज स्ट्रेटको मुद्दा फेरि चर्किएको छ । इरानले स्ट्रेट पूर्ण रूपमा खुला गरिएको घोषणा गरे पनि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानी बन्दरगाहहरूमा आफ्नो नौसैनिक नाकाबन्दी जारी राख्ने बताएका छन् । इरानी सेनाले स्ट्रेटमा नियन्त्रण पुनः सुरु गरेको र अमेरिकी नाकाबन्दीको जवाफमा स्ट्रेट बन्द राखेको बताएको छ ।
शुक्रबार इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले सामाजिक सञ्जाल एक्समा युद्धविरामको बाँकी अवधिका लागि होर्मुज स्ट्रेट पूर्ण रूपमा खुला गरिएको जानकारी दिएका थिए । तर केही घण्टामै ट्रम्पले नाकाबन्दी जारी रहने स्पष्ट पारे । इरानले यसअघि नै अमेरिकाले आफ्ना बन्दरगाहहरूको नाकाबन्दी नहटाए होर्मुज स्ट्रेट बन्द गरिदिने चेतावनी दिएको थियो ।
शनिबार इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमले सेनाले स्ट्रेटमा नियन्त्रण पुनः कायम गरिरहेको जनाएका छन् । बीबीसीका अनुसार आइतबार पनि इरानले स्ट्रेट बन्द नै राखेको थियो । यद्यपि, इरानले स्ट्रेट बन्द गरेपछि अमेरिकासँग जवाफ दिनका लागि धेरै विकल्प थिए ।
पहिलो विकल्प शान्तिपूर्ण वार्ता र कूटनीतिक समाधान खोज्नु थियो । तर सुरुवाती वार्ताहरू असफल भएपछि यो बाटो चाँडै छोडियो ।
दोस्रो विकल्प कठोर सैन्य कारबाही गर्नु थियो — इरानको तेल पूर्वाधार नष्ट गर्नु । यसले तनाव अत्यधिक बढाउने र मेलमिलापको सबै सम्भावना समाप्त पार्ने थियो ।
तेस्रो विकल्प युद्धअघिको अवस्था पुनर्स्थापना गर्नु थियो — अर्थात् होर्मुज स्ट्रेट खुलाउने प्रयास गर्नु । तर यो पनि सजिलो थिएन । समुद्री मार्गबाट बारुदी सुरुङ हटाउनुका साथै जहाजहरूलाई इरानी मिसाइल र साना डुङ्गाहरूको आक्रमणबाट जोगाउनुपर्ने चुनौती थियो ।
ट्रम्पले रोजे चौथो विकल्प — नाकाबन्दी
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले चौथो विकल्प रोजे । होर्मुज स्ट्रेटमा नौसैनिक अभियान चलाउन नेटो सहयोगीहरूसँग गठबन्धन बनाउन अमेरिका असफल भयो । त्यसैगरी, स्ट्रेट बन्द हुँदा प्रभावित एसियाली देशहरूसँग पनि प्रभावकारी गठबन्धन गर्न सकेन । नतिजास्वरूप अमेरिकालाई एक्लै कारबाही गर्नुपर्यो र अपेक्षित नतिजा प्राप्त गर्न सकेन ।
इरानविरुद्धको अभियान सुरु भएपछि अमेरिकाले पश्चिम एसियामा ठूलो नौसैनिक शक्ति जम्मा गरेको थियो । यसमा विनाशक जहाज (डिस्ट्रोयर), गस्ती जहाज, दुईवटा विमानवाहक पोत र दर्जनौँ विमान तथा हेलिकप्टर समावेश थिए । तर यी मध्ये सीमित हिस्सा मात्र होर्मुज स्ट्रेटमा पूर्ण प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन सक्छन् ।
ट्रम्पको यो निर्णय पहिलो नजरमा तर्कसङ्गत देखिन्छ । यदि इरानले स्ट्रेट बन्द राख्छ भने उसले आर्थिक मूल्य चुकाउनुपर्ने ट्रम्पको रणनीति छ । नाकाबन्दीले इरानको तेल निर्यात रोक्ने र आवश्यक वस्तु आयातमा बाधा पुर्याउने लक्ष्य राखिएको छ । यसले इरानलाई ठूलो आर्थिक क्षति पुर्याउने अनुमान छ ।
प्राविधिक रूपमा यो सम्भव छ । ओमानको खाडी र अरब सागरमा रहेका इरानी जहाजहरूलाई रोक्दा अमेरिकी जहाजहरू अपेक्षाकृत सुरक्षित रहन सक्छन् । अमेरिकाको पाँचौं फ्लीटको संरचना लचिलो छ र आवश्यकता अनुसार तुरुन्त परिवर्तन गर्न सकिन्छ । ट्रम्पले थप बल पठाइने बताएका छन् ।
क्षति इरानलाई मात्र होइन
इजरायली सैन्य विशेषज्ञ डेभिड जेन्डेलम्यानले लेखेका छन् — ‘इरानका लागि होर्मुज स्ट्रेट बन्द गर्नु अरूका लागि यसलाई खुलाउनुभन्दा धेरै सजिलो छ ।’ अमेरिकाले अब यो वास्तविकता बुझेको छ ।
ट्रम्पको नाकाबन्दीले इरानलाई मात्र नोक्सान पुर्याउने छैन । होर्मुज स्ट्रेट खतरनाक बनेको छ । खाडी देशहरूका व्यापारिक साझेदारहरूलाई आर्थिक क्षति भइरहेको छ । आपूर्ति शृङ्खला अवरुद्ध भएको छ र विश्वव्यापी तेलको मूल्य बढेको छ ।
अहिले चीनले यस नाकाबन्दीप्रति कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने स्पष्ट छैन । अमेरिकाका सहयोगीहरू पनि युद्धमा सामेल नभई यसको परिणाम भोगिरहेका छन् ।
यो नाकाबन्दीले इरानमाथि दबाब बढाउने र वार्ताका लागि बाटो खोल्ने ट्रम्पको आशा छ । तर स्थिति अझै जटिल बन्दै गएको छ । पाकिस्तानमा दोस्रो चरणको वार्ता हुन लागेको छ भने पनि इरानले सहभागिता पुष्टि गरेको छैन । दुवै पक्षबीचको तनाव कायमै छ र आगामी दिनहरू चुनौतीपूर्ण देखिन्छन् ।
प्रकाशित मिति: ७ बैशाख २०८३, सोमबार
प्रतिक्रिया