थुसिडाइड्स ट्र्याप: वासिङ्टन–बेइजिङ टकराव र निकास

हालै सम्पन्न अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको चीन भ्रमण र राष्ट्रपति सी चिनपिङसँगको द्विपक्षीय वार्ताले विश्व राजनीतिको ध्यान पुनः केन्द्रित गरेको छ। बेइजिङको ‘ग्रेट हल अफ द पिपुल’ मा भएको दुई घण्टा भन्दा लामो गहन वार्तामा चिनियाँ राष्ट्रपति सीले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको एउटा गम्भीर ऐतिहासिक अवधारणा ‘थुसिडाइड्स ट्र्याप’ (Thucydides Trap) को सन्दर्भ उठाउँदै अमेरिका र चीन यसबाट कसरी बच्न सक्छन् भनी प्रश्न गरे। इतिहासमा विद्यमान महाशक्ति र उदीयमान शक्ति बीच असमझदारी बढ्दै जाँदा तेस्रो पक्ष वा बाह्य कारकका कारण युद्धको अवस्था सिर्जना हुने गरेको सन्दर्भ जोड्दै सीले नयाँ युगको बदलिदो परिस्थितिमा यी दुई राष्ट्रले टकराव टार्न नयाँ रणनीतिक स्थिरताको खाका कोर्नुपर्नेमा जोड दिए। यस भ्रमणले एकातिर विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्र र महाशक्ति मुलुक बीचको सम्बन्धलाई थप जटिल मोडबाट जोगाउने प्रयास गरेको छ भने अर्कोतिर विश्व व्यवस्थाको भविष्यलाई लिएर नयाँ बहस छेडिदिएको छ।

यो ऐतिहासिक शिखर वार्ताले शीतयुद्धकालीन मानसिकता भन्दा माथि उठेर नेतृत्व तहमा सिधा संवाद स्थापित गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गरेको छ। राष्ट्रपति ट्रम्पको यो भ्रमण झन्डै एक दशकपछिको चीन भ्रमण हो, जसलाई दुवै पक्षले ‘ऐतिहासिक र कोसेढुङ्गा’ का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। ट्रम्पले अमेरिकालाई पुनः महान् बनाउने (MAGA) एजेन्डा र सीले चिनियाँ राष्ट्रको पुनरुत्थान गर्ने लक्ष्य राखेका बेला दुई देश बीचको प्रतिस्पर्धा स्वभाविक देखिए पनि त्यसलाई युद्धमा बदलिन नदिन उच्चस्तरीय राजनीतिक र कूटनीतिक शिष्टाचारको भरपूर प्रयोग गरियो। वार्ताको मुख्य केन्द्रविन्दु नै विद्यमान वैश्विक टकरावलाई व्यवस्थापन गर्दै दुवै देशका जनता र समग्र मानवताको हितका लागि एउटा नयाँ मार्गचित्र तयार गर्नु थियो, जसले तत्कालका लागि विश्व बजार र राजनीतिमा केही राहतको सङ्केत दिएको छ।

थुसिडाइड्स ट्र्यापको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

‘थुसिडाइड्स ट्र्याप’ प्राचीन ग्रीक इतिहासकार थुसिडाइड्सको नामबाट नामाकरण गरिएको एक प्रसिद्ध राजनीतिक सिद्धान्त हो। उनले स्पार्टा (तत्कालीन स्थापित महाशक्ति) र एथेन्स (उदीयमान शक्ति) बीच भएको ‘पेलोपोनेसियन युद्ध’ को विश्लेषण गर्दै लेखेका थिए कि एउटा स्थापित शक्ति भइरहेको ठाउँमा अर्को शक्तिको तीव्र उदय हुँदा स्थापित शक्तिमा डर र असुरक्षा पैदा हुन्छ, जसले अन्ततः युद्ध निम्त्याउँछ। हार्वर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक ग्राहम एलिसनले यस अवधारणालाई आधुनिक अमेरिका–चीन सम्बन्धको सन्दर्भमा पुनः ब्युँताएका हुन्।

इतिहासको अध्ययन गर्दा विगत ५०० वर्षमा यस्ता १६ वटा प्रमुख घटनाहरू देखिएका छन्, जहाँ उदीयमान शक्तिले स्थापित शक्तिलाई चुनौती दियो। ती १६ मध्ये १२ वटा कालखण्डमा भयानक युद्धहरू भए, जस्तै प्रथम र द्वितीय विश्वयुद्ध। बाँकी ४ वटा अवस्थामा मात्र कूटनीतिक चतुरता र परमाणु सन्तुलनका कारण युद्ध टरेको थियो, जसको उत्कृष्ट उदाहरण अमेरिका र सोभियत सङ्घ बीचको शीतयुद्ध हो।

यो ट्र्याप वा पासो तब सक्रिय हुन्छ जब दुई देश बीच व्यापार, प्रविधि र सैन्य क्षेत्रमा तीव्र प्रतिस्पर्धा हुन्छ। यस्तो बेला दुई देशका राष्ट्रप्रमुखहरू समझदार नै भए पनि कुनै तेस्रो पक्षको सानो गल्ती वा बाह्य कारणले दुई महाशक्तिलाई अनिच्छापूर्वक युद्धको भुमरीमा धकेल्न सक्छ। स्थापित शक्तिले आफ्नो वर्चस्व गुम्ने डरले आक्रामक नीति लिन्छ भने उदीयमान शक्तिले आफ्नो स्वाभाविक विस्तार र सम्मान नपाएको महसुस गर्दा सम्बन्ध संशयपूर्ण बन्न पुग्छ।

सी चिनपिङले ट्रम्पसँग यही ऐतिहासिक नियतिलाई औल्याउँदै वर्तमान प्रविधिको युगमा यस्तो आत्मघाती युद्धबाट बच्नका लागि नयाँ प्रकारको ‘महान् शक्ति सम्बन्ध’ को वकालत गरेका हुन्। इतिहासको यो ऐना देखाएर चीनले अमेरिकालाई के बुझाउन खोजेको हो भने, यदि समयमै दुवैले आ–आफ्नो महत्त्वाकाङ्क्षालाई नियन्त्रण गरेनन् भने बाह्य तेस्रो शक्तिको चलखेलले दुवैलाई एउटा यस्तो आत्मघाती सैन्य मुठभेडमा पुर्‍याउनेछ, जसको मूल्य सिङ्गो मानव सभ्यताले चुकाउनुपर्ने हुन्छ।

बदलिदो वैश्विक सन्दर्भ र सम्भाव्यता

विगतको इतिहास र वर्तमान समयको सन्दर्भ पूर्ण रूपमा फरक छ, त्यसैले थुसिडाइड्स ट्र्यापलाई एक अनिवार्य वा अकाट्य नियति मान्न सकिदैन। विगतका युद्धहरू भू-भाग कब्जा गर्ने र परम्परागत सैन्य क्षमता प्रदर्शन गर्ने कुरामा केन्द्रित थिए। तर आजको २१ औ शताब्दीमा अमेरिका र चीनको अर्थतन्त्र र प्रविधि एकअर्कासँग यसरी जेलिएका छन् कि एउटाको पतनले अर्कोलाई पनि सिध्याउँछ। ‘विश्वीकरण’ र ‘आर्थिक अन्तर्निर्भरता’ का कारण दुवै देश बलियो व्यापारिक साङ्लोमा बाँधिएका छन्।

बोइङ विमान खरिद, कृषि उपजको व्यापार र सेमिकन्डक्टर चिप्सको आपूर्ति जस्ता कुराले दुवै पक्षलाई युद्धको आर्थिक मूल्य कति महँगो हुन्छ भन्ने राम्ररी थाहा छ। अर्को मुख्य कारण परमाणु अस्त्रको उपस्थिति हो। शीतयुद्धको समयमा अमेरिका र सोभियत सङ्घले जस्तै, अमेरिका र चीन दुवैसँग एकअर्कालाई पूर्ण रूपमा विनाश गर्न सक्ने परमाणु क्षमता छ। यसले गर्दा सिधा सैन्य टकरावको सम्भावना निकै कम हुन्छ किनभने यस युद्धमा कोही पनि विजेता बन्ने छैन।

प्रविधिको विकास र जलवायु परिवर्तन जस्ता साझा वैश्विक चुनौतीहरू सामना गर्न पनि दुवै देशलाई एकअर्काको साथ चाहिन्छ। त्यसैले, यदि दुवै देशले आ–आफ्नो रणनीतिक रातो रेखालाई सम्मान गर्ने र असमझदारीहरूलाई उच्चस्तरीय संयन्त्र मार्फत हल गर्ने हो भने यो ऐतिहासिक पासोलाई सजिलै टार्न सकिन्छ। आजको विश्व बहुध्रुवीयतातर्फ अघि बढिरहेकाले साना र मझौला राष्ट्रहरूको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण भएको छ।

तसर्थ, चीन र अमेरिका बीचको टकराव टार्नका लागि पुरानो गठबन्धनको राजनीति त्यागेर बहुपक्षीय संवादलाई प्रश्रय दिनु आवश्यक छ। इतिहासको पासो केवल एउटा चेतावनी हो, भाग्यको फैसला होइन। यदि वासिङ्टन र बेइजिङले आ–आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई विश्वव्यापी स्थायित्वसँग जोडेर हेर्ने हो भने, थुसिडाइड्सले देखाएको युद्धको बाटोलाई बदलेर शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र स्वस्थ आर्थिक प्रतिस्पर्धाको नयाँ र आधुनिक मोडल स्थापित गर्न पूर्ण रूपमा सम्भव देखिन्छ।

संयुक्त वक्तव्यका आधिकारिक सहमतिहरू

वार्ताको समापनपछि जारी गरिएका आधिकारिक विवरणहरू र संयुक्त भनाइहरूमा दुवै नेताहरूले ‘रचनात्मक रणनीतिक स्थिरता’ को नयाँ दृष्टिकोणमा सहमति जनाएका छन्। यो सहमतिले आगामी केही वर्षका लागि दुई देशको सम्बन्धलाई एउटा सकारात्मक दिशा दिने लक्ष्य राखेको छ। आधिकारिक रूपमा आर्थिक र व्यापारिक सम्बन्धलाई स्थिर बनाउने, विभिन्न क्षेत्रमा व्यावहारिक सहकार्य विस्तार गर्ने र एकअर्काका चासोहरूलाई सम्बोधन गर्ने प्रतिबद्धता जनाइएको छ।

सैन्य–सैन्य संवाद र कूटनीतिक च्यानलहरूलाई पुनः सक्रिय बनाउने सहमति पनि बाहिर आएको छ, जसले गर्दा सम्भावित दुर्घटना वा असमझदारीलाई तुरुन्तै रोक्न सकियोस्। आर्थिक मोर्चामा केही ठूला व्यापारिक सम्झौताहरू भएका छन्, जसमा चीनले अमेरिकाबाट ठूलो सङ्ख्यामा बोइङ विमान खरिद गर्ने योजना बनाएको कुरा ट्रम्पले मिडियामा उल्लेख गरेका छन्। साथै, अमेरिकाले चीनलाई अरबौ डलर बराबरको कृषिजन्य सामग्री बिक्री गर्ने वातावरण बनेको छ।

संवेदनशील नभएका क्षेत्रहरूमा लगानी अनुगमन गर्न एउटा संयुक्त बोर्ड गठन गर्ने विषयमा पनि छलफल भएको छ। अर्को महत्त्वपूर्ण आधिकारिक सहमति आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को क्षेत्रमा भएको छ, जहाँ गैर-राज्य पक्षहरू को हातमा खतरनाक एआई मोडलहरू पर्न नदिनका लागि एउटा नयाँ प्रोटोकल वा नियम स्थापित गर्न दुवै देश सहमत भएका छन्। यसले प्रविधिको दुरुपयोग रोक्न दुवैको साझा चासो रहेको पुष्टि गर्छ।

जलवायु परिवर्तनका एजेन्डाहरूमा सुस्तता आए पनि हरित ऊर्जा प्रविधिको आदानप्रदान र कार्बन उत्सर्जन न्यूनीकरणका प्राविधिक उपसमितिहरूलाई निरन्तरता दिने बुँदा संयुक्त वक्तव्यमा समेटिएको छ। यसरी हेर्दा, आधिकारिक सहमतिहरूले मुख्य रूपमा दुई देश बीचको आर्थिक र प्राविधिक सम्बन्धलाई तत्कालका लागि थप बिग्रन नदिने ‘फेंसिङ’ वा सुरक्षा पर्खाल लगाउने काम गरेको देखिन्छ, जसले विश्व बजारलाई एउटा सकारात्मक र स्थिर मनोबल प्रदान गरेको छ।

गोप्य सम्झौता र अधुरा अपेक्षाहरू

भ्रमणका क्रममा संयुक्त वक्तव्यमा सिधै नआएका तर भित्री रूपमा भएका कूटनीतिक लेनदेन र केही गोप्य सहमतिहरूले पनि उत्तिकै चर्चा पाएका छन्। विशेष गरी मध्यपूर्वको संकट र इरानको सन्दर्भमा ट्रम्पले दाबी गरे अनुसार, चीनले इरानलाई सैन्य उपकरणहरू उपलब्ध नगराउने र रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण जलमार्गहरू खुला राख्न आफ्नो प्रभाव प्रयोग गर्ने मौखिक आश्वासन दिएको छ। बदलामा, अमेरिकाले चीनका केही प्रविधि कम्पनीहरूलाई शक्तिशाली सेमिकन्डक्टर चिप्स बिक्री गर्न हरियो बत्ती बालेको छ।

यसले चीनको आन्तरिक प्रविधि विकास र एआई अनुसन्धानका लागि निकै ठूलो राहत पुर्‍याउने देखिन्छ। यसरी पर्दा पछाडि प्रविधि र भूराजनीतिक मुद्दाहरूमा ‘लेनदेन’ भएको प्रष्ट बुझिन्छ, जसलाई दुवै पक्षले रणनीतिक गोपनीयताका कारण बाहिर ल्याउन चाहेका छैनन्। यद्यपि, यो भ्रमणले दुई देश बीचको सबैभन्दा संवेदनशील मुद्दा ‘ताइवान’ मा भने कुनै ठोस निकास निकाल्न सकेन र ठूलो आशा गरिएको ब्रेकथ्रु हुन सकेन।

राष्ट्रपति सीले ताइवानको स्वतन्त्रता चीनका लागि कुनै पनि हालतमा स्वीकार्य नहुने र यो ‘रातो रेखा’ मिचिएमा सिधा युद्ध हुन सक्ने कडा चेतावनी दिए। ट्रम्पले ताइवानको रक्षाका लागि अमेरिकी सैन्य कदमबारे स्पष्ट जवाफ दिएनन् र हतियार बिक्रीको प्याकेजमा पनि आफ्नो निर्णय सुरक्षित राखे। व्यापारिक भन्सार महसुल घटाउने र प्रविधि प्रतिबन्धहरू पूर्ण रूपमा हटाउने चीनको अपेक्षा तथा दक्षिण चीन सागरमा बेइजिङको सैन्य विस्तार रोक्ने अमेरिकी अपेक्षा यस भ्रमणबाट पुरा हुन सकेनन्।

यही कारणले गर्दा यस शिखर सम्मेलनलाई कतिपय विश्लेषकहरूले गम्भीर मतभेदहरू यथावत् राखेर गरिएको ‘यथास्थितिवादी सम्झौता’ को रूपमा टिप्पणी गरेका छन्। दुवै देशले आ–आफ्नो रणनीतिक अडान छोडेका छैनन्, तर तत्कालको व्यापारिक हितका लागि तनावलाई केही समयका लागि थाती राख्ने कूटनीतिक चतुरता मात्र प्रदर्शन गरेका छन्।

समग्रमा, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको बेइजिङ भ्रमणले अमेरिका–चीन सम्बन्धमा तत्कालका लागि देखिने कडा तनावलाई मत्थर पार्न र विश्वलाई थुसिडाइड्स ट्र्यापको भयबाट केही राहत दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। थुसिडाइड्सको ऐतिहासिक पासो आफैमा एउटा चुनौती भए पनि आधुनिक विश्वको जटिल बनोट, परमाणु सन्तुलन र आर्थिक अन्तर्निर्भरताका कारण युद्ध अवश्यम्भावी छैन। शीर्ष नेताहरू बीचको व्यक्तिगत रसायन र संवादले रणनीतिक दुर्घटनाको जोखिमलाई कम गरेको छ। ताइवान र प्रविधिको क्षेत्रमा रहेका गम्भीर मतभेदहरू अझै यथावत् रहे पनि, दुवै देशले द्वन्द्वलाई एउटा निश्चित सिमा भित्र व्यवस्थापन गर्दै अघि बढ्ने ‘रचनात्मक रणनीतिक स्थिरता’ को बाटो रोजेका छन्। यस कूटनीतिक समझदारीले आगामी दिनमा विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रलाई बहुध्रुवीयतातर्फ डोऱ्याउँदै शान्तिपूर्ण प्रतिस्पर्धाको नयाँ आयाम स्थापित गर्ने र इतिहासको आत्मघाती पासोलाई कूटनीतिक माध्यमबाट टार्न सकिन्छ भन्ने बलियो आशा जगाएको छ।

प्रकाशित मिति: २ जेष्ठ २०८३, शनिबार