लोकतन्त्रको चौथो लहर:युवा जागरण र वैकल्पिक राजनीतिको उदय

लोकतान्त्रीकरण आधुनिक राजनीतिक विकासको एक महत्वपूर्ण प्रक्रिया हो, जसले राज्यको शक्ति सीमित व्यक्ति, वर्ग वा समूहको नियन्त्रणबाट जनताको हातमा हस्तान्तरण गर्ने कार्य गर्दछ। लोकतन्त्र केवल निर्वाचन सम्पन्न गर्ने व्यवस्थामा मात्र सीमित हुँदैन, बरु नागरिक स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, विधिको शासन, उत्तरदायित्व, पारदर्शिता र जनसहभागिताको समग्र प्रणाली हो। इतिहासले देखाएको छ कि लोकतान्त्रीकरण कुनै एकपटक सम्पन्न हुने घटना होइन, बरु निरन्तर विकसित हुने राजनीतिक र सामाजिक यात्रा हो। विश्वका विभिन्न देशहरूले समय–समयमा लोकतान्त्रीकरणका विभिन्न लहरहरू अनुभव गरेका छन्, जसले शासन प्रणालीलाई थप जनउत्तरदायी बनाउने प्रयास गरेका छन्।

नेपालको राजनीतिक इतिहास पनि लोकतान्त्रीकरणका संघर्ष, आन्दोलन र परिवर्तनहरूले भरिएको छ। राणा शासनको अन्त्यदेखि संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापनासम्म नेपाली जनताले अनेकौ बलिदान र आन्दोलन गरेका छन्। तर राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन भए पनि सुशासन, विकास, रोजगारी, पारदर्शिता र जनअपेक्षा अनुसारको सेवा प्रवाहमा अपेक्षित सुधार हुन नसक्दा समाजमा नयाँ राजनीतिक चेतनाको विकास भएको देखिन्छ। विशेषगरी युवा पुस्ताले परम्परागत राजनीतिक संस्कृतिलाई चुनौती दिदै वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको खोजी सुरु गरेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा देखिएको युवा जागरण, नागरिक सक्रियता, सामाजिक सञ्जाल मार्फत जनदबाब तथा नयाँ नेतृत्वप्रतिको आकर्षणलाई लोकतान्त्रीकरणको नयाँ लहरका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। यो प्रवृत्ति नेपालमा मात्र सीमित नभई विश्वका अन्य देशहरूमा पनि देखिन थालेको छ।

लोकतान्त्रीकरणको अवधारणा, विकास, चरण र लहरहरू

लोकतान्त्रीकरण भन्नाले अधिनायकवादी, निरंकुश वा गैरलोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाबाट नागरिकको सार्वभौमसत्ता, राजनीतिक स्वतन्त्रता र उत्तरदायी शासनमा आधारित लोकतान्त्रिक प्रणाली तर्फको रूपान्तरणलाई जनाउँछ। यो केवल सरकार परिवर्तनको प्रक्रिया मात्र नभई राज्य, समाज र नागरिक बीचको सम्बन्धलाई पुनःपरिभाषित गर्ने व्यापक राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक परिवर्तनको यात्रा हो। लोकतान्त्रीकरणको मूल उद्देश्य राज्यको सम्पूर्ण शक्ति जनताको नियन्त्रणमा ल्याउनु, नागरिक अधिकारको सुनिश्चितता गर्नु तथा शासनलाई पारदर्शी, उत्तरदायी र सहभागिता मूलक बनाउनु हो। लोकतन्त्र सफल हुन निर्वाचन मात्र पर्याप्त हुँदैन; नागरिक स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, विधिको शासन, स्वतन्त्र न्यायपालिका, प्रेस स्वतन्त्रता तथा सशक्त नागरिक समाजको समान रूपमा विकास आवश्यक हुन्छ।

लोकतान्त्रीकरण सामान्यतया पाँच प्रमुख चरणहरू पार गर्दै अगाडि बढ्ने प्रक्रिया हो। पहिलो चरण पूर्व-लोकतान्त्रिक अवस्था हो, जहाँ अधिनायकवादी शासन, भ्रष्टाचार, आर्थिक संकट र नागरिक असन्तुष्टि बढ्न थाल्छ। दोस्रो चरण उदारीकरण हो, जहाँ जनदबाबका कारण शासनले केही राजनीतिक तथा नागरिक स्वतन्त्रता प्रदान गर्न थाल्छ। तेस्रो चरण संक्रमण हो, जहाँ पुरानो व्यवस्था कमजोर बन्दै नयाँ लोकतान्त्रिक संरचना निर्माणको प्रक्रिया सुरु हुन्छ। संविधान निर्माण, अन्तरिम सरकार तथा शान्ति सम्झौताहरू प्रायः यही चरणका विशेषता हुन्। चौथो चरण संस्थागत विकास हो, जसमा संसद, न्यायपालिका, निर्वाचन आयोग र अन्य संवैधानिक निकायहरूलाई बलियो बनाइन्छ। अन्तिम चरण सुदृढीकरण हो, जहाँ लोकतन्त्र केवल राजनीतिक प्रणालीमा सीमित नरही समाजको संस्कार, व्यवहार र जीवनशैलीको रूपमा स्थापित हुन्छ।

राजनीतिशास्त्री स्यामुएल पी. हन्टिङ्टनले लोकतान्त्रीकरणको विश्वव्यापी विस्तारलाई विभिन्न लहरका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। पहिलो लोकतान्त्रिक लहर सन् १८२८ देखि १९२६ सम्म फैलिएको थियो, जसले अमेरिका र पश्चिमी युरोपमा मताधिकार विस्तार, संसदीय शासनको विकास तथा नागरिक स्वतन्त्रताको आधार निर्माण गर्यो। औद्योगिकीकरण, शिक्षाको विस्तार र मध्यम वर्गको उदयले यस लहरलाई बल प्रदान गरेको थियो। यद्यपि इटालीमा मुसोलिनी र जर्मनीमा हिटलरको उदयपछि धेरै देशहरू पुनः अधिनायकवाद तर्फ फर्किए, जसलाई प्रतिलहरको रूपमा हेरिन्छ।

दोस्रो लोकतान्त्रिक लहर दोस्रो विश्वयुद्धपछि सन् १९४५ देखि १९६२ सम्म देखा पर्यो। यस अवधिमा औपनिवेशिक शासनको अन्त्यसँगै एशिया र अफ्रिकाका धेरै देशहरू स्वतन्त्र भए र लोकतान्त्रिक प्रणाली अपनाउने प्रयास गरे। नेपालको २००७ सालको परिवर्तन पनि यही लहरसँग सम्बन्धित मानिन्छ। तेस्रो लहर सन् १९७४ मा पोर्चुगलको कार्नेशन क्रान्तिबाट सुरु भई दक्षिण युरोप, ल्याटिन अमेरिका, पूर्वी युरोप र एशियाका विभिन्न देशहरूमा फैलियो। नेपालको २०४६ सालको जनआन्दोलन तथा बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्स्थापनालाई यही लहरको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिइन्छ।

पछिल्लो समय सन् २०१० पछि सूचना प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल नागरिक सहभागिताको प्रभावसँगै चौथो लोकतान्त्रिक लहरको चर्चा बढेको छ। अरब स्प्रिङ, विश्वभरका नागरिक आन्दोलन, डिजिटल अभियान तथा नेपालमा देखिएको युवा जागरण र जेन–जेड आन्दोलनलाई यसै लहरको अभिव्यक्तिका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यसले लोकतन्त्रलाई थप जनमुखी बनाएको छ, यद्यपि गलत सूचना, ध्रुवीकरण र लोकप्रियतावाद जस्ता चुनौतीहरू पनि सँगसँगै बढिरहेका छन्। यही कारण लोकतान्त्रीकरणलाई निरन्तर संरक्षण, सुधार र नागरिक सचेतनाको आवश्यकता पर्ने जीवित राजनीतिक प्रक्रियाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

नेपालमा लोकतान्त्रीकरणको यात्रा र युवा पुस्ताको वैकल्पिक राजनीतिक उदय

नेपालको लोकतान्त्रीकरणको इतिहास लामो संघर्ष र राजनीतिक परिवर्तनले भरिएको छ। २००७ सालको क्रान्तिले राणा शासनको अन्त्य गर्दै लोकतान्त्रिक अभ्यासको प्रारम्भ गर्यो। त्यसपछि २०१७ सालमा पञ्चायती व्यवस्थाको स्थापना भएपछि लोकतान्त्रिक प्रक्रिया अवरुद्ध भयो। २०४६ सालको जनआन्दोलनले बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्स्थापना गर्यो भने २०६२/६३ को जनआन्दोलनले राजतन्त्रको अन्त्य गरी संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनाको मार्ग प्रशस्त गर्यो। २०७२ सालको संविधानले संघीयता, समावेशिता र लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतालाई संस्थागत गर्ने प्रयास गरेको छ।

यद्यपि व्यवस्था परिवर्तन भए पनि नागरिकले अपेक्षा गरेको सुशासन, रोजगारी, विकास र पारदर्शिता प्राप्त गर्न सकेका छैनन्। भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता, कमजोर सेवा प्रवाह तथा अवसरको असमान वितरणका कारण जनतामा निराशा बढ्दै गएको छ। विशेषगरी शिक्षित युवा पुस्ताले परम्परागत राजनीतिक दलहरूको कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै नयाँ राजनीतिक विकल्पको खोजी सुरु गरेको देखिन्छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमको विकासले युवाहरूलाई राजनीतिक बहसमा सक्रिय बनाएको छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा देखिएको युवा जागरणलाई लोकतान्त्रीकरणको नयाँ चरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ। युवाहरूले पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, सुशासन र प्रत्यक्ष जनसहभागिताको मागलाई बलियो रूपमा उठाएका छन्। स्थानीय तहदेखि राष्ट्रिय राजनीतिसम्म नयाँ अनुहार र वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिप्रति बढ्दो जनआकर्षण देखिएको छ। परम्परागत राजनीतिक दलहरूबाट निराश भएका नागरिकहरूले नयाँ नेतृत्व र नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको खोजी गरिरहेका छन्। यही प्रवृत्तिले नेपालको राजनीतिमा नयाँ बहस र नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ।

कतिपय विश्लेषकहरूले नेपालमा विकसित भइरहेको यो चेतनालाई डिजिटल युगको लोकतान्त्रिक लहरका रूपमा व्याख्या गर्न थालेका छन्। सामाजिक सञ्जाल, नागरिक अभियान, स्वतन्त्र आवाज र युवा नेतृत्वको उदयले राजनीतिक शक्ति सन्तुलनमा परिवर्तन ल्याइरहेको छ। यद्यपि यो प्रक्रिया अझै प्रारम्भिक चरणमै रहेको छ, तर यसले नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई थप प्रतिस्पर्धी, उत्तरदायी र जनमुखी बनाउने सम्भावना बोकेको छ।

विश्वव्यापी युवा जागरण, नयाँ राजनीतिक लहर र लोकतन्त्रको भविष्य

नेपालमा देखिएको युवा राजनीतिक चेतना विश्वव्यापी प्रवृत्तिको एक हिस्सा हो। पछिल्ला वर्षहरूमा विश्वका विभिन्न देशहरूमा युवाहरूले राजनीतिक सुधार, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सुशासन र सामाजिक न्यायको माग गर्दै आन्दोलन तथा अभियानहरू सञ्चालन गरेका छन्। परम्परागत राजनीतिक दल र नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि बढ्दै जाँदा नयाँ पुस्ताले वैकल्पिक नेतृत्व र नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको खोजी गरिरहेको छ। सूचना प्रविधि र सामाजिक सञ्जालले यस प्रक्रियालाई झनै तीव्र बनाएको छ।

भारत लगायत दक्षिण एशियाका विभिन्न देशहरूमा युवा मतदाताको प्रभाव तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। शिक्षित र प्रविधिमैत्री युवा पुस्ताले राजनीतिक दलहरूलाई नयाँ सोच, नयाँ कार्यशैली र परिणाममुखी नेतृत्व अपनाउन दबाब दिइरहेको छ। युरोप, अमेरिका, ल्याटिन अमेरिका र अफ्रिकाका विभिन्न देशहरूमा पनि युवाहरूले जलवायु परिवर्तन, सामाजिक न्याय, मानव अधिकार, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र राजनीतिक सुधारका मुद्दालाई प्राथमिकतामा राखेका छन्। यसले लोकतन्त्रलाई केवल प्रतिनिधिमूलक प्रणालीबाट सहभागी लोकतन्त्र तर्फ उन्मुख गरिरहेको छ।

तर यो नयाँ लहरसँग चुनौतीहरू पनि जोडिएका छन्। सामाजिक सञ्जाल मार्फत फैलिने गलत सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति, राजनीतिक ध्रुवीकरण र भावनात्मक प्रचारले लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउने जोखिम पनि बढेको छ। कतिपय अवस्थामा जनभावनाको दुरुपयोग गरेर लोकप्रियतावादी नेतृत्वको उदय हुने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले लोकतान्त्रीकरणको नयाँ लहरलाई नागरिक शिक्षा, तथ्यमा आधारित बहस र संस्थागत सुदृढीकरणसँग जोड्न आवश्यक छ।

भविष्यको लोकतन्त्रमा नागरिक सहभागिता, प्रविधिको उपयोग र युवा नेतृत्वको भूमिका अझ प्रभावशाली हुने देखिन्छ। आजको युवा पुस्ता केवल मतदाता होइन, नीति निर्माण, शासन सुधार र राजनीतिक परिवर्तनको सक्रिय पक्ष बन्न चाहन्छ। यही कारण विश्वभर फैलिरहेको युवा जागरणलाई लोकतन्त्रको नयाँ शक्ति मानिएको छ। यदि यसलाई सही दिशा दिन सकियो भने लोकतन्त्र अझ उत्तरदायी, समावेशी, पारदर्शी र जनमुखी बन्न सक्छ।

निष्कर्षमा, लोकतान्त्रीकरण कुनै निश्चित गन्तव्य नभई निरन्तर चलिरहने राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक प्रक्रिया हो। नेपालले राणा शासनको अन्त्यदेखि संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्मको महत्वपूर्ण यात्रा पूरा गरेको भए पनि लोकतन्त्रको सुदृढीकरण अझै जारी छ। आज देखिएको युवा जागरण, नागरिक सहभागिता र वैकल्पिक राजनीतिक चेतनाले लोकतान्त्रीकरणको नयाँ चरण प्रारम्भ भएको संकेत गरेको छ। यसले जनतामा उत्तरदायी शासन, पारदर्शिता र परिणाममुखी नेतृत्वको अपेक्षा बढाएको छ।

विश्वका अन्य देशहरूमा जस्तै नेपालमा पनि नयाँ पुस्ता राजनीतिक परिवर्तनको प्रमुख शक्ति बन्दै गएको छ। प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र नागरिक चेतनाले लोकतन्त्रलाई थप जनमुखी बनाउने अवसर प्रदान गरेका छन्। तर लोकतन्त्रलाई दिगो बनाउन नागरिक जिम्मेवारी, संस्थागत सुदृढीकरण, विधिको शासन र सुशासनलाई समान रूपमा बलियो बनाउन आवश्यक छ। अन्ततः लोकतन्त्रको वास्तविक सफलता जनताको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्नुमा निर्भर रहनेछ। लोकतान्त्रीकरणको यो नयाँ लहरले नेपाल र विश्वलाई थप उत्तरदायी, समावेशी र जनमुखी शासन व्यवस्था तर्फ अग्रसर गराउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

(लेखक नेपाली सेनाका पूर्व सैनिक अधिकृत र राजनीतिशास्त्रका अध्येता हुन्।)

प्रकाशित मिति: २८ जेष्ठ २०८३, बिहिबार