काठमाडौं। क्यान्जिन गोम्पा स्थित डीडीसी चिज कारखाना केवल दुग्ध उद्योग मात्र होइन, हिमाली जीवनशैली, स्थानीय अर्थतन्त्र र नेपालको मौलिक स्वाद बोकेको जीवित इतिहास हो। लाङटाङ हिमशृंखला को फेदीमा समुद्री सतहबाट करिब ३,८७० मिटर उचाइमा रहेको यो कारखाना याक तथा चौँरीको दूधबाट उत्पादन हुने चिजका लागि देश–विदेशमा परिचित छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा कृषक पलायन, चरन क्षेत्रको अभाव र जलवायु परिवर्तनका कारण यसको उत्पादनमा उल्लेख्य गिरावट आएको छ।
सन् १९५० को दशकमा स्विस प्राविधिक सहयोगमा स्थापनाभएको क्यान्जिन चिज उत्पादन केन्द्र नेपालमा व्यावसायिक याक चिज उत्पादनको प्रारम्भिक केन्द्रमध्ये एक मानिन्छ। दशकौँदेखि यस कारखानाले स्थानीय पशुपालकहरूको आयआर्जनमा टेवा पुर्याउँदै आएको छ भने लाङटाङ पुग्ने हजारौँ पर्यटकलाई हिमाली स्वादको अनुभव दिलाउँदै आएको छ।
कारखानाका चिज मेकर ग्याल्बो तामाङ का अनुसार उत्पादन अहिले गम्भीर चुनौतीमा छ। उनका अनुसार पहिले दैनिक ५०० लिटरसम्म दूध संकलन हुने गरेकामा अहिले मुस्किलले ६०–७० लिटर मात्र संकलन भइरहेको छ। कृषकहरूको पलायन, घट्दो चरन क्षेत्र र जलवायु परिवर्तनका कारण चौँरी पालनमै असर परेको उनी बताउँछन्।
तामाङका अनुसार चौँरीपालक किसानहरू अझै पनि ५ हजार मिटरभन्दा माथिको उचाइसम्म चौँरी चराउन पुग्ने गर्छन्। तर मौसमको अनिश्चितता र खुम्चिँदो चरन क्षेत्रले दूध उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ। संकलित दूध तुरुन्तै चिजमा परिणत हुँदैन। उत्पादन प्रक्रिया लामो र श्रमसाध्य छ। दूध प्रशोधनपछि उपभोगयोग्य चिज बन्न कम्तीमा तीन महिना लाग्ने तामाङ बताउँछन्। उनका अनुसार जति लामो समय चिज परिपक्व गरिन्छ, त्यति नै यसको स्वाद र गुणस्तर उत्कृष्ट बन्छ।
कारखानामा कार्यरत सेल्सम्यान दिपक श्रेष्ठ का अनुसार क्यान्जिन पुग्ने अधिकांश स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक याक चिजको स्वाद लिनुका साथै सम्झनाका रूपमा घर लैजान रुचाउँछन्। पर्यटकहरू चिजको स्वादसँगै यसको इतिहास र उत्पादन प्रक्रिया बुझ्न पनि उत्सुक हुने उनले बताए।
हालै बालेन्द्र शाह ले सामाजिक सञ्जालमा याक चिज खाइरहेको तस्वीर सार्वजनिक गरेपछि यो उत्पादन पुनः राष्ट्रिय चर्चामा आएको थियो। त्यसपछि बजारमा याक चिजको माग उल्लेख्य रूपमा बढेको डीडीसी स्रोतले जनाएको छ।
रसुवा जिल्ला मा हाल क्यान्जिन, धुन्चे, चन्दनबारी, गत्लाङ र तातोपानी गरी पाँच स्थानमा याक तथा चौँरीको दूधबाट चिज उत्पादन हुँदै आएको छ। तीमध्ये क्यान्जिन गोम्पा विश्वकै उच्च स्थानमा सञ्चालित चिज कारखानामध्ये एक मानिन्छ।
स्थानीयवासीका लागि यो उद्योग उत्पादन केन्द्र मात्र नभई जीवनयापनको आधार पनि बनेको छ। याक तथा चौँरी पालन, दूध संकलन, चिज उत्पादन र पर्यटनसँग जोडिएको यो उद्योगले लाङटाङ क्षेत्रको आर्थिक गतिविधिलाई चलायमान बनाइरहेको छ। तर उत्पादन घट्दै जानु र पशुपालकको संख्या कम हुँदै जानुले यसको भविष्यप्रति चिन्ता बढाएको छ।
हिमालको काखमा जन्मिएको क्यान्जिन याक चिज आज केवल खाद्य परिकार होइन, हिमाली संस्कृति, स्थानीय श्रम र नेपालको पहिचान बोकेको उत्पादन बनेको छ। तर यस मौलिक स्वादलाई जोगाउन स्थानीय तह, सम्बन्धित निकाय र राज्यको विशेष ध्यान आवश्यक देखिन्छ। अन्यथा, हिमालको यही स्वाद इतिहासका पानामा सीमित हुने खतरा बढ्दै जाने स्थानीयहरूको चिन्ता छ।
प्रकाशित मिति: ३० जेष्ठ २०८३, शनिबार
प्रतिक्रिया